İstanbul bazen insana sıradan bir şehirden çok daha fazlası; zamanın katmanlarından oluşan bir dünya gibi geliyor. Aynı sokakta birkaç farklı zamanın içinden yürüyormuşsunuz gibi. Karaköy de öyle yerlerden biri. Bir köşede yeni açılmış parlak bir mekân, birkaç adım ötede yüz yılı aşmış bir bina, biraz ileride paslı bir kepenk, ardından Boğaz’dan gelen tuz kokusu… Şehir burada birbirini tamamen silmeden yaşamayı sürdürüyor.

Karaköy Palas’ın kapısından içeri girerken aklımdan ilk geçen şey buydu sanırım. Burası insanı susturan yapılardan biri. Sessizliğiyle konuşan yerlerden. Fokus+ adına gerçekleştirdiğimiz röportaj için ağır kapıyı geçip merdivenlere yöneldiğim anda, binanın taşıdığı dokunun insana başka bir ritim verdiğini hissettim. Tırabzanların metalindeki eskimişlik, duvarların taşıdığı yaşanmışlık, yukarıdan süzülen ışığın boşluklara düşüş biçimi… İstanbul’un bugün hâlâ tamamen kaybetmediği eski şehir hissi orada dolaşıyor. Bazı yapılar insanı içine alır. Bazılarıysa insanı kendi hafızasının içine yürütür. Karaköy Palas ikinci türden bir yer.

Merdivenlerden çıkarken şehrin tınısı birkaç kat aşağıda kalıyor. Bir noktadan sonra içerideki sessizlik bile başka duyulmaya başlıyor. O sırada insan düşünmeden edemiyor: İstanbul aslında hafızasını tamamen kaybetmiş bir şehir değil. Yorulmuş olabilir. Dağılmış olabilir. Üzeri örtülmüş olabilir. Fakat bazı yapılar hâlâ o hafızayı taşımaya devam ediyor. KÜME Vakfı’nın ODAK söyleşisini ve Ensemble Rûm konserini burada gerçekleştirmesi de bu yüzden rastgele bir tercih gibi görünmüyor. Çünkü programın bütün ruhu hafıza üzerine kuruluydu. Kültürel hafıza, şehir hafızası, ses hafızası, sanat hafızası… Bir noktadan sonra insan şunu düşünmeye başlıyor: Belki de Türkiye’nin bugün en çok ihtiyaç duyduğu şey, kendi kültürel sürekliliğini yeniden hatırlamak.

Dahası, sergiden ve bahse konu ODAK’tan bahsetmek gerekirse, program iki bölümden oluşuyordu. İlk bölümde Türkiye’nin kültür-sanat verisine odaklanan ODAK projesi konuşuldu. Ardından Ensemble Rûm sahne aldı ve erken dönem Osmanlı-Türk müziğini tarihsel icra yaklaşımıyla yeniden yorumladı. İlk bakışta birbirinden ayrı duran bu iki başlık, gece ilerledikçe aynı yerde birleşmeye başladı: kaybolan kültürel katmanları yeniden duyulur hale getirmek. Çünkü o gün konuşulan her şey aslında unutulan, dağılan ya da görünmezleşen hafızalarla ilgiliydi.

“Önce ne yok diyoruz”

Röportaj öncesinde Karaköy Palas’ın koridorlarında dolaşırken mekânın serginin ruhunu ne kadar taşıdığını düşünüyordum. Modern ve steril bir galeri yerine neden böyle bir yapı tercih edilmişti? Bu soru röportajın ilk başlıklarından biri oldu. KÜME Vakfı Küratörü Murat Kösemen, bu tercihi anlatırken binanın neredeyse yaşayan bir organizma gibi kendi yerini belirlediğini söyledi: 

“Bu tür mekânlar belli bir yerden sonra kendi yerlerini kendileri tayin etmeye başlıyorlar. Şehir içerisindeki hafıza oluşurken bina otomatik olarak bize nerede konumlanacağını tarif etmeye başlıyor.”

Bu cümle Karaköy Palas’ın bütün atmosferini özetliyordu aslında. Çünkü bina burada dekor gibi durmuyordu. Anlatının bir parçasına dönüşmüştü. Duvarlar, boşluklar, yüksek tavanlar, eski İstanbul hissi… Hepsi içeride kurulan düşünsel zemine dahil olmuştu. Kösemen’e göre Karaköy Palas zaten kendi hafızasını bugüne taşıyan bir yapıydı. Bu yüzden sergi mekânı için ekstra bir karakter üretmeye ihtiyaç duymamışlar. Bina zaten kendi dilini kuruyordu. Hatta insanların göstereceği ilginin boyutunu tam kestiremediklerini de söylüyor. Açılıştan sonra oluşan yoğunlukla birlikte mekânın kültürel karşılığını daha net fark ettiklerini anlatıyorlar.

Burada dikkat çeken başka bir nokta da KÜME Vakfı’nın Karaköy’ü bir “İstanbul sanat ortamı” olarak tarif etmesi. Bu önemli çünkü Karaköy son yıllarda dönüşen kültür-sanat haritasının merkezlerinden birine dönüştü. Fakat KÜME Vakfı kendisini bölgedeki diğer sanat yapılarından farklı bir yerde konumlandırıyor. Daha çok kültür üretimini medeniyet, hafıza, düşünce ve toplumsal kırılmalarla birlikte ele alan bir çizgi kurmaya çalışıyorlar. Bu yaklaşımı programın merkezindeki “mümkün” kavramında da hissediyorsunuz.

İlk bakışta çok açık uçlu bir kelime. Hatta biraz riskli bile. Çünkü herkes kendi anlamını yükleyebilir. Kösemen bunun farkında olduklarını söylüyor:

“Mümkün çok bıçak sırtı bir kelime. Her şeyi yapmak mümkün gibi bir iddiamız yok. Biz mümkünlerin ne olabileceğini keşfetmek üzerine duruyoruz.”

Gece boyunca en çok akılda kalan düşünce buydu sanırım. Bitmiş işlerden çok henüz doğum aşamasındaki fikirlerle ilgilenmek. Sonucu garanti edilmiş üretimlerden çok arayışın kendisine alan açmak. KÜME Vakfı’nın yaklaşımı tam burada belirginleşiyor. Vakıf kendisini etkinlik üreten bir yapıdan daha başka bir yerde kuruyor. Kültür-sanat alanında eksik kalan yerleri tespit eden, sanatçının üretim sürecine temas eden, araştırma ile pratiği yan yana getiren bir yapı inşa etmeye çalışıyorlar.

KÜME Vakfı Sanat Danışmanı Serhat Kula’nın anlattıkları bu yüzden önemliydi. Çünkü konuşurken sürekli “ihtiyaç” meselesine dönüyordu: 

“Önce ne yok diyoruz. Kültür-sanat dünyasında şu yoksa yapalım.”

Bu bakış ODAK projesinin merkezinde de duruyor. Türkiye’de kültür-sanat alanına dair büyük bir üretim bulunuyor. Sergiler, kataloglar, bağımsız oluşumlar, sanatçılar, yayınlar, konserler, arşivler… Fakat bütün bu üretim çoğu zaman dağınık biçimde ilerliyor. Bir serginin izi birkaç sosyal medya paylaşımına sıkışıyor. Bir sanatçının yıllarca ürettiği işler internette parçalanıyor. Bir konser birkaç kısa görüntüye dönüşüp kayboluyor. Sonra hafıza yerini akışa bırakıyor. ODAK tam burada başka bir yol açmaya çalışıyor.

Program sırasında veri sınıflandırma sisteminden, manuel tarama süreçlerinden, özel yazılım altyapısından ve internet sitesi hazırlıklarından bahsedildi. Fakat konuşmanın özü teknik detaylardan çok daha derindeydi. Çünkü mesele veri depolamak değildi. Kültürel sürekliliği kurabilmekti. Bugün dijital çağda her şey görünür hale geliyor gibi duruyor ama aynı hızla kayboluyor da. ODAK bu kaybolma hissine karşı daha sabırlı, daha derli toplu, daha uzun vadeli bir kültürel hafıza öneriyor.

KÜME Vakfı’nın yaklaşımındaki dikkat çekici noktalardan biri de sanatçının “bitmiş işiyle” değil, üretim pratiğiyle ilgilenmeleri. ArtıKÜME destek programı bunun üzerine kurulmuş. Hazır eser isteyen bir model yok. Sanatçının zihnindeki meseleyle birlikte yürümeye çalışan bir yapı var. Kula bunu anlatırken şöyle diyor: 

“Kimsenin tamamlamış, bitmiş benim elimde çok güzel bir iş var dediği bir çalışma yoktu. Eğer bir imkân varsa bu imkânı birlikte oluşturalım dedik”

Bu yaklaşım bugünün sanat piyasasına da dolaylı bir eleştiri taşıyor. Çünkü bugün birçok sanat üretimi görünürlük baskısıyla, sipariş mantığıyla ya da hızlı dolaşım ihtiyacıyla şekilleniyor. KÜME Vakfı ise daha ağır ilerleyen bir alan açmaya çalışıyor. Süreçle ilgileniyor. Arayışla ilgileniyor. Henüz tamamlanmamış fikirlerle ilgileniyor.

Kösemen’in şu cümlesi de bu yüzden yazının merkezine yerleşiyor: 

“Gerçekleşmiş olanla değil, gerçekleşmeye en yakın olanla ilgilenmek gerekiyor.”

Bu cümlede ciddi bir kültür yaklaşımı var. Çünkü bugünün dünyası sonucu kutsuyor. Tamamlanmış olanı parlatıyor. Gösterilebilir hale geleni dolaşıma sokuyor. KÜME Vakfı ise daha kırılgan, daha oluşum hâlindeki alanlara bakıyor. Belki de bu yüzden röportaj boyunca sık sık “ekol”, “akım”, “yol açmak” gibi ifadeler duyuldu.

Kösemen’in söylediği şu cümle özellikle dikkat çekiciydi: 

“Akım bulunmaz. Aranır. 50 yıl olur, 100 yıl olur.”

Bu cümlede ciddi bir sabır hissi vardı. Türkiye’de kültür-sanat alanında uzun süredir eksik kalan şeylerden biri belki de tam olarak buydu: düşünsel süreklilik. Sergide 25 sanatçı ve 15 farklı disiplin yer alıyor. Burada yaş ya da ün gibi kategoriler belirleyici tutulmamış. Güzel Sanatlar öğrencileriyle tanınmış isimler aynı zeminde buluşabiliyor. Kösemen bu konuda çok net konuşuyor: 

“Türkiye’nin en meşhur insanı da gelebilirdi. Hiç önemli değil. O da mümkün diyecektik”

Bu yaklaşım serginin diline de yansıyor. Künyelerde materyal, boyut ya da teknik detayların geri planda tutulması bundan kaynaklanıyor. Çünkü burada mesele eserin piyasa değeri ya da teknik gösterişi değil; hangi düşünsel arayıştan doğduğu. KÜME Vakfı’nın anlattığı yer tam olarak burada başlıyor zaten. Sanatı tüketilen bir nesne olmaktan çıkarıp yeniden düşünsel bir alana taşımaya çalışıyorlar.

Serhat Kula, Murat Kösemen, Sena Darbaz

 

Röportaj ilerledikçe konuşma sanatın işlevine doğru kaymaya başladı. Sergiyi gezen birinin nasıl bir hisle ayrılmasını istediklerini sorduğumda Kula’nın cevabı gecenin en önemli cümlelerinden birine dönüştü:

“Estetik bir kazanımdan çok fikir kazanımı ortaya koyduğunu düşünüyoruz.”

Bu, sanatın yeniden düşünülmesi gerektiğini söyleyen bir yaklaşım. Duvara asılan güzel bir nesneden öteye geçen, insanın zihnini dürten, soru sorduran bir alan arıyorlar. Kösemen’in söyledikleri de bu çizgiyi tamamlıyor:

“Biz aslında normal bir sanat izleyicisi için bu sergiyi yapmadık. Biz sergi yapmak için yol açtık.”

Buradaki esas hedefin sanat üreticisinin kendisi olduğunu anlatıyor. Dışarıda onun süreciyle, geçim problemiyle, kavramsal arayışıyla ilgilenen bir yapı bulunduğunu göstermek istiyorlar. Bu noktada KÜME Vakfı’nın uzun vadede kendisini nereye yerleştirmek istediği de belirginleşiyor. Röportaj boyunca birkaç kez dünyanın içinden geçtiği dar boğazdan, insanlığın yön bulma krizinden ve kültürel kırılmalardan bahsedildi. Kösemen bunu anlatırken şöyle diyor: 

“İnsanlık bir şekilde kendini ifade etme yolunu, kendini idame etme yolunu bir türlü bulamıyor.”

