Ayetullah Ali Sistani sonrası dönem, yalnızca Necef’te yeni bir dinî merciin ortaya çıkması meselesi değildir. Yaklaşık otuz yılı aşkın süredir Şii dünyasının en etkili dinî otoritelerinden biri olan Sistani’nin ardından oluşacak yeni dönem; Irak’taki Şii siyasetini, Necef’in dinî bağımsızlığını, İran’ın Irak üzerindeki etkisini ve Necef-Kum arasındaki tarihî dengeyi de yakından ilgilendirecektir. Üstelik Şii merciiliğinde bir halef tayin etme veya seçim yapma mekanizması bulunmadığı için “Sistani’den sonra kim gelecek?” sorusunun bugünden kesin bir cevabı yoktur. Necef’te yüksek merci seçilmez, atanmaz ve makam babadan oğula miras kalmaz; ilmi yeterlilik, a’lemiyet, Ehl-i Hibre’nin kanaati, havza içindeki kabul ve zamanla genişleyen mukallit ağı sonucunda ortaya çıkar. 

Şii dini lider Ayetullah Ali Sistani

Bu nedenle Sistani sonrasını anlamak için yalnızca muhtemel isimlere değil, Necef merciiliğinin nasıl çalıştığına ve Sistani’nin geride bırakacağı dinî ve kurumsal yapıya bakmak gerekir. Nitekim son dönemde yapılan yorumlar ve yayımlanan çalışmalar da tek bir halefin hemen ortaya çıkmasından ziyade, Sistani sonrasında bir süre daha çoğulcu ve çok merkezli bir merciilik döneminin yaşanabileceği ihtimali üzerinde durmaktadır. 

Necef’te yüksek merci nasıl ortaya çıkar? 

Şii İmamiyye anlayışında dinî hükümleri kendi başına kaynaklarından çıkarabilecek ilmi seviyeye ulaşan fakih “müçtehit” olarak kabul edilir. Ancak her müçtehit Merci-i Taklid olmadığı gibi, her Merci-i Taklid de yüksek dinî merci konumuna ulaşmaz. Necef ve Kum gibi büyük havzalarda aynı dönemde çok sayıda müçtehit ve birden fazla merci bulunabilir. Bunlardan birinin diğerlerinden daha geniş kabul görmesi, daha fazla mukallide sahip olması ve havza içerisinde daha büyük bir ilmi ağırlık kazanması sonucunda “yüksek dinî merci” konumu zaman içerisinde şekillenir. 

Bu sistemin en önemli kavramlarından biri “a’lemiyet”, yani fakihin dinî hükümleri kaynaklarından çıkarma konusunda diğerlerinden daha üstün ve bilgili olmasıdır. Ancak kimin a’lem olduğuna devlet, siyasi parti veya mevcut yüksek merci karar vermez. Burada “Ehl-i Hibre” denilen, fıkıh ve usul alanında fakihlerin ilmi seviyelerini değerlendirebilecek uzman alimlerin kanaati önem taşır. Bunun yanında fakihin uzun yıllar Bahsü’l-Hariç dersi vermesi, yetiştirdiği öğrenciler, yazdığı fıkıh ve usul eserleri ve Necef uleması içerisindeki itibarı da belirleyici unsurlar arasındadır. Sistani’nin resmî fıkhi yaklaşımında da a’lem müçtehidin tespitinde uzmanların değerlendirmesi temel yollardan biri olarak kabul edilmektedir.  

Fakat yüksek merciilik yalnızca ilmî üstünlükten ibaret değildir. Bir fakihin dünyanın farklı ülkelerinde milyonlarca insan tarafından takip edilen bir merci hâline gelebilmesi için zamanla güçlü bir vekil, öğrenci, kurum ve mukallit ağı da oluşmalıdır. Humus ve diğer dinî gelirlerin yönetimi, medreseler, sosyal kuruluşlar ve uluslararası temsilcilikler bu yapının kurumsal tarafını meydana getirir. Dolayısıyla Sistani sonrasında tartışılacak mesele sadece “En büyük fakih kimdir?” sorusu olmayacaktır. Aynı zamanda Sistani’nin onlarca yılda oluşturduğu büyük dinî ve kurumsal ağın hangi isim veya isimlere yöneleceği de belirleyici olacaktır. 

