Kâinatça Tanınmış Şiir Kralı: Florinalı Nâzım

Edebiyat tarihinde bazı insanlar eserleriyle, bazıları hayatlarıyla, bazıları da kendi haklarında kurdukları garip hikâyelerle yer eder. Florinalı Nâzım üçüncü gruba girer. Onu hatırlatan asıl özellik, şiirlerinden çok, şairlik iddiasının büyüklüğü ile gerçek hayattaki karşılığı ve edebiyat kamusundaki yankısı arasındaki uçurumdur. 

1883’te bugünkü Yunanistan sınırları içindeki Florina’da doğan Mehmet Nâzım Özgünay, İstanbul Hukuk Mektebini bitirmiş, Dâhiliye Nezareti ve Emniyet-i Umumiye’de çeşitli görevlerde bulunmuş, Polis Mecmuası ile Emniyet-i Umumiye Neşriyat Şubesinin müdürlüğünü yapmış, Gümüşhane mektupçuluğundan emekliye ayrılmış ve 1939’da İstanbul’da vefat etmiştir. Bir memur, idareci ve aynı zamanda ondan fazla eseri bulunan bir şair ve yazardır. 

Florinalı Nâzım’ın asıl meselesi, yazdıklarından ziyade, edebî gücüne ve müktesebâtına biçtiği mevkidir. 

O, sıradan edipliğin çitlerini fazlasıyla aştığına emindir. İlkin büyük bir şair olduğuna, sonra çok büyük bir şair olduğuna, ardından da “Türk Şiir Kralı” olduğuna inanmıştır. Bununla da yetinmemiş; kendisini kâinatça tanınmış bir sanatkâr olarak görmeye başlamıştır. Bu kanaatini yalnızca içinde taşımamış; başkalarının da buna inanması için yıllarca mücadele etmiştir. Beşir Ayvazoğlu’nun 2007’de yayımlanan Kâinatça Tanınmış Türk Şiir Kralı Florinalı Nâzım ve Şaşaalı Edebî Hayatı adlı kitabının merkezindeki kişi, tam olarak böyle bir biyografiye ve serüvene sahiptir. 

Karşımızda şiiri sevmeyen, kitaba ve kültüre yabancı, başlangıçta sırf şöhret için ortaya çıkmış biri yoktur. Tam tersine, edebiyata fazlasıyla muhabbet besleyen bir adamla muhatabız. Fakat kendisi sevdiği alan ile kabiliyeti ve birikimi arasındaki mesafeyi bir türlü görememiştir. 

Şiiri sevmek, şair olmaya yetmeyince 

İnsanın kendi seviyesini tayin etmesi her zaman mümkün değildir. Başkasının noksanını görmek, kendi kusurunu görmekten çok daha kolaydır. Hele sanat söz konusu olduğunda, insanın, eserine dışarıdan bakabilmesi neredeyse başlı başına bir meziyettir. 

Florinalı Nâzım’ın talihsizliği biraz da burada düğümlenir. Şiiri adı gibi sevmiştir; fakat bu aşk, zamanla kendi şairlik tutkusuyla karışmıştır. Edebiyata ilgi duymak ve yönelmekle kendisini büyük bir sanatçı olarak görmek arasındaki farkı giderek kaybetmiştir. 

Kitaplarının önemli bir kısmı da bu bakımdan manidardır. Ayvazoğlu’nun ifadesiyle, Florinalının bütün kitapları bir bakıma yine kendisine dairdir. Edebiyat, onun için zamanla bir ifade aracından çok kendini ilan etme alanına dönüşür. 

Hikâyesinde insanı hayrete düşüren durum, sadece kötü şiir yazması yahut kendini olduğundan büyük görmesi değildir. Şaşırtıcı asıl taraf, gerçeklik kendisine sürekli başka şeyler söylediği hâlde, kendi kanaat ve hükmünden asla vazgeçmemesidir. 

Gazeteler ve dergiler ona yeterince yer vermediğinde, bu durum onun için “Belki de şiirim yeterince iyi değil.” şeklinde bir iç muhasebeye dönüşmez. Başka yollar bulur. Gazetelerin reklam sayfalarından yararlanır, para vererek şiirlerini yayımlatır, kendisi hakkında yazılar çıkartır, gündeme gelmesini sağlayacak ilginç teşebbüslerde bulunur. Ayvazoğlu’nun aktardığı tablo, Florinalının, reklamın kötüsünün olmayacağı düşüncesini erkenden kavradığını ve basında görünmek için çeşitli yollar denediğini düşündürür. 

Burada insanın karşısına hem gülünç hem de acıklı bir manzara çıkar: Bir şair, şiirinin okura ulaşması için yazdığı metni reklam olarak vermektedir. Fakat mesele bununla da kalmaz. Hakkındaki övgülerin de önemli bir kısmı gerçekte istihza taşımaktadır. Florinalı ise bunları ya fark etmemekte ya da anlamamış gibi davranmaktadır. Peyami Safa’nın kendisine “şiir kralı” demesini bile ciddiye alması, bu tuhaf dünyanın en dikkat çekici örneklerinden biridir.  

Abdülhak Hâmid’in bir mektubunda kendisine “Üstadım, Allah aşkına şiir yazmayınız.” demesi de yine edebiyatımızın en unutulmaz iğnelemelerinden biri olarak kalmıştır. Yusuf Ziya Ortaç ise onu şu dizelerle anmıştır: 

Şu Behçet Kemal bile şair olduktan sonra 
Florinalı Nâzım elbette kral olur 

Bu iki örnek bile Florinalı Nâzım’ın edebiyat çevresindeki konumunu anlatmaya yeter. Fakat işin ilginç tarafı, bütün bu alaylara rağmen kral geri adım atmaz. Bunları bile kendi kıymetinin işareti sayabilecