Zengezur, son yıllarda Güney Kafkasya’nın ulaştırma, enerji ve jeopolitik dengelerinde giderek daha belirgin bir stratejik ağırlık kazanıyor. Azerbaycan’ın ana karası ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasında kurulması hedeflenen bağlantı, coğrafi konumunun ötesinde Türkiye, İran, Orta Asya ve Avrupa arasındaki ekonomik ilişkileri etkileyebilecek geniş bir jeoekonomik potansiyel taşıyor. Bu nedenle Zengezur’un geleceğini yalnızca bir ulaşım projesinin tamamlanması üzerinden okumak yetersiz kalıyor; güzergâh, Güney Kafkasya ve Türk Dünyası’nın bölgesel bağlantısallık mimarisinde yaşanan dönüşümün önemli unsurlarından biri olarak öne çıkıyor. 

Zengezur’un stratejik değerini artıran temel unsur, farklı ulaşım ağlarının aynı coğrafyada kesişebilme kapasitesidir. Azerbaycan ile Nahçıvan arasındaki bağlantının Türkiye’ye uzanması, Orta Koridor’un batı yönündeki sürekliliğini güçlendirecek. Nahçıvan üzerinden İran’a uzanacak ikinci demiryolu bağlantısı ise güzergâhı Kuzey-Güney Koridoru ile daha güçlü biçimde ilişkilendirecek. Böylece Zengezur, Doğu-Batı ve Kuzey-Güney yönlü ticaret akışlarının buluştuğu çok yönlü bir transit alanı olarak öne çıkacak. 

Zengezur’un stratejik öneminin artmasında bölgesel diplomatik gelişmeler de etkili oldu. 8 Ağustos 2025’te Washington’da Azerbaycan ve Ermenistan arasında gerçekleşen görüşmeler, Güney Kafkasya’da barış süreci ile ulaşım bağlantılarının yeniden şekillenmesi açısından yeni bir siyasi zemin oluşturdu. ABD Başkanı Donald Trump’ın sürece doğrudan dâhil olması ve Zengezur üzerinden kurulabilecek bağlantıya yönelik ilgisi, güzergâhın bölgesel sınırları aşan küresel jeopolitik ve ekonomik hesaplamalarda da öne çıktığını gösterdi. Böylece Zengezur, Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki ulaşım gündeminin yanında, Güney Kafkasya’nın Avrasya bağlantısallığındaki geleceğini şekillendirecek başlıklardan biri hâline geldi. 

Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev

Bu çerçeveye enerji ve dijital altyapı da eklendiğinde Zengezur’un jeopolitik anlamı daha da genişliyor. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in 11 Ağustos’taki Nahçıvan ziyareti kapsamında yaptığı açıklamalar, Bakü’nün projeye ilişkin yaklaşımını ulaştırma ekseninin ötesine taşıdığını ortaya koydu. Aliyev, Zengezur Koridoru’na “daha geniş açıdan” baktıklarını belirterek güzergâhta fiber optik kabloların, elektrik hatlarının ve gelecekte petrol ile doğal gaz boru hatlarının yer alabileceğini ifade etti. Bu yaklaşım, Zengezur’u farklı altyapı ağlarını aynı güzergâhta buluşturan çok katmanlı bir bağlantısallık eksenine dönüştürüyor. 

Ulaşım koridorundan çok boyutlu bağlantısallık ekseni 

Zengezur’un ulaştırma boyutu, projenin temelini oluşturuyor. Azerbaycan’ın ana karası ile Nahçıvan arasında kurulacak demiryolu ve kara yolu bağlantısı, iki Azerbaycan coğrafyası arasındaki ulaşım sürekliliğini sağlıyor ve Türkiye ile doğrudan erişimi güçlendiriyor. Azerbaycan tarafında demiryolu çalışmalarının Ermenistan sınırına kadar ilerletilmesi, Bakü’nün altyapı hazırlıklarını somutlaştırdığını gösteriyor. Ermenistan kesimindeki bağlantının tamamlanması ise siyasi mutabakat, teknik koordinasyon ve sınır geçiş düzenlemelerine bağlı olarak ilerliyor. 

Zengezur’un Türkiye’ye uzanması, Orta Koridor açısından da önem taşıyor. Çin’den başlayarak Orta Asya, Hazar Denizi, Azerbaycan ve Türkiye üzerinden Avrupa’ya ulaşan güzergâha yeni bir bağlantı seçeneği eklenmesi, ticaret akışlarını çeşitlendiriyor. Bakü Limanı, Hazar geçişleri ve Bakü-Tiflis-Kars demiryolu ile birlikte değerlendirildiğinde Zengezur, Orta Koridor’un kapasitesini destekleyen tamamlayıcı bir hat olarak öne çıkıyor. Bu bağlantı, Azerbaycan’ın Avrasya ulaşım ağındaki konumunu güçlendirirken Türkiye’nin Asya ile Avrupa arasındaki transit rolünü de pekiştiriyor. 

Zengezur’un uluslararası öneminde Washington’un yaklaşımı da dikkat çekiyor. Trump yönetiminin Güney Kafkasya’daki barış sürecine verdiği önem ve Zengezur bağlantısına yönelik stratejik ilgisi, güzergâhın bölgesel sınırları aşan bir jeopolitik değer taşıdığını gösteriyor. Avrupa ile Asya arasındaki bağlantıların çeşitlendirilmesi ve Güney Kafkasya’da yeni ekonomik imkânların oluşturulması açısından Zengezur, Washington’un bölgeye yönelik stratejik hesaplarında önemli bir unsur olarak öne çıkıyor. 

İran boyutu ise Zengezur’un jeopolitik kapsamını daha geniş bir çerçeveye taşıyor. Aliyev’in açıklamalarında Azerbaycan ile İran arasında Nahçıvan üzerinden ikinci demiryolu bağlantısının kurulacağı ve bu hattın Kuzey-Güney Koridoru’nun bir parçası olmasının beklendiği belirtiliyor. Böylece Nahçıvan, Türkiye yönündeki bağlantının yanında İran üzerinden farklı ticaret eksenlerine erişim sağlayan stratejik bir transit merkezi olarak öne çıkıyor. Zengezur bu yönüyle Doğu-Batı ve Kuzey-Güney koridorlarının kesişim alanlarından biri hâline geliyor. 

Enerji boyutu da projenin jeoekonomik değerini güçlendiriyor. Azerbaycan ana karasından Nahçıvan’a Ermenistan üzerinden elektrik hattı kurulmasına yönelik hazırlıklar, ulaşım ve enerji altyapısının aynı güzergâhta bütünleştirilmesi yaklaşımını ortaya koyuyor. Cebrayıl’daki trafo merkezi bu bağlantının altyapı ayağını desteklerken, gelecekte petrol ve doğal gaz boru hatlarının da güzergâha dâhil edilmesi Zengezur’un enerji jeopolitiğindeki konumunu daha da güçlendiriyor. 

Dijital bağlantı ise bu yapının üçüncü ayağını oluşturuyor. Fiber optik kabloların güzergâha dâhil edilmesi, Zengezur’un veri akışları ve dijital ekonomi açısından stratejik bir işlev kazanmasını sağlıyor. Böylece ulaşım, enerji ve iletişim altyapılarının aynı eksende birleşmesi, Zengezur’u klasik transit güzergâhların ötesine taşıyor ve çok katmanlı bir bağlantısallık ekseni olarak öne çıkarıyor. 

Türk dünyası ve Güney Kafkasya’da yeni jeoekonomik denge 

Zengezur’un çok boyutlu bağlantısallık yapısı, projeyi Türk dünyasının ekonomik ve stratejik bütünleşmesinin önemli unsurlarından birine dönüştürüyor. Azerbaycan, Orta Asya ile Türkiye arasında Hazar üzerinden uzanan bağlantının merkezinde yer alıyor. Nahçıvan üzerinden Türkiye’ye kurulacak doğrudan bağlantı, Azerbaycan ile Türkiye arasındaki ulaşım seçeneklerini çeşitlendirirken Türk dünyasının batı yönündeki bağlantısallığını da güçlendiriyor. 

Türk Devletleri Teşkilatı’nın ulaştırma, enerji, ticaret ve dijitalleşme alanlarında geliştirdiği iş birliği gündemi bu çerçevede önem taşıyor. Orta Koridor’un güçlendirilmesi, Hazar geçişlerinin geliştirilmesi, liman ve demiryolu altyapılarının modernizasyonu ile dijital gümrük uygulamalarının yaygınlaştırılması, Zengezur ile birbirini tamamlayan bir bağlantı ağı ortaya çıkarıyor. Bu yapı, Türk dünyasının ekonomik coğrafyasını Avrupa pazarlarına bağlayan güzergâhların çeşitlenmesine katkı sağlıyor. 

Azerbaycan açısından Zengezur, Karabağ sonrası dönemde yürütülen ulaştırma ve enerji altyapısı yatırımlarıyla doğrudan bağlantı taşıyor. Karabağ ve Doğu Zengezur’daki altyapı yatırımları, Cebrayıl çevresindeki enerji tesisleri ve yeni ulaşım hatları, bölgenin ekonomik kapasitesini yeniden şekillendiren daha geniş bir stratejinin parçasını oluşturuyor. Bu çerçevede Zengezur, Azerbaycan’ın yeniden inşa politikası ile Avrasya bağlantısallığını buluşturan stratejik bir eksen olarak öne çıkıyor. 

Bu yapının bir diğer boyutunu güvenlik oluşturuyor. Ulaşım, enerji ve iletişim altyapılarının aynı güzergâhta birleşmesi, kritik altyapıların korunmasını, sınır geçişlerinin güvenliğini ve gümrük süreçlerinin koordinasyonunu daha önemli hâle getiriyor. Olası krizlere karşı alternatif güzergâhların geliştirilmesi de bağlantının sürekliliği açısından önem taşıyor. Bu nedenle Zengezur’un ekonomik işlevi, altyapının tamamlanmasının yanında güzergâhın güvenli ve kesintisiz işletilmesine de bağlı bulunuyor. 

Zengezur’un ekonomik değerini ortaya çıkaran temel unsur ise farklı altyapıların ortak bir sistem içinde çalışması olacak. Demiryolu taşımacılığının limanlarla, enerji hatlarının enterkonneksiyon sistemleriyle, fiber optik ağların ise dijital ticaret altyapısıyla bütünleşmesi, güzergâhın transit geçiş işlevini genişletecek. Böyle bir yapı lojistik merkezlerin, enerji ticaretinin, veri hizmetlerinin ve yeni yatırımların gelişmesi için daha elverişli bir ekonomik zemin oluşturacak. 

Türk dünyası açısından bu model, bağlantısallığın fiziksel ulaşımın ötesinde ekonomik ve dijital bütünleşme üzerinden ele alınmasını gerektiriyor. Orta Koridor, Hazar geçişleri, gümrük süreçlerinin kolaylaştırılması ve dijital entegrasyon hedefleri Zengezur ile birbirini tamamlayan bir yapı ortaya koyuyor. Orta Asya’dan Azerbaycan üzerinden Türkiye ve Avrupa’ya yönelen ticaret akışlarının çeşitlenmesi, Türk devletleri arasındaki ekonomik etkileşimi yoğunlaştırıyor. Böylece Zengezur, Türk dünyasının kurumsal iş birliği hedeflerine somut bir altyapı boyutu kazandırıyor. 

Ermenistan açısından Zengezur güzergâhının hayata geçirilmesi, ülkenin bölgesel ulaşım ve enerji denklemindeki konumunu doğrudan etkiliyor. Güzergâhın Ermenistan topraklarından geçmesi, Bakü ile Erivan arasında teknik ve siyasi koordinasyonu zorunlu kılıyor. Sınır güvenliği, transit rejimi, gümrük uygulamaları ve altyapının işletilmesine ilişkin düzenlemeler sürecin temel başlıklarını oluşturuyor. Bu nedenle Zengezur’un geleceği, Azerbaycan’ın altyapı hazırlıkları kadar Ermenistan’ın güzergâhın açılmasına yönelik siyasi ve teknik yaklaşımıyla da şekilleniyor. 

Türkiye bakımından Zengezur, Azerbaycan ile stratejik ortaklığın ulaştırma, enerji ve dijital bağlantılar üzerinden daha da derinleşmesini sağlıyor. Nahçıvan ile Türkiye arasındaki bağlantının güçlenmesi, Orta Koridor’un batı yönündeki seçeneklerini genişletirken Türkiye’nin Türk dünyası ile Avrupa arasındaki bağlantı rolünü de pekiştiriyor. Enerji ve fiber optik altyapısının aynı eksende ilerlemesi, Türkiye’nin bölgesel bağlantısallık kapasitesini ulaştırmanın ötesine taşıyor. 

Bölgesel sonuçların kapsamı ise Azerbaycan-Türkiye koordinasyonunun yanında Ermenistan’ın yaklaşımı, İran ile transit iş birliği ve Avrupa’nın alternatif ulaştırma güzergâhlarına yönelik talebi tarafından şekilleniyor. Bu nedenle Zengezur’un geleceğini yalnızca bir ulaşım hattı üzerinden okumak yetersiz kalıyor. Güzergâh, Güney Kafkasya ile Türk dünyasını Avrupa’ya bağlayan, ulaşım, enerji ve dijital altyapıyı aynı jeoekonomik eksende buluşturan daha geniş bir bölgesel bağlantı sisteminin parçası olarak öne çıkıyor. 

Değerlendirme 

Zengezur’un gelecekteki stratejik değeri, tek bir ulaşım hattının açılmasının çok ötesine uzanıyor. Demiryolu ve kara yoluna fiber optik, elektrik, petrol ve doğal gaz altyapılarının eklenmesi, projeye çok katmanlı bir jeoekonomik karakter kazandırıyor. Nahçıvan’ın Orta Koridor ile Kuzey-Güney Koridoru arasında bağlantı kurabilecek konumu da Zengezur’un bölgesel önemini daha da güçlendiriyor. 

Türk dünyası açısından Zengezur, Azerbaycan ile Türkiye arasındaki bağlantıyı güçlendirirken Orta Asya’dan Avrupa’ya uzanan ekonomik ağların çeşitlenmesine katkı sağlıyor. Güney Kafkasya açısından ise ulaşım, enerji ve dijital altyapıların aynı coğrafyada bütünleşmesi, bölgesel ekonomik ilişkilerin yeniden şekillenmesine zemin hazırlıyor. 

Bu çerçevede Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in Nahçıvan’da ortaya koyduğu “daha geniş açı” yaklaşımı, Zengezur’un stratejik anlamını ulaştırma boyutunun çok ötesine taşıyor. Güzergâh, bölgesel aktörlerin yanı sıra küresel güçlerin de Güney Kafkasya’daki bağlantısallık hesaplarında daha fazla ağırlık kazanıyor. Zengezur, bu yönüyle Güney Kafkasya ile Türk dünyasını Avrasya’nın geniş ekonomik ve altyapı ağlarına bağlayan, ulaşım, enerji ve dijital bağlantısallığı aynı eksende buluşturan çok boyutlu bir jeoekonomik hat olarak öne çıkıyor.