Sistani’nin kendi yüksek merciiliğe yükselişi bunun önemli bir örneğidir. 1930 yılında İran’ın Meşhed kentinde doğan Sistani, Kum’daki eğitiminin ardından 1950’li yılların başında Necef’e yerleşmiş ve burada özellikle Ebu’l Kasım el-Hoi ile Şeyh Hüseyin el-Hilli’nin derslerinden yararlanmıştır. Hoi’nin 1992’de vefatının ardından Sistani bir gecede yüksek merci olmamış, Necef’teki alimlerin ve mukallitlerin zaman içerisinde kendisine yönelmesiyle ağırlığını artırmıştır. Hoi’nin hayatının son dönemlerinde Sistani’yi kendi yerine namaz kıldırmakla görevlendirmesi ve vefatının ardından cenaze namazını Sistani’nin kıldırması da bu geçişte önemli sembolik işaretler olmuştur. Sonraki yıllarda diğer büyük mercilerin vefatıyla birlikte Sistani’nin takipçi kitlesi genişlemiş ve kendisi Şii dünyasının en etkili dinî mercilerinden biri hâline gelmiştir.  

Sistani’yi farklı kılan neydi? 

Sistani’nin bugünkü ağırlığını yalnızca fıkıh alanındaki konumuyla açıklamak eksik kalır. Onu özellikle 2003 sonrasında Irak açısından farklı bir noktaya taşıyan en önemli özelliklerden biri, siyasete yaklaşımıdır. Sistani, İran’daki şekliyle fakihin devlet yönetiminin başında bulunduğu Velayet-i Fakih modelini Necef’te uygulamaya çalışmadı. Buna karşılık merciiliğin siyasetten ve toplumun büyük meselelerinden tamamen uzak durması gerektiğini de savunmadı. Günlük siyasi rekabetin dışında kalırken devletin ve toplumun geleceğini ilgilendiren kritik dönemlerde müdahil oldu. 

2003 sonrasında Irak’ın yeni siyasi sisteminin kurulması, anayasa ve seçim süreçleri, mezhep çatışmaları ve daha sonra DAEŞ tehdidi gibi kritik meselelerde Necef merciiliğinin tutumu önemli oldu. Bununla birlikte Sistani bir siyasi parti kurmadı, hükümeti yönetmeye çalışmadı ve kendisine bağlı bir resmi devlet makamı oluşturmadı. Böylece Necef merciiliğinin devletin üzerinde değil, devletin dışında duran bağımsız dinî ve toplumsal konumunu korumaya çalıştı. 

Sistani sonrası dönemin asıl zorluğu da burada ortaya çıkmaktadır. Yeni yüksek merciin güçlü bir fakih olması tek başına Sistani’nin bıraktığı boşluğu doldurmaya yetmeyebilir. Yeni isim aynı zamanda siyasi partiler karşısında bağımsızlığını korumak, Irak devletiyle dengeli ilişki kurmak, İran’ın etkisi karşısında Necef’in özerkliğini muhafaza etmek ve gerektiğinde büyük toplumsal krizlerde söz söyleyebilecek bir güven oluşturmak zorunda olacaktır. 

Bu nedenle Sistani’nin ardından aynı ağırlığın doğrudan tek kişiye geçeceğini düşünmek gerçekçi olmayabilir. Sistani’nin bugünkü konumu otuz yılı aşan bir sürecin sonucudur. Onun dinî bürosu, dünyanın farklı ülkelerindeki temsilcileri, eğitim ve yardım kurumları, öğrencileri ve Necef’te oluşturduğu ilişkiler bir kişinin ölümüyle ortadan kalkmayacaktır. Fakat bunların tamamının hemen başka bir fakihin yönetimine geçmesi de beklenmemelidir. 

Sistani sonrası kimler öne çıkıyor? 

Bugün Sistani sonrasına ilişkin isimleri değerlendirirken öncelikle Necef’te hâlihazırda bulunan büyük mercileri ve ardından güçlü Bahsü’l-Hariç hocalarını birbirinden ayırmak gerekir. Mevcut büyük merciler arasında Şeyh Beşir Hüseyin Necefi önemli bir konuma sahiptir. Pakistan kökenli olmasına rağmen ilmi hayatının büyük bölümünü Necef’te geçiren Beşir Necefi, kendi mukallit kitlesine, öğrencilerine ve bağımsız merciilik bürosuna sahiptir. Bu nedenle Sistani sonrasında ortaya çıkacak ilk dengede mevcut büyük mercilerden biri olarak ağırlığını koruyacaktır. 

Bir sonraki halkada ise özellikle üç isim uzun süredir öne çıkmaktadır: Muhammed Bakır İrevani (Erivani), Muhammed Hadi Âl Radi ve Hasan Cevahiri. Necef merciiliği üzerine yapılan çeşitli çalışmalar bu üç ismi Bahsü’l-Hariç seviyesindeki ilmi ağırlıkları ve havza içerisindeki konumları nedeniyle Sistani sonrası dönemin ciddi isimleri arasında göstermektedir.  

Muhammed Bakır İrevani

Bunların arasında Muhammed Bakır İrevani ayrıca dikkat çekmektedir. 1949 yılında Necef’te köklü bir ilim ailesinde dünyaya gelen İrevani, Ebu’l Kasım el-Hoi ve Muhammed Bakır es-Sadr’ın öğrencileri arasında yer almış; ayrıca Ali Sistani ve Muhammed Said el-Hekim’in derslerinden yararlanmıştır. Irak’taki siyasi şartların ağırlaşmasının ardından Kum’a giderek uzun yıllar burada ders vermiş, daha sonra yeniden Necef’e dönmüştür. Böylece hem Necef hem de Kum havzalarını yakından tanıyan, ancak ilmî kimliği esas olarak Necef geleneğinde şekillenen bir fakih olarak öne çıkmıştır. İrevani ailesi Türk/Azeri kökenli olup, ailenin “İrevani” nisbesi bugün Ermenistan’ın başkenti olan İrevan’a (Erivan) dayanmaktadır. Ailenin önemli atalarından Fazıl İrevani, İrevan’da doğmuş, genç yaşta ilim tahsili için Irak’a giderek önce Kerbela’ya, ardından Necef’e yerleşmiş ve klasik kaynaklarda “el-İrevânî et-Türkî en-Necefî” şeklinde anılmıştır. Bu köklü ilmî geleneğin sonraki kuşak temsilcilerinden olan Muhammed Bakır İrevani, bugün Sistani sonrası geleneksel Necef seçeneğinin en ciddi isimlerinden biri olarak değerlendirilmektedir. 

Muhammed Hadi Âl Radi de uzun yıllardır Necef’te Bahsü’l-Hariç dersi veren ve siyasi görünürlükten uzak duran önemli fakihlerdendir. Hasan Cevahiri ise Necef fıkıh tarihinin en köklü ailelerinden birine mensuptur. Cevahiri ailesinin ismi, Şii fıkhının temel eserlerinden Cevahirü’l-Kelam geleneğiyle özdeşleşmiştir. Her iki isim açısından da en önemli avantaj, Necef’in geleneksel ilmî çevresinden gelmeleri ve doğrudan siyasi yapılara bağlı bir görüntü vermemeleridir.  

Fakat Sistani sonrası denklemin belki de en ilginç tarafını Sistani’nin oğulları oluşturmaktadır. Özellikle Muhammed Rıza Sistani’ye yalnızca mevcut yüksek merciin oğlu olarak bakılmaması gerekir. Kendisi de ileri seviyede bir âlim ve Bahsü’l-Hariç hocasıdır; aynı zamanda uzun yıllardır babasının merciilik kurumunun merkezinde bulunması nedeniyle bu büyük yapının idari ve uluslararası işleyişini yakından tanımaktadır. Kardeşi Muhammed Bakır Sistani ise daha çok fıkıh ve usul alanındaki ilmî çalışmalarıyla öne çıkmaktadır. Güncel değerlendirmeler her iki kardeşin de yaş avantajına ve güçlü ilmî birikime sahip olduğunu, ancak önlerindeki en önemli engelin merciiliğin babadan oğula geçtiği görüntüsünün oluşması olduğunu vurgulamaktadır.  

Bu nedenle Muhammed Rıza Sistani’nin Sistani sonrası rolünü yalnızca “yeni merci adayı” olarak değerlendirmek doğru olmayabilir. Kendisi doğrudan yüksek merci olmasa bile babasının bürosunun, vekillerinin ve uluslararası kurumlarının hangi yöne hareket edeceği konusunda etkili olabilecek kişilerden biridir. Bu da onu Sistani sonrası denklemin en önemli aktörlerinden biri hâline getirmektedir. 

Sistani sonrası üç muhtemel senaryo 

Birinci senaryo, Sistani’nin ardından güçlü Bahsü’l-Hariç hocalarından birinin kısa süre içerisinde diğerlerinden daha geniş kabul görmesidir. Bu durumda Muhammed Bakır İrevani, Muhammed Hadi Âl Radi veya Hasan Cevahiri gibi isimlerden biri Ehl-i Hibre, Necef uleması ve mukallitlerin yönelimi sonucunda zamanla yeni yüksek merci konumuna ulaşabilir. Bugünkü tablo içerisinde özellikle İrevani bu ihtimal açısından dikkat çeken isimlerden biridir. 

İkinci ve daha güçlü senaryo, Sistani sonrasında bir süre tek bir yüksek merciin ortaya çıkmamasıdır. Beşir Necefi mevcut merci olarak konumunu korurken, İrevani, Âl Radi, Cevahiri ve diğer fakihler farklı çevrelerde ağırlık kazanabilir. Mukallitler de birkaç merci arasında dağılabilir. Böylece Necef bir süre çok merkezli bir merciilik dönemine girebilir. Bu durum merciilik kurumunun zayıfladığı anlamına gelmez; zaman içerisinde ilmî ve toplumsal kabulün belirli bir isim etrafında yeniden yoğunlaşması mümkündür. 

Üçüncü senaryo ise önce bir geçiş döneminin yaşanması, daha uzun vadede daha genç kuşaktan bir ismin öne çıkmasıdır. Bu noktada özellikle Muhammed Rıza Sistani ve Muhammed Bakır Sistani önem kazanmaktadır. Böyle bir süreç doğrudan babadan oğula geçiş görüntüsünü de ortadan kaldırabilir ve Sistani’nin oğullarından birinin kendi ilmî konumu üzerinden daha geniş kabul kazanmasına zaman sağlayabilir. 

Asıl mesele: Necef-Kum dengesi 

Sistani sonrası tartışmanın son ve belki de en önemli boyutu İran faktörüdür. Ancak burada Necef-Kum ilişkisini Irak-İran veya Arap-Fars rekabetine indirgemek doğru değildir. Şii tarihinde âlimler bu merkezler arasında sürekli hareket etmiştir. Sistani İran’da doğmuş ancak Necef’in yüksek mercii olmuştur. İrevani Necef’te doğmuş, uzun yıllar Kum’da ders vermiş ve tekrar Necef’e dönmüştür. Dolayısıyla mesele etnik kökenden çok dinî otoritenin nasıl örgütleneceği ve devletle nasıl ilişki kuracağıdır. 

Necef’in baskın geleneğinde merci, devletin doğrudan yöneticisi değildir. Siyasetin günlük işleyişinden belirli bir mesafede durur fakat toplumun ve devletin karşı karşıya kaldığı büyük krizlerde müdahil olabilir. İran İslam Cumhuriyeti’nde ise Velayet-i Fakih anayasal devlet sisteminin merkezinde yer almaktadır. Bu nedenle Necef ile İran’daki siyasi model arasındaki temel fark, fakihin devlet karşısındaki konumudur. 

Burada Kum Havzası ile İran devletini de birbirinden ayırmak gerekir. Kum’da farklı siyasi görüşlere sahip çok sayıda âlim ve merci bulunmaktadır. Dolayısıyla Kum’u bütünüyle İran devletinin dinî uzantısı olarak değerlendirmek doğru değildir. Bununla birlikte İran; dinî kurumları, mali imkânları, Irak’taki siyasi ilişkileri ve geniş bölgesel ağı sayesinde Sistani sonrası süreci etkileme kapasitesine sahiptir. Ancak dışarıdan bir fakihi Necef’e yüksek merci olarak dayatması, Necef geleneğinin yapısı nedeniyle oldukça zordur. Merciiliğin meşruiyeti sonuçta Necef içerisindeki ilmî kabulden geçmektedir. Sistani sonrası merciiliği inceleyen çalışmalar da İran’ın etkisini önemli görmekle birlikte, haleflik meselesinin havzanın kendi içindeki ilmî ve kurumsal dengelerden bağımsız değerlendirilemeyeceğini ortaya koymaktadır. 

Bu nedenle Sistani sonrasında en güçlü ihtimallerden biri, bütün dinî ağırlığın hemen tek bir isme geçmemesi ve bir süre çok merkezli bir merciilik döneminin yaşanmasıdır. Beşir Necefi mevcut merci olarak konumunu korurken İrevani, Âl Radi ve Cevahiri gibi fakihlerin ağırlığı artabilir; daha uzun vadede Muhammed Rıza ve Muhammed Bakır Sistani gibi daha genç isimler öne çıkabilir. Son dönemdeki çalışmalar da Sistani sonrasında referansların çoğullaştığı böyle bir geçiş ihtimalini özellikle gündeme getirmektedir.  

Dolayısıyla Sistani sonrası meselenin özü yalnızca “Yeni yüksek merci kim olacak?” sorusu değildir. Daha önemli soru, Sistani’den sonra nasıl bir Necef ortaya çıkacağıdır. Necef, devletten ve siyasi partilerden bağımsız, ancak Irak’ın büyük meselelerinde etkili olan Sistani çizgisini sürdürebilecek mi? Yoksa merciilik uzun süre birkaç merkez arasında mı dağılacak? İran ve Kum’un etkisi bu süreçte ne ölçüde artacak? Yeni yüksek merciin kimliği kadar bu soruların cevabı da Irak’ın ve Şii dünyasının önümüzdeki dönemini şekillendirecektir.