Gökhan Ereli

Son dönemde Körfez ülkeleri ile Amerika Birleşik Devletleri (ABD) arasındaki askeri ilişkilerde yaşanan gelişmeler daha kalıcı bir yeniden yapılanmaya işaret etmektedir. Katar’ın F-35 savaş uçağına ilişkin müzakereleri yeniden başlatması, Suudi Arabistan’ın Tuwaiq Projesi kapsamında ilk çok görevli firkateynini denize indirmesi ve ABD Dışişleri Bakanlığının Suudi Arabistan ile Bahreyn için yeni askeri satış ve destek paketlerini Kongre sürecine taşıması, bu yeniden yapılanmanın farklı boyutlarını aynı zaman diliminde görünür kılmaktadır. Bu gelişmeler tek tek ele alındığında teknik veya ikili savunma dosyaları olarak okunabilir. Ancak birlikte değerlendirildiklerinde Körfez-ABD askeri ilişkilerinin karakterinde bir değişime işaret etmektedir. Artık mesele sadece silah satış hacmi veya platform çeşitliliği değildir. Asıl dikkat çekici unsur, bu platformların hangi operasyonel mimariye, hangi doktrinel çerçeveye ve hangi kurumsal ilişki ağlarına eklemlendiğidir.  

ABD, Körfez ülkeleriyle yürüttüğü askeri ilişkileri daha kapsamlı daha esnek ve daha kalıcı bir çerçeveye taşırken Körfez aktörleri bu açılımı, kendi askeri kapasitelerini ABD öncülüğündeki bölgesel güvenlik mimarisine daha derin biçimde entegre etme yönünde değerlendirmektedir. Bu karşılıklı yönelim, bölgesel güvenlikte niteliksel bir eşiğe işaret etmektedir. 

Satış mantığından mimari uyuma 

Körfez-ABD askeri ilişkileri uzun süre, büyük ölçekli askeri teçhizat tedarikleri ve güvenlik şemsiyeleri üzerinden tanımlandı. Bu yaklaşım, ilişkileri çoğu zaman nicel göstergelere indirgedi. Ancak son yıllarda yaşanan gelişmeler, bu nicel okumanın yetersiz kaldığını göstermektedir. Çünkü güncel askeri sistemler, tek başına caydırıcılık üretmekten ziyade belirli bir ağ yapısı içerisinde anlam kazanmaktadır. F-35 gibi beşinci nesil savaş uçakları sensör füzyonu, veri paylaşımı ve ortak harekat kabiliyeti sunan bir sistemdir.  Benzer biçimde MMSC sınıfı firkateynler çok alanlı görev icrası için tasarlanmıştır. Bu tür sistemlerin etkinliği, kullanıcı ülkenin söz konusu sistemleri hangi doktrinel çerçeve içerisinde konumlandırdığıyla doğrudan ilişkilidir.  

Bu bağlamda Körfez ülkeleri açısından ABD’nin rolü belirleyici bir nitelik taşımaktadır.  Çünkü söz konusu mimarilerin büyük bölümü, ABD tarafından şekillendirilen komuta-kontrol ve veri paylaşım standartlarına dayanmaktadır. ABD’nin son dönemde Körfez’e yönelik tutumunda dikkat çeken unsur, ileri teknoloji platformları ve kapsamlı bakım-eğitim paketlerini Körfez ile paylaşma konusunda daha açık bir yaklaşım sergilemesidir. Bu durum Washington’un Körfez ülkelerini belirli ölçülerde operasyonel ortaklar olarak konumlandırmaya başladığını göstermektedir. Söz konusu yönelim, ABD’nin küresel askeri yükünü paylaşma yönündeki arayışıyla uyumludur. 

Katar ve hava gücünde ağ merkezli entegrasyon 

Katar’ın F-35 görüşmelerini yeniden başlattığının ifade edilmesiyle, bu dönüşümün hava gücü boyutu açık biçimde ortaya koyulmaktadır. Doha’nın mevcut hava filosu, Rafale, F-15 ve Typhoon gibi farklı menşeli ve yüksek kapasiteli platformlardan oluşmaktadır. Bu tablo, Katar’ın hava gücünü nicel olarak genişletmekten ziyade, nitel uyum arayışında olunduğunu göstermektedir. F-35’in bu filoya eklenebilecek olması, platform çeşitliliğinden çok, ağ-merkezli savaş kabiliyetinin güçlendirilmesi anlamına gelmektedir. 

F-35’in sunduğu düşük radar görünürlüğü ve veri paylaşımı kapasitesi, kullanıcıyı daha geniş bir hava ve savunma ağına dahil etmektedir. Bu bağlamda Katar’ın F-35 ilgisi ABD öncülüğündeki hava mimarilerine daha derin bir entegrasyon olarak okunmalıdır. Bu tercih, Katar’ın uzun süredir ev sahipliği yaptığı el-Udeyde Hava Üssü ile de örtüşmektedir. Bölgedeki en büyük ABD askeri tesislerinden biri olan ve 8 binden fazla ABD askerinin konuşlu olduğu tahmin edilen bu üs, Katar’ı fiilen ABD’nin Ortadoğu hava operasyonlarının merkezi aktörlerinden biri haline getirmiştir. Dolayısıyla Katar örneğinde gözlenen durum, ileri teknoloji tedarikinin mevcut askeri-siyasi ilişkileri kurumsal ve teknik düzeyde derinleştiren bir araç olarak kullanılmasıdır. Bu, Körfez-ABD ilişkilerinde teknoloji transferinin aynı zamanda kurumsal bağlayıcılık ürettiğini göstermektedir. 

Suudi Arabistan ve deniz gücünün yeniden yapılandırılması 

Suudi Arabistan’ın Tuwaiq Projesi kapsamında ilk MMSC Çok Amaçlı Su Üstü Muharebe Gemileri [Multi-Mission Surface Combatant (MMSC)] firkateynini denize indirmesi, benzer bir dönüşümün deniz boyutunu ortaya koymaktadır. Bu çerçevede ABD/Wisconsin eyaletinde üretilmekte olan dört Suudi savaş gemisinden ilki “Majesteleri Kral Saud” denize indirildi. 2015’te onaylanan ve yaklaşık 11,25 milyar dolar değerindeki bu program personel eğitimi, bakım kapasitesi ve kıyı altyapısının modernizasyonunu da içermektedir.  

Bu kapsam, projenin uzun vadeli bir kuvvet yapısı inşasına yönelik olduğunu göstermektedir. MMSC sınıfı gemilerin açık deniz operasyonlarına uygun şekilde tasarlanması, Suudi Arabistan’ın deniz güvenliği anlayışında bir genişlemeye işaret etmektedir. Kızıldeniz ve Körfez gibi enerji ve ticaret açısından kritik deniz yollarında yaşanan riskler, Riyad’ın deniz kuvvetlerini daha esnek ve çok görevli hale getirme ihtiyacını artırmıştır. ABD’li firmalarla yürütülen bu proje, Suudi donanmasının ABD doktrinleriyle daha uyumlu bir çizgiye yöneldiğini göstermektedir. Bu yönelim, Suudi Arabistan’ın askeri modernizasyonunu kara ve hava gücüne ek olarak deniz güvenliği üzerinden de yapılandırdığını ortaya koymaktadır. Böylece Körfez-ABD askeri ilişkileri, deniz güvenliği alanında da daha kurumsal bir boyut kazanmaktadır. 

Destek, bakım ve eğitim 

ABD Dışişleri Bakanlığının geçtiğimiz günlerde Suudi Arabistan ve Bahreyn için onayladığı yeni askeri satış paketleri, gerçekleşen dönüşümün genellikle gözden kaçan bir boyutunu göstermektedir. Bu paketlerin önemli bir kısmı, doğrudan yeni platform satışından ziyade bakım, yedek parça, eğitim ve sürdürülebilirlik unsurlarını içermektedir. Bu durum Körfez-ABD askeri ilişkilerinin barış döneminde devam eden bir kurumsal ilişki ağına dayandığını göstermektedir. Özellikle eğitim ve bakım alanındaki iş birlikleri, kullanıcı ülkelerin ABD askeri standartlarına daha fazla bağımlı hale gelmesine yol açmaktadır. Bu bağımlılık, kısa vadeli bir zayıflık olarak görülmemeli, uzun vadeli bir entegrasyon biçimi olarak işlev görmektedir. Bu da Körfez ülkelerinin askeri kapasitesini artırırken ABD ile olan bağlarını kurumsal düzeyde pekiştirmektedir. 

Ortaya çıkan ampirik göstergeler, Körfez-ABD askeri ilişkilerinin yeni bir aşamaya girdiğini göstermektedir. Katar’ın hava gücünde ağ merkezli entegrasyonu hedeflemesi, Suudi Arabistan’ın deniz kuvvetlerini uzun vadeli programlarla yeniden yapılandırması ve ABD’nin bakım, eğitim ve ileri teknoloji alanlarında daha açık bir tutum sergilemesi, bu dönüşümün tamamlayıcı unsurlarıdır. Süreç, ABD açısından Körfez’de daha uyumlu ve daha öngörülebilir ortaklar yaratma hedefiyle örtüşmektedir. Körfez ülkeleri açısından bu durum, büyük güç rekabetinin yoğunlaştığı bir dönemde güvenlik mimarisi içinde kalıcı bir konum edinme arayışını yansıtmaktadır. Dolayısıyla Körfez-ABD askeri ilişkileri, mimari uyum ve kurumsal bağlanma çerçevesinde ele alınmalıdır. Bu süreç, bölgesel güvenlik denkleminde niteliksel bir eşiğe işaret etmektedir.