Esra Çifci

Trump’ın Çin’i ziyareti sona ermiş olsa da buluşmada verilen mesajların yankıları devam ediyor. Tarihî görüşmede Çin hükûmeti, beklenti ve mesajlarını sadece sözlü olarak değil, sembolik bir düzlemde de ifade etti. Görüşmenin başlangıcından itibaren Trump’ın karşılanmasında kullanılan renklerden ziyaret edeceği mekânların seçimine kadar pek çok unsur ince bir sembolizmle tasarlanmıştı. Özellikle Trump’ın ziyaret edeceği mekânların seçimi, Çin’in gerek ABD heyetine gerekse dünyaya vermek istediği mesajların açık göstergesi oldu. Aslında bu görüşme Trump’ın Çin’e gerçekleştirdiği ilk ziyaret değildi. Daha önce 2017 yılında da Çin’e gelen ABD Başkanı, çeşitli temaslarda bulunmuştu. Gezi mekânı ise Yasak Şehir olarak ifade edilen Çin İmparatorluk Sarayı olmuştu. Ancak bu kez Trump, geleneksel Çin kozmolojisinin temel mekânlarından Gök Tapınağı’na götürüldü. Bu durum herkesin aklına neden Gök Tapınağı’nın tercih edildiği sorusunu getirdi.  

Çin hükûmeti bugüne kadar çok az ABD’li temsilciyi Gök Tapınağı’na götürmüştü. Diplomatik ziyaretlerde ABD’li heyet genelde Yasak Şehir ve Çin Seddi’ne götürülüyordu. Gök Tapınağı ise çok kritik dönemlerde ABD heyetlerinin ziyaretine açılırdı. Nitekim tapınağı ilk ziyaret eden isim, 1970’li yıllarda Çin ile ABD arasındaki buzları eriterek yeni bir diplomatik sürecin başlamasında önemli rol oynayan Henry Kissinger’dı. Onun çabaları ile 1975’te Çin’e gelen ABD Başkanı Gerald Ford da bu mekânı ziyaret etmişti. Ford sonrasındaki elli yıllık süreçte ABD Başkanı olarak tapınağı ilk ziyaret eden isim Trump oldu. Trump’ın tapınak ziyaretinin tam da ABD-Çin arasındaki gerilimin çözülmesi yönünde adımların atıldığı bir dönemde gerçekleşmesi ilgi çekiciydi. 

Gök Tapınağı, 1420’li yıllarda Ming Hanedanlığı tarafından inşa ettirilmişti. Geleneksel Çin düşüncesinde “gök yuvarlak, yer karedir” inancına göre tasarlanan tapınağın zemini kare, çatısı ise sivrilen mavi bir kubbe gibi inşa edilmişti. Yalnızca imparatorun girebildiği, yılın belli dönemlerinde göğe kurbanlar sunup özel ritüeller gerçekleştirdiği bu tapınakta; yöneticiden yer ile gök arasındaki bağı kurarak evrendeki düzeni sağlaması beklenirdi. Bu nedenle "Göklerin Elçisi" veya Gökler tarafından seçildiğine inanılan hükümdar; kışın göğe kurban sunmak, baharda ise bereketli bir hasat dönemi geçirmek amacıyla tapınağı ziyaret eder; barış, huzur ve istikrar için dua ederdi. 

Trump’ın Başkan Xi Jinping ile yapmayı planladığı görüşmelerin başlında Çin ile ABD arasındaki tarım anlaşmalarının masaya yatırılacağı yönündeki tahminler, neden Gök Tapınağı’nın tercih edildiğini açıklar nitelikteydi. Zira Çin, son yıllarda giderek artan şekilde ABD’den tarım ürünleri almasına rağmen Trump yönetime gelir gelmez Çin’e ağır ticari tarifeler ve yüksek gümrük vergileri getirdi. Çin hükûmeti ise ABD’ye satılan ağır gümrük vergilerine tepki olarak tarım ürünleri alımını büyük oranda durdurdu. Bunun sonucunda ABD’nin Çin’e ithal ettiği soya gibi ürünler, 2016’da %41 iken 2024’te yaklaşık %20’ye düştü. 2025’te ise Çin’in ABD’den aldığı tarım ürünleri, yıllık %65,7 düşerek 8,4 milyar dolara geriledi. Bu durum bir yandan Çin’in tarım konusunda ABD’ye bağlı olmakla kalmayıp farklı ülkelere yönlenmesine sebep olurken bir yandan da Trump’ın oy kitlesinde önemli bir faktör olan çitfçi seçmen üzerinde baskı oluşturdu. Bu sebeple ABD heyeti, bu ziyarette Çin’e daha fazla tarım ürünü satma yönünde anlaşma yapmak ve sorunu çözmek istiyordu. Bu durum, Çin’e tarımsal ürünleri konusunda büyük bir rahatlık ve bolluk sağlayacaktı. Bu nedenle Trump’ın ziyaret edeceği temel mekân olarak Gök Tapınağı, iyi bir hasat ve bereketli bir yıl mesajı taşıyordu. Nitekim tapınak ziyareti sonrasında yapılan görüşmelerde Çin, 2028 yılına kadar ABD’den 17 milyar dolarlık tarım ürünü alma taahhüdünde bulundu. İlgi çekici bir şekilde bu görüşmeler sırasında Xi Jinping, konuşmalarında halkın refahının devletin temeli olduğunu, temel sağlam ve huzurlu olursa devletin de huzurlu ve istikrarlı olacağını hatırlattı.  

Gök Tapınağı’nda Trump’a verilmek istenen mesaj sadece hasat konusuyla ilgili değildi. Nitekim Çin haber kanalları, tapınak ziyareti sonrasında uyum ve barış yönünde de bir mesaj verildiğine dikkat çekti. Zira geleneksel dönemde imparatorlar Gök Tapınağı’nı yalnızca bereketli bir hasat için değil, aynı zamanda ülkede ve dünyada yaşanan savaş, kıtlık ve felaketlerin önlenmesi bağlamında da ziyaret ederdi. Çin düşüncesinde yöneticilerin göksel bir kararla seçildiğine inanılır, yer ile gök arasındaki ilişkiyi tesis eden bir aracı olarak imparator barış, düzen ve istikrardan sorumlu tutulurdu. Diğer bir ifade ile imparator kozmik bir sorumluluk yüklenirdi. Gök tapınağına gelen yöneticinin göksel düzendeki kusursuzluk ve uyumu hatırlayıp ilham alarak yeryüzünde düzeni ve barışı tesis etmesi beklenirdi.  

Bu noktada kuraklık, kıtlık, savaşlar ve felaketler de çoğu zaman yöneticilerin sorumsuz davranışlarıyla ilişkilendirilirdi. Bu sebeple savaşlardaki yenilgilerde ya da hasat, beklentileri karşılamadığında imparatorun tapınağa giderek bağışlanma dilemesi ve dua etmesi istenirdi. Zira Çin düşüncesine göre yönetici yanlış kararlarla halkına ve dünyaya zarar vermeye devam ettiğinde, yine göklerin iradesiyle mevcut yöneticinin yerinden edilip yerine daha iyisinin getirileceğine inanılırdı. Âlemdeki her canlının ve her kararın birbiriyle bağlantılı olduğunu varsayan bu anlayış, yeryüzündeki huzur ve uyumun inşasında idarecilerin sorumluluğunu öne çıkarıyordu. Bunun arka planında imparatorun yanlış bir kararının yalnızca kendi tebaasını değil, tüm dünyayı etkileyeceği; her şeyin birbiriyle örüntülü olduğu düşüncesi de yer alıyordu. 

Nitekim İran savaşı, Hürmüz Boğazı krizi, enerji güvenliği ve büyük güç rekabetinin dünya siyasetini giderek daha kırılgan hâle getirdiği bir dönemde Gök Tapınağı’nın ziyaret edilmesi, aynı zamanda Trump’ı gücün sınırlarını hatırlatan bir mekânın içine davet etmek anlamına geliyordu. Trump’ın tapınağı ziyareti esnasında Xi Jinping’in Gök Tapınağı’nın anlamına dair yaptığı açıklamalar da bu mesajı güçlendirdi. Xi, gücün ancak ölçülü, uyumlu ve sorumlulukla anlam kazandığını vurgulayan bu kadim geleneği hatırlattı. Zira Gök Tapınağı, yalnızca Çin medeniyetinin estetik bir mirası değil, aynı zamanda barışçıl birlikte var oluş fikrinin sembolik ifadesiydi. Gezi sırasında Çin’in Trump’a verdiği mesaj, yalnızca “ABD-Çin ilişkilerinde çatışma yerine istikrarı seçelim” çağrısı değildi; aynı zamanda büyük güçlerin kararlarının yalnızca kendi ülkelerini değil, bütün dünyayı etkilediğini hatırlatan daha kapsamlı bir sorumluluk çağrısıydı. Gök Tapınağı’nın kozmik düzen, bereket, halkın refahı ve uyumla ilişkilendirilen anlamı, bu çağrıyı daha da derinleştiriyordu.  

Sonuç olarak Trump’ın Gök Tapınağı’na götürülmesi, Çin’in diplomatik mesajlarını yalnızca sözlerle değil, mekânlar üzerinden de kurduğunu gösterdi. Bu ziyaret bir yandan Amerikan tarım ürünleri, iyi hasat ve ekonomik pazarlıklarla ilgili somut bir anlam taşırken diğer yandan büyük güçlerin savaşlar, krizler ve küresel istikrar karşısındaki sorumluluğunu hatırlatan daha geniş bir sembolik çerçeve sundu. Çin, Trump’a açıkça söylemeden, gücün yalnızca baskı kurma veya anlaşma yapma kapasitesiyle değil, uyum üretme, krizleri yatıştırma ve dünyanın felakete sürüklenmesini önleme sorumluluğuyla anlam kazandığını ima etti. Bu nedenle Gök Tapınağı, bu görüşmede sadece tarihî bir ziyaret durağı değil, Pekin’in Washington’a ve dünyaya yönelttiği sessiz fakat güçlü bir diplomatik mesajın sahnesi oldu.