Sığınak Ne Zaman Hapishaneye Dönüşür?

M. Night Shyamalan’ın 2004 yapımı Köy (The Village) filmi, ilk bakışta gizem ve korku türünde bir yapım gibi görünür. Fakat biraz geriden bakıldığında insanın neden kapalı yapılar, cemaatler ve yalıtılmış dünyalar kurduğuna ilişkin güçlü bir sosyoloji ve psikoloji laboratuvarına dönüşür. 

Filmin merkezindeki Covington köyü huzurlu bir sığınaktır. İnsanlar sade yaşar, birbirlerini tanır, ortak değerleri paylaşır. Modern dünyanın karmaşası ve şiddeti köyün dışında bırakılmış gibidir. Köyün kurucuları da zaten yakınlarını şehir hayatındaki cinayet ve şiddet olaylarında kaybetmiş insanlardır.  

Covington, onların kontrol edemedikleri büyük dünyayı terk ederek kendi kurallarını koyabilecekleri küçük ve güvenli bir dünya kurma teşebbüsüdür. Sorun bundan sonra başlar. Kurucular, gençlerin dış dünyaya çıkmasını engellemek için ormanın ardında korkunç yaratıkların yaşadığına ilişkin bir hikâye üretirler.  

“İsmini Söylemediklerimiz” köyün kolektif korkusuna dönüşür. Kırmızı renk yasaktır, orman tehlikelidir, sınırı aşmak felakettir. Korunmak için kurulmuş bir düzen, varlığını sürdürebilmek için korkuya ihtiyaç duymaya başlar. Dış dünyadaki korkudan kaçmak için kurulan kapalı bir yapı, içerideki düzeni koruyabilmek için bir süre sonra korkunun kendisini üretmek zorunda kalır. 

Sıkıntı cemaatleşmenin kendisi değildir. İnsanın aidiyet ve anlam ihtiyacı son derece gerçektir. Modern hayat bireye büyük bir hareket alanı sunar ama çoğu zaman o alanı dolduracak bir anlam haritası vermez. İnsan kendisini aşan bir amaç uğruna emek vermek, birlikte üretmek, paylaşmak ve bir yere ait olmak ister. 

Cemaatler, topluluklar ve gönüllü birliktelikler insana ortak bir hafıza, ahlaki çerçeve ve dayanışma ağı sunarlar. Bu yüzden cemaatleşmeyi yalnızca zayıflık veya bağımlılık üzerinden açıklamak eksiktir. Cemaatleşme, insanın en yüce idealizmi ile en temel kırılganlığının kesiştiği yerlerden biridir. 

İnsan bir yapıya aklını teslim etmek için değil; daha iyi bir insan olmak, hakikate hizmet etmek veya anlamlı bir hayat yaşamak için katılır. Fakat en iyi niyetlerle başlayan bu arayış zamanla insanın ahlaki özerkliğini ortadan kaldırabilecek bir trajedi doğurabilir. 

Köy filmi, başka bir boyuta daha işaret eder: Bir neslin travması, sonraki neslin hakikatine dönüşebilir. Köyün yaşlıları dış dünyanın şiddetini gerçekten yaşamıştır. Fakat çocukları o dünyayı hiç görmemiştir. Buna rağmen ilk kuşağın korkusu ikinci kuşağın hayatının sınırlarını belirlemektedir. Dünün tecrübesi, bugünün değişmez hakikati hâline gelmiştir. 

Toplulukların kuruluş dönemlerinde yaşadıkları tehditler, mağduriyetler ve mücadeleler zamanla sorgulanamaz bir kurumsal hafızaya dönüşebilir. Oysa geçmişte haklı olmak bugün de her konuda haklı olduğumuzu göstermez; geçmişte zulüm görmüş olmak bugünkü her davranışı meşrulaştırmaz. Hafıza değerlidir; fakat geleceğin üzerine kapanan bir kapıya dönüşmemelidir. 

Kapalı yapıların asıl meselesi fiziksel kapalılık da değildir. Bir topluluk şehirden uzakta yaşayıp zihnen açık, dünyanın merkezinde yaşayıp zihnen tamamen kapalı olabilir. Asıl mesele hakikatin dolaşımının engellenmesidir.  

Kapalı yapı önce “Biz böyle düşünüyoruz” der. Sonra “Doğru olan budur.” Bir süre sonra da “Bizim dışımızdakiler bunu anlayamaz.” İçeride olmayan gerçeği bilemez. Ayrılan artık objektif değildir. Eleştiren meseleyi anlamamıştır. Dışarıdan gelen eleştiri zaten düşmanlıktan kaynaklanmaktadır. 

Yapı zamanla kendi doğrularını kendi içinde üretmeye ve dışarıdan gelen her bilgiyi mevcut anlatısını koruyacak biçimde yorumlamaya başlar. Köy filminin sonu da bunu gösterir: Yaşanan trajediler kurucu hikâyeyi sorgulatmak yerine, o hikâyeyi devam ettirecek yeni gerekçelere dönüştürülebilir. 