Bu yüzden vakıf kendisini kültür üreten bir yapıdan çok, düşünsel araştırma alanı gibi de konumlandırıyor. Sanat burada bir sonuç değil; soru sorma biçimi haline geliyor.

Kayıp seslerin peşinde

Programın ikinci bölümünde Ensemble Rûm sahneye çıktığında ise hafıza bu kez başka bir tınıya dönüştü. Salonun ışığı değiştiğinde Karaköy Palas’ın atmosferi de başka bir hâl aldı. İnsanlar konuşmayı bıraktı. Ahşabın içinde dolaşan hafif uğultu bile değişti sanki. Sonra ilk ses yükseldi.

Ve o anda insan şunu fark ediyor: Bazı sesler insana geçmişi hatırlatmıyor. Geçmişin kendisini kısa süreliğine bugüne taşıyor.

Hasan Baran Fırat’ın sanat yönetmenliğini üstlendiği topluluk, erken dönem Osmanlı-Türk müziğini tarihsel icra yaklaşımıyla yeniden ele alıyor. Buradaki mesele eski eserleri çalmaktan çok daha büyük. Çünkü erken Osmanlı müziğinin kayıtları yok. Nota var, minyatürler var, yazılı kaynaklar var ama sesin kendisi yok. İşte Ensemble Rûm bu kayıp tınının peşinden gidiyor.

Çeng, şehrud, mandalsız kanun, şeşhane, kopuz, miskal, rebab-kemençe, yanaklı ud gibi bugün artık kullanılmayan ya da dönüşmüş enstrümanlar yeniden üretilmiş. Organolojik araştırmalar, ikonografik kaynaklar, ses mühendisliği ve zanaatkârlık birlikte çalışmış. Kula’nın söylediği şu cümle hâlâ aklımda: 

“Biz acaba bunu o dönemin şartlarındaki teknik seviyesiyle tekrar icra edersek çıkan sonuç başka bir ambiyans mı verecek?”

Aslında burada yapılan şey bir konserden çok bir ses arkeolojisi. Bugünün steril kayıt teknolojisinden çıkarılmış bir müziği, kendi döneminin malzemesiyle yeniden düşünmeye çalışıyorlar. At kılından yapılan bir telin verdiği sesle modern sentetik malzemenin çıkardığı ses arasındaki farkı yeniden araştırıyorlar. Minyatürlerde görülen sazların gerçekten nasıl duyulduğunu anlamaya çalışıyorlar. Bir medeniyetin ses hafızasına yeniden yaklaşmaya çalışıyorlar.

Belki bazı denemeler başarısız olacak. Belki bazı enstrümanlar yeniden hayat bulacak. Belki bazıları bir araştırma olarak kalacak. Fakat KÜME Vakfı’nın yaklaşımında başarısızlıktan korkan bir ton yok. Kösemen bunu çok net söylüyor:

“Belki hiçbir işe yaramayacak. Belki sonunda denedik ama olmamış diyeceğiz. Ama denemiş ve görmüş olacağız.”

Belki gecenin en güçlü tarafı tam buydu. Sonuç garantisi veren bir kültür dili kurmuyorlar. Daha çok arayan, deneyen, araştıran bir alan açıyorlar.

Röportajın sonunda Kula’nın sanat üzerine söyledikleri ise bütün geceyi başka bir yere taşıdı: 

“Sanat hobi konusu değil. Sanat bir yaratılış gerçeği.”

Sonra bunu hayatın içine yaydı. Bir insanın düşünürken verdiği reveransın bile sanat olduğunu söyledi. Rengin, bakışın, boşluk doldurma biçiminin, doğaya bakmanın…

Aslında Karaköy Palas’tan çıkarken insanın yanında taşıdığı his de biraz buydu. Sanat uzak bir yerde durmuyor. Hayatın içinde dolaşıyor. Şehrin duvarlarında dolaşıyor. Eski binaların sessizliğinde dolaşıyor. Kaybolmuş sazların sesinde dolaşıyor. Henüz tamamlanmamış fikirlerin içinde yaşamaya devam ediyor.

Ve KÜME Vakfı tam da orada duruyor: Henüz tamamlanmamış olanın yanında.