İslam Hukukunun Hafızası: Kadı (Şer'iyye) Sicilleri ve Meşihat Arşivi

Kadı (şer’iyye) sicilleri, Osmanlı medeniyetinin hukuki nizamını ve sosyal yapısını kavramada günümüze ulaşan en otantik kaynaklardan biridir. Asırlar öncesinin somut yaşanmışlığını barındıran bu eşsiz belgeler, büyük siyasi hadiselerin gölgesinde kalmış insan hikâyelerini bugüne taşıyan canlı birer tanıktır. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi bünyesinde muhafaza edilen bu siciller, yalnızca bir dönemin adli işleyişini yansıtan resmî kayıtlardan ibaret değildir. Bir evliliğin akdinden bir ayrılığın hüznüne, miras taksiminden esnafın borç ilişkilerine, hayır işlerinden adalet arayan fertlerin nidasına kadar gündelik hayatın her safhası bu defterlerde tüm canlılığıyla aksetmektedir. Bu satırlarda, dönemin insanına ait beklentiler, endişeler ve kaygılar tüm doğallığıyla karşımıza çıkar. Nitekim bu kayıtlar açıkça ortaya koyar ki tarih, yalnızca devletlerin ve hükümdarların kronolojik anlatısından ibaret olmayıp toplumu var eden fertlerin geride bıraktığı silinmez izlerin birleştiği ortak bir hafızadır. Kadı sicilleri ise bu anlayışın somut bir tezahürü olarak geçmişin hukuki yapısıyla birlikte insan unsurunu, sosyal ilişkileri ve medeniyet tasavvurunu bütüncül bir biçimde anlamamıza imkân tanır. 

Altı asırlık köklü tarihi boyunca Osmanlı Devleti’nin toplumsal, hukuki, idari ve iktisadi yapısını belgeleyen en güvenilir birincil kaynaklardan biri, şüphesiz kadıların tuttukları resmî kayıt defterleri olan kadı (şer'iyye) sicilleridir. Merkezî otorite ile mahallî idare arasında kritik bir köprü vazifesi gören kadılar; yalnızca adli yetkilerle donatılmış birer hâkim değil, aynı zamanda idari, mülki ve denetleyici görevleri de uhdesinde bulunduran çok yönlü kamu görevlileridir. Bu geniş yetki alanının tabii bir neticesi olarak teşekkül eden şer'iyye sicilleri, Osmanlı hukuk ve idare tarihinin olduğu kadar günlük hayatın da en güvenilir birinci el kaynakları arasında yer almaktadır. 

Kadı sicillerinin vazgeçilmez tarihî vesikalar arasında yer almasının birçok nedeni bulunmaktadır. Nitekim bu defterler; mahkemelere intikal eden ihtilafları, tarafların iddia ve savunmalarını, muhakeme safahatını ve verilen hükümleri teferruatlı bir şekilde kayıt altına almaktadır. Kadılık makamının; din, cinsiyet veya sosyoekonomik statü ayrımı gözetmeksizin toplumun bütün kesimlerine açık bir hak arama mercii olması, söz konusu sicillerin dönemin mer’i hukukunu ve fiilî tatbikatını en somut biçimde belgelemesini mümkün kılmaktadır.

Ayrıca rik’a, ta’lik ve kırma dîvânî gibi dönemin işlek yazı türleriyle kaleme alınan bu siciller, Osmanlı araştırmalarında, özellikle yerel ve mikro tarih çalışmalarında, vazgeçilmez birer birincil kaynak niteliği taşımaktadır. Reayadan esnafa, kadınlardan gayrimüslim tebaaya kadar toplumun farklı kesimlerine ait gündelik hayat pratiklerini, iktisadi faaliyetleri ve sosyal ilişkileri doğrudan yansıtan bu kayıtlar; evlilik ve boşanma akitlerinden nafaka hükümlerine, vasiyetnamelerden tereke kayıtlarına, mülkiyet ilişkilerinden maddi kültür unsurlarına kadar dönemin sosyo-kültürel yapısını ortaya koyan son derece zengin bir veri külliyatı sunmaktadır. 

Söz konusu siciller, merkezî idareden sadır olan ferman ve emirlerin yanı sıra taşra teşkilatının kurumsal yapısı, nüfus hareketleri, demografik ve etnik-dinî yapısı ile lonca teşkilatlanması hakkında ayrıntılı bilgiler sunmaktadır. Narh uygulamaları çerçevesinde temel tüketim maddelerinin rayiç bedelleri, piyasa denetimleri, borç-alacak ilişkileri, ticari ortaklıklar, esnafın ham madde temini ve üretim standartları gibi iktisadi unsurların bu kayıtlara yansıması; kadı sicillerini iktisat tarihçileri bakımından da vazgeçilmez birer başvuru kaynağı hâline getirmektedir. Bunun da ötesinde siciller; Osmanlı sosyal devlet anlayışının ve vakıf müessesesinin işleyişine ışık tutan vakfiyeler, mütevelli tayinleri, muhasebe kayıtları ve malî bilançolar gibi son derece kıymetli belgeleri de ihtiva etmektedir. Bu yönüyle kadı sicilleri, vakıf müessesesinin yalnızca hukuki esaslarını değil, bu esasların mahallî düzeyde nasıl tatbik edildiğini de ortaya koyan en güvenilir kaynaklar arasında yer almaktadır.

Osmanlı bürokrasi geleneğinde devlet ricalinin konaklarının selamlık bölümlerini resmî daire olarak kullanmaları sebebiyle, kadılar ve bağlı bulundukları şeyhülislamlar, Vak’a-i Hayriyye’ye (1826) kadar resmî görevlerini büyük ölçüde şahsi ikametgâhlarında yürütmüşlerdir. İkametgâhları bu hizmetlerin icrası için yeterli olmayanlar ise münasip bir konak kiralayarak faaliyetlerini burada sürdürmüşlerdir. Yeniçeri Ocağı’nın ilgasına müteakip Süleymaniye’deki Ağakapısı’nın 1827 yılında Meşihat makamına tahsis edilmesi, bu gelenekte önemli bir dönüşümün başlangıcını teşkil etmiştir. Başlangıçta yalnızca Fetvahane olarak hizmet veren bu yapı, 1836 yılında kazaskerlik daireleri ile İstanbul Kadılığının da buraya nakledilmesiyle merkezî dinî ve hukuki idarenin en önemli teşkilatlanma merkezlerinden biri hâline gelmiştir. 

1836 yılından itibaren Meşihat Makamında teşekkül eden arşivlik evrak ve defterler bu binada muhafaza edilmiş; Sadaretin 23 Eylül 1865 tarihli tezkeresi üzerine Bâb-ı Fetvâ bünyesinde kârgir bir arşiv deposunun inşası talep edilmiş ve bu doğrultuda 16 Aralık 1865 tarihinde bir irade-i seniyye sadır olmuştur. Bu karardan yaklaşık çeyrek asır sonra, 1889 yılında Bâb-ı Fetvâ’nın giriş cephesine bitişik kârgir bir kütüphane binası inşa edilmiştir. Hüseyin Hüsnü Efendi tarafından kaleme alınan ve "Vasf-ı âsârı zehi zînet-i evrâk ve suhuf" ile "Kütüb-i fıkh ve fetâvâya mahal olmak içün" mısralarını ihtiva eden kitabe, söz konusu yapının yalnızca yazma ve matbu eserleri değil, aynı zamanda resmî evrak ve fetvaları da muhafaza etmek amacıyla müstakil bir arşiv ve kütüphane olarak tasarlandığını göstermektedir. Bu gelişme, Meşihat bünyesinde teşekkül eden hukuk ve yargı belgelerinin sistemli biçimde korunmasına yönelik kurumsal arşivcilik anlayışının güçlendiğini göstermesi bakımından da dikkat çekicidir. 

Kütüphane binasının inşasını müteakip, 1892 yılında, Bâb-ı Fetvâ bünyesinde kârgir bir arşiv mahzenin inşası kararlaştırılmıştır. Ancak mevcut arsanın fiziki yetersizliği sebebiyle, ana girişin sağında bulunan jandarma koğuşları ile eski mahzenlerin yer aldığı alan bu amaçla tahsis edilmiştir. Sultan II. Abdülhamid’in iradesi doğrultusunda; demir kiriş ve kapıları, mermer döşemeleri, taş merdivenleri ve mukavim çatı sistemiyle yangın ve diğer tahrip unsurlarına karşı dayanıklı hâle getirilen, ayrıca itinayla tezyin edilen yapının inşası 133.320 kuruşluk bir maliyetle tamamlanmıştır. Padişahın bizzat tasvibinden geçen hususi sicil dolaplarıyla teçhiz edilen yapının dayanıklılığını artırmaya yönelik ilave masraflar da yine Sultan II. Abdülhamid’in hususi tahsisatından karşılanmıştır. Bu uygulama, Osmanlı Devleti’nde arşiv malzemesinin yangın, rutubet ve fiziki tahribata karşı korunmasına yönelik modern koruma anlayışının kurumsal düzeyde benimsendiğini göstermesi bakımından dikkat çekicidir. 

Bâb-ı Fetvâ Evrak Odası’nın 1309 (1893-1894) yılına ait istatistik cetvelleri, Meşihat Dairesi bünyesinde 16.603 gelen ve 8.528 giden olmak üzere toplam 25.131 evrakın işlem gördüğünü ortaya koymaktadır. Ağırlıklı olarak tahrirat, tezkire ve telgraflardan müteşekkil bu yoğun evrak trafiği ve giderek artan iş yükü karşısında, idari işleyişte gerekli düzenin sağlanabilmesi amacıyla Şeyhülislam Esad Efendi’nin teklifi üzerine 8 Şubat 1914 tarihinde modern dosya usulüne geçilmiş ve bu doğrultuda Dosya ve İstatistik Bürosu ihdas edilmiştir.  

Şer’iyye mahkemelerinin 8 Nisan 1924 tarihinde ilga edilmesinin ardından; Şeyhülislamlık, Rumeli Kadıaskerliği, Nakibüleşraflık, İstanbul ve Bilâd-ı Selâse kadılıkları ile Bâb-ı Meşîhat bünyesindeki çeşitli meclislere ait, 16. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan zengin evrak ve sicil külliyatı Bâb-ı Fetvâ’daki Siciller Arşivinde toplanmıştır. Böylece Osmanlı yargı teşkilatının asırlar boyunca ürettiği hukukî ve idarî hafıza, tek merkezde muhafaza edilerek kurumsal sürekliliğinin korunması yönünde önemli bir adım atılmıştır. 

Bununla birlikte, 1836 öncesine ait kadı sicilleri, 19. yüzyılın sonlarına kadar cami ve medrese mahfillerinde dağınık ve yeterli korumadan mahrum bir şekilde muhafaza edilmiştir. Savaşlar, yangınlar ve kurumsal ihmallerin yanı sıra, gayrikanuni menfaat temini amacıyla gerçekleştirilen tahrifat girişimleri de mezkûr tarihî mirasın fiziki bütünlüğünü ve bilgi değerini ciddi ölçüde tehdit etmiştir. Bu kayıplar, günümüzde Osmanlı hukuk tarihine ilişkin bazı bölgesel boşlukların ortaya çıkmasının başlıca sebeplerinden biri olarak değerlendirilmektedir. 

Şer’iyye mahkemelerin ilgasının ardından taşra kadı sicilleri uzun süre metruk hâlde kalmış; Adliye ile Maarif Vekâletleri, bu belgelerin haiz olduğu tarihî, hukuki ve ilmi değeri ilk yıllarda yeterince takdir edememiştir. Buna karşılık İstanbul sicilleri, taşradaki emsallerine nazaran daha mahfuz ve mazbut bir şekilde muhafaza edilebilmiştir. Dönemin Kütüphaneler Müdürü Hasan Fehmi Bey ile Muallim Cevdet’in aktardıklarına göre, İstanbul Meşihat Arşivi bünyesinde Hicri 961 (M. 1553-1554) tarihinden itibaren tanzim edilmiş siciller mevcut olmakla birlikte, bu tarihten önceye ait kayıtlar ile Galata, Mahmudpaşa ve Üsküdar mahkemelerine ait son derece kıymetli sicil serileri, yangınlar ve ihmaller neticesinde ne yazık ki zayi olmuştur. Öte yandan, Meşihat evrakının muhafazası için inşa edilen yapı her ne kadar dönemin şartlarına göre güvenli bir şekilde tasarlanmış olsa da 1930’lu yıllara gelindiğinde meydana gelen tavan akıntıları sebebiyle bazı defterlerde fiziki bozulmalar ortaya çıkmıştır. Yaşanan bütün kayıplara rağmen günümüze ulaşan siciller, Osmanlı hukuk tarihi ve sosyal tarih araştırmaları için dünyanın en zengin yargı arşivlerinden birini teşkil etmeye devam etmektedir. 

Muallim Cevdet’in 6 Eylül 1934 tarihli raporunda açıkça ifade ettiği üzere, Maarif Vekâleti tarafından Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde dağınık hâlde bulunan kadı sicillerinin Ankara’da Millî Kütüphane bünyesinde toplanmasına yönelik kapsamlı bir teşebbüs başlatılmıştır. Nitekim ilerleyen yıllarda bu politikalar doğrultusunda şu adımlar atılmıştır:

Sonuç olarak, 588’i dijital görüntü, 19.169’u asıl nüsha olmak üzere toplam 19.757 adet şer‘iyye/kadı sicili, İstanbul ve Anadolu menşeli mevcut kayıtların tamamına yakınını oluşturacak şekilde Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi Külliyesi bünyesinde bir araya getirilmiştir. Asırlar boyunca farklı kurumların sorumluluğunda ve çeşitli mekânlarda muhafaza edilen bu eşsiz belge mirası, günümüz arşivcilik anlayışı doğrultusunda tasnif edilerek araştırmacıların kullanımına sunulmuştur.  

Kadı sicilleri, yalnızca mahkeme kararlarının ve hukuki işlemlerin kaydedildiği resmî defterler değildir. Bu kayıtlar; Osmanlı toplumunun hukuk anlayışını, devlet teşkilatının taşradaki işleyişini, ekonomik ilişkileri, şehir hayatını, aile yapısını, sosyal dayanışma biçimlerini ve gündelik yaşamın ayrıntılarını gözler önüne seren çok yönlü tarihî kaynaklardır. Bu yönüyle kadı sicilleri, geçmişin yalnızca siyasi olaylarını değil, toplumun gerçek hayatını ve insan hikâyelerini de günümüze taşıyan eşsiz şehir arşivleri niteliğindedir. UNESCO “Dünya Belleği” programı kapsamında da değerlendirilen bu kıymetli kaynaklar, Osmanlı medeniyetinin hukuki, sosyal ve kültürel yapısını anlamak açısından en güvenilir birinci el belgeler arasında yer almaktadır. Kadı sicilleri, geçmiş ile bugün arasında kurduğu ilmî köprü sayesinde, Osmanlı’nın adalet anlayışını, toplumsal düzenini ve medeniyet birikimini gelecek nesillere aktaran vazgeçilmez bir miras olarak önemini korumaktadır.