Kapalı sistemlerin en büyük gücü bazen doğru olmaları değil, yanlışlanamaz hâle gelmeleridir. Başarı yapının doğruluğunun, başarısızlık üyelerin kusurunun delili olur. İçeriden gelen eleştiri sadakatsizlik, ayrılmak ise yoldan çıkmak olarak yorumlanır. Hangi olay yaşanırsa yaşansın yapı her zaman haklıdır. 

Bir cemaatin sağlığını yalnızca neye inandığıyla değil, itiraza ve ayrılığa nasıl davrandığıyla da ölçmek gerekir. Eleştiren mensubunu tehdit değil, kendi sıhhati için gerekli bir bağışıklık sistemi olarak görebilmelidir. Ayrılanı hain ilan etmemeli, karakterini hedef almamalı, çıkışı cezalandırmamalıdır. 

Bir topluluğun sağlığı üç basit soruyla ölçülebilir: 

Çıkabiliyor musunuz? 

Konuşabiliyor musunuz? 

Sadakatinizin bir sınırı var mı? 

Cemaat insanın hakikate, iyiliğe, dayanışmaya ve anlamlı bir hayata ulaşmasını kolaylaştıracak bir araçtır. Fakat her kurum gibi zamanla kendi varlığını sürdürme içgüdüsü geliştirebilir. Yapının kendisi, kuralları, liderliği ve bekası kuruluş amacının önüne geçebilir. İşte trajedinin başladığı yer, aracın amacın yerine geçtiği yerdir.  

Hakikate hizmet etmek için kurulmuş bir yapı kendisini hakikatin ölçüsü kabul etmeye, adaleti savunan bir yapı kendi haksızlıklarını görmezden gelmeye başladığında artık asıl soru şudur: Cemaatin bekası ile hakikat karşı karşıya geldiğinde hangisini tercih edeceğiz? 

Bir yapıyı bir arada tutan temel unsur “dışarıdaki düşman” veya “dış dünyanın yozlaşmışlığı” ise o topluluk zamanla tehdide muhtaç hâle gelir. Sağlıklı topluluklar insanları bir şeyden kaçmak için değil, bir şeyi birlikte üretmek ve yaşatmak için bir araya getirir. Dışarının yanlışları, içerinin doğruluğunun delili değildir. 

Filmin en güzel ironilerinden biri burada ortaya çıkar. Fiziksel olarak göremeyen Ivy köyün sınırlarını aşabilirken, görebilen insanlar kendilerine gösterilen dünyanın sınırları içinde kalırlar. Çünkü insanı körleştiren şey her zaman bilgi eksikliği değildir; bazen başka bir hakikat ihtimalinin var olduğunu düşünme imkânını kaybetmektir. 

Çözüm cemaatleri ortadan kaldırmak değil, onları şeffaf tutabilmektir. Şeffaf cemaat kendi değerlerine inanır ama hakikati tekeline almaz; mensubundan sadakat ister ama vicdanını teslim almaz; liderine saygı gösterir ama onu yanılmaz görmez, eleştiriyi ve çıkışı ihanet saymaz. Duvarları olabilir fakat kapıları ve pencereleri de vardır. 

Shyamalan’ın köyü bu yüzden yalnızca hayali bir yerleşim değildir. Her topluluk için sessiz bir uyarıdır: Duvarlarımız içeridekileri korumak için mi, dışarı çıkmalarını engellemek için mi? Geçmişimizi hatırlıyor muyuz, yoksa geçmişimizin içinde mi yaşıyoruz? Mensuplarımızı hakikate mi bağlıyoruz, yoksa yapının kendisine mi? 

Modern hayatın bireye sunduğu özgürlük arttıkça yalnızlık, anonimlik ve anlamsızlık ihtimali de büyüyor. İnsanların birbirine omuz verdiği, birlikte öğrendiği, ürettiği, iyiliği çoğalttığı ve ortak bir ahlaki hayat kurduğu topluluklara bugün belki geçmişten daha fazla ihtiyaç var. Kötü cemaat örneklerinden hareketle cemaat fikrinin kendisini mahkûm etmek, kötü ailelerden dolayı aileyi reddetmek kadar yanıltıcı olur. 

Sağlıklı cemaat insanı büyütür; ayakları üzerinde duran bir şahsiyet kazandırır. Mensubuna ‘bizden olmayı’ değil, doğruyu aramayı öğretir. Kendisini hakikatin sahibi değil, hizmetkârı görür. Eleştiriyi düşmanlık saymaz, farklılığı tehdit olarak algılamaz, ayrılışı ihanetle cezalandırmaz. Birlikteliği korkuyla değil ortak anlam, muhabbet ve sorumlulukla besler. 

Modern cemaatlerin trajedisi, insanın aidiyet ihtiyacını zaman zaman itaate, korkuya ve kapalılığa dönüştürmelerinden doğar. Dolayısıyla mesele köyü terk etmek değildir. Mesele, köyün kapılarını açık tutmak; ormanın gerçekten canavarlarla dolu olup olmadığını sorabilmek ve gerektiğinde dışarı çıkıp dünyaya kendi gözlerimizle bakabilmektir. Cemaat, insanı kendine bağlamakla değil hakikate, iyiliğe ve daha büyük bir sorumluluğa taşımakla kıymet kazanır.