01 Nisan 2026
Afrika kıtası, modern tarihin en ağır sömürü ve tahakküm süreçlerine maruz kalmış coğrafyaların başında gelir. Bu tarihsel gerçekliğin ekonomik, politik ve dini temelli birçok gerekçesi olduğu bilinse de söz konusu süreçlerin yalnızca maddi koşullarla açıklanması yetersiz kalmaktadır. Zira felsefi düşünce ve filozoflar da zaman zaman bu tarihsel sömürü düzenini, köleliği ve ırkçılığı meşrulaştıran ideolojik zeminlerin bir parçası haline gelmişlerdir.
Aydınlanma ve modernite düşüncesinin merkezinde yer alan pek çok Batılı filozofun, kendi düşünsel sistemlerinin temel ilkeleriyle çelişme pahasına, dönemin siyasal ve toplumsal statükosunu destekleyen söylemler geliştirdikleri dikkat çekmektedir. Özellikle transatlantik köle ticaretinin doruk noktasına ulaştığı dönemlerde, ırksal üstünlüğün sarsılmaz teorisyenleri haline gelen Hobbes’tan Locke’a, Hume’dan Kant’a ve Hegel’e kadar birçok düşünür, dolaylı ya da doğrudan ırkçılığı ve köleliği felsefi zeminde meşrulaştıran tutumlar sergilemiştir.
Bu filozoflar arasında en dikkat çekici ve etkili figürlerden biri Alman filozof Hegel’dir. Hegel, özellikle tarih felsefesi bağlamında Afrika’ya dair son derece problemli, dışlayıcı ve indirgemeci bir bakış açısı geliştirmiştir. Dünya tarihini bir tür “dünya mahkemesi” olarak nitelendiren Hegel, “Felsefe Tarihi Üzerine Dersler” adlı eserinde Afrikalıları bu mahkemenin önüne çıkararak onları barbar, yamyam, putlarla meşgul, tarihsiz ve özgürlük bilincinden yoksun olarak tasvir etmiştir. Ancak Hegel’in bu “dünya mahkemesinde” Afrika’ya dair ileri sürdüğü görüşler, derinlemesine bir bilgiye ya da birincil kaynaklara dayanmaktan uzaktır. Bu nedenle, Hegel’in Afrika kıtasına ilişkin başvurduğu bilgi kaynaklarını nasıl kullandığını ve hangi yönlerden çarpıttığını inceleyerek, bu kez Hegel’i Afrika halklarının mahkemesinde yargılayacağız.
Hegel’in Afrikalı olmayan tanıkları
Her şeyden önce, Afrika ile ilgili sunulan anlatıların büyük bir kısmı, Afrika toplumlarının iç dinamiklerinden ziyade, Avrupalı “kaşiflerin ve diğerlerinin” neyi önemli ya da anlamlı bulduklarına dayalı seçici temsillere odaklanmıştır. Bu nedenle söz konusu metinler, büyük ölçüde bireysel algılara dayanmış; bu durum ise hem tarihsel değerlerini hem de aktarılan olayların doğruluğunu ciddi ölçüde sınırlandırmıştır. Dolayısıyla ortaya çıkan Afrika anlatısı, Afrika halklarının gerçekte izlediği yollardan ziyade, gezginler, kaşifler, misyonerler ve tüccarların düşündüğü, tasarladığı ve benimsediği yolların bir tasvirini sunmuştur. Ayrıca, bu kişiler tarafından tekrar tekrar anlatılan, yol boyunca süslenen hikayeler; ya da çoğu zaman yazarların hikayelerini okuyucuya daha çekici kılmak için uydurduğu veya abarttığı anlatılar, gerçekliği perdelemiştir. Bu mesafeden bakıldığında, Hegel’in kaynaklarının ne kadar güvenilir olduğunu tam olarak söylemek her zaman kolay değildir.
Ünlü filozof Hegel’in elinde, Afrikalıların kendi kaleminden çıkmış orijinal belgeler veya birinci elden yazılı kaynaklar bulunmamaktaydı. Hegel’in Afrika’ya ilişkin bilgi üretimi, büyük ölçüde Avrupalı seyyahlar, misyonerler, tüccarlar, ticaret raporları ve coğrafyacılar tarafından kaleme alınmış ikincil kaynaklara dayanmaktaydı. Dolayısıyla, Hegel'in Afrika bibliyografyası "özgün tarih" kapsamına giren hiçbir eser içermez, bunun yerine neredeyse tamamen "yansıtıcı tarih" kapsamına giren eserlerden oluşur.
Hegel, Afrika hakkında ilk kapsamlı bilgilerini Almanya’daki Jena şehrinde bulunduğu dönemde gazete ve çeşitli raporlar aracılığıyla edinmiş, daha sonra Berlin’de okuma alanını önemli ölçüde genişletmiştir. Afrika kıtasına hiç gitmemiş olan Hegel, görmek ve anlamak istediği Afrika’yı büyük ölçüde Afrikalı olmayan seyyahların, misyonerlerin ve Avrupalı yazarların aktarımları üzerinden tanımıştır.
Hegel’in Afrika hakkındaki bilgilerini dayandırdığı çeşitli kaynakları, bulunmaktaydı; ancak kendi Afrika tasavvurunu özellikle Giovanni Cavazzi, James Bruce, Thomas Edward Bowdich, Archibald Dalzel, Herodot ve Carl Ritter’in coğrafya çalışmalarını birleştirerek oluşturmuştur. Hegel, bu kaynakları eleştirel bir süzgeçten geçirmeksizin Afrika’nın tarihsel ve kültürel zenginliğini yok saymış; Avrupalı tanıkların dağınık ve çoğu zaman abartılı bilgilerini Tarih Felsefesi Dersleri’nde bir araya getirerek, “vahşi insanlar”ın yaşadığı, akıl ve tarihin dışında kalmış bir Afrika ortaya çıkarmıştır. Bu durum, onun Afrika’ya dair görüşlerinin, doğrudan deneyim ya da Afrikalıların bakış açısından ziyade, Avrupa merkezli bir bilgi filtresinden süzülerek oluştuğunu göstermektedir.
Hegel’in sorunlu Afrika sunumu
Hegel’in Afrika’ya ilişkin tasvirleri incelendiğinde, Afrikalıları “orman çocukları”, vahşi, doğayla bütünleşmiş, ahlaki değerlerden yoksun, tarihsiz ve dünya tarihindeki rollerini önemsiz kılan bir konumda gördüğü; dolayısıyla dünyanın ırksal ilişkileri matrisinde köleleştirilmeye uygun kişiler olarak tanımlamıştır. Hegel bu tasvirleri oluştururken, büyük ölçüde Batılı seyyahların, misyonerlerin ve kaşiflerin çoğu zaman abartılı ve önyargılı gezi anlatılarına dayanmakla kalmamış, aynı zamanda bu anlatıları kendi felsefi sistemine uygun biçimde seçmiş ve yeniden çarpıtmıştır.
Örneğin Thomas Edward Bowdich’in eserinin önemli bir bölümü, Aşhanti toplumunun coğrafyası, tarihi, siyasal yapısı, yasaları, mimarisi, ekonomisi, ticareti ve dili gibi alanlara ayrılmıştır. Ancak Hegel, bu kapsamlı ve ayrıntılı bilgileri büyük ölçüde görmezden gelmiş; bunun yerine kendi tezini destekleyen sınırlı ve seçili bölümlere odaklanmayı tercih etmiştir. Ayrıca, Hegel Afrika’yı anlatırken farklı bakış açıları sunan kaynaklar yerine kölelik yanlısı yazarları, örneğin Archibald Dalzel ve Robert Norris’i tercih etmiş; kölelik karşıtı Anthony Benezet gibi alternatif kaynakları ise dikkate almamıştır. Hegel’in Archibald Dalzel ve Robert Norris gibi kölelik yanlısı yazarlara dayanması, Afrika hakkında olumsuz yargıları destekleyen bir anlatıyı tercih ettiğini açıkça göstermiş ve böylece bakış açısının tek taraflı ve sınırlı olmasına yol açmıştır.
Hegel’in öğrencilerine Afrikalılar hakkında anlattığı olaylarda, kullandığı literatürü kullanma biçimi, onu sansasyon peşinde olma suçlamasıyla karşı karşıya getirmektedir. Hegel’e yöneltilen suçlamalar; kaynak seçimi, abartı ve çarpıtma iddialarına dayanmakta olup, bu iddialar onun kaynaklarını kullanırken yaptığı tahriflere ilişkin çeşitli kanıtlarla desteklenmektedir. Basit bir örnek olarak, Hegel'in Aşhanti hakkındaki bilgisinin ana kaynağı olan Bowdich'in misyoner olarak ziyaret ettiği bir yere ilişkin olarak kaydettiği “Kral her tebaasının altınlarının varisidir” ifadesi, Hegel tarafından “Aşhantiler arasında kral, ölmüş olan tebaasının geride bıraktığı tüm malları miras alır” biçiminde aktarmıştır.
Hegel, misyonerlerin ve seyyahların Afrika’da “gördüklerini” yanlış anlamış olabileceklerini sorgulamadan, onların sunduğu Afrika dinleri ve kıtaya dair “genel tablo”nun doğru olduğu sonucuna varmıştı. Oysa Afrika’daki misyonerlik faaliyetleri, bir tür “kutsal metin emperyalizmi” olarak işliyordu. Başka bir deyişle, Batı Hristiyan gücünün mantığı, temeli Afrika dinleri olan yerel kültürleri dönüştürmeye ve çoğu zaman ortadan kaldırmaya yönelmişti. Buna rağmen, ironik bir biçimde Hegel, Afrika ve Afrika dinleri hakkındaki değerlendirmelerinde misyonerlerin ve diğerlerinin ürettiği bilgilere dayanmayı sürdürmüştü.
Bir diğer dikkat çekici örnekte ise, Afrikalıların sözde fanatizmi hakkındaki bir bölümde, Hegel başka bir seyyah olan Hutchinson’dan, “savaş öncesi hazırlıklarında Aşhanti kralı ölmüş annesinin ve kızkardeşlerinin kemiklerini yıkar” şeklinde bir ayrıntıyı aktarmıştır. Oysa Hutchinson, kralın kemikleri rom ve suyla yıkadığını belirtmesine rağmen, Hegel bu detayı çarpıtarak kemiklerin insan kanıyla yıkandığını yazmıştır.
Bir başka çarpıcı örnekte, Hegel'in Aşhanti hakkındaki bilgilerinin ana kaynağı olan Bowdich, kitabında önemli bir kişinin ölümü sırasında kölelerin kurban edilmemek için evden kaçtıklarını anlatmıştır; ancak Hegel’in iddiasının aksine, kaçarken kapıda yakalanıp kurban edilen birkaç köle dışında, çok sayıda kişinin gelişigüzel ve vahşice öldürüldüğüne dair herhangi bir bilgi vermemiştir. Dolayısıyla, Hegel’in çok sayıda kölenin kurban edildiğine dair ifadesi mevcut kanıtlarla desteklenmemektedir. Stuart Barnett editörlüğünde yayımlanan Hegel After Derrida adlı eserin “Hegel at the Court of the Ashanti” bölümünü kaleme alan Robert Bernasconi, Hegel’in “Afrikalılar” hakkındaki anlatımlarının son derece seçici, çarpıtılmış ve sınırlı olduğunu ortaya koyan önemli örnekler göstermektedir.
Afrika halklarını medeniyet dışı ve tehlikeli olarak sunan Avrupa söylemlerinin en kalıcı ve etkili unsurlarından biri, yamyamlığa ilişkin sansasyonel ve çoğu zaman çarpıtılmış olayları sürekli yeniden üretilmesidir. Nitekim dönemin birçok seyahat yazarı, eserlerine bu tür anlatıları dahil etmiş; söz konusu sansasyonel vakaların kitaplara olan ilgiyi artırdığı ve buna bağlı olarak satışları yükselttiği kaydedilmiştir. Ayrıca, Avrupa kamuoyunun edebiyatta bir motif olarak yamyamlığa uzun süredir aşina olması, bu temanın peri masalları, tekerlemeler, cadılar ve popüler anlatılarla iç içe geçmiş bir kültürel geleneğin parçası olarak varlığını sürdürmesine zemin hazırlamıştır.
Özellikle Afrika yaşamının “gerçeklerinden” biri olarak sunulduğunda, yamyamlık hikayeleri yetişkin okurlar arasında dahi yüksek bir merak uyandırmaya devam etmiş; böylece ticari talep ile ideolojik işlev iç içe geçmiştir. Afrikalılar hakkında yamyamlık anlatılarının ne kadar zayıf kanıtlara dayanarak üretildiğini gösteren dikkat çekici örnekte, Thomas Edward Bowdich, yazılarında yalnızca savaş sonrası törenlere atıfta bulunarak “Kralın ve tüm ileri gelenlerin ünlü düşmanların kalplerinden pay aldıkları söylenirdi; bu sadece fısıltıydı” ifadeleriyle Aşhantileri yamyamlıkla suçlamıştı; üstelik bu uygulamayı gerçekten görüp görmediği de pek olası değildir, çünkü ilgili anlatıların çoğu üçüncü elden aktarılmıştır. Buna karşılık, Hegel bu hikayeyi “Bir kralın ölümünde yüzlercesi öldürülüp yeniyor; esirler parçalanıp etleri pazarlarda satılıyor, galip, öldürdüğü düşmanının kalbini yemeye alışkın” şeklinde süsleyip aktarmıştır.
Burada dikkat edilmesi gereken husus, Hegel’in söz konusu iddiayı bir uygulama olarak değil, sabit bir kimlik atfı biçiminde formüle etmesidir. Hegel, Afrikalıların yamyamlık uyguladığını belirtmekten çok, Afrikalıları doğrudan yamyam olarak nitelendirmektedir. Diyelim ki aktarılan rapor doğru olsun; buna rağmen, diyalektiğin ustası olarak kabul edilen bir filozofun tek bir örnekten hareketle, milyonlarca kişiden oluşan bir kıtanın halkları hakkında genelleyici bir yargıya varması nasıl açıklanabilir? Hegel’in yaklaşımında, bir Afrikalıyı görmek neredeyse hepsini görmekle eşdeğer hale gelmektedir. Bu tür bir sabit kimlik yükleme, yalnızca ırkçılığın sınırları içinde şekillenmiş bir zihniyetin ürünü olabilir.
Netice itibarıyla, Hegel’in bilinçli kaynak seçimiyle sınırlı ve uç örneklerden hareketle genellemelere ulaştığı söylenebilir. Bu durum, Afrika kıtasına yönelik indirgemeci ve tek boyutlu bir bakış açısının oluşmasına zemin hazırlamıştır. Dahası, söz konusu yaklaşım yalnızca uç örneklerin çarpıtılmış biçimde sunulmasıyla sınırlı kalmamış; aynı zamanda Afrika’ya atfettiği “karakterin”, tarih ve felsefeye ilişkin evrensel tin anlayışı içerisinde kuramsal bir temele oturtulmasına da hizmet etmiştir.
Son olarak Hegel’in Afrika hakkında dile getirdiği “Bu noktada Afrika’yı terk ediyoruz; bir daha ondan bahsetmeyeceğiz.” ifadesine karşılık, son sözü Hegel ile Afrika arasındaki problemli ilişkiyi şu şekilde değerlendiren meslektaşı Alman felsefe profesörü Heinz Kimmerle’ye bırakmak yerinde olacaktır:
“Hegel’den Avrupa’nın kıtaya bakış açısı hakkında çok şey öğreniyoruz; ancak Afrika hakkında hiçbir şey öğrenemiyoruz.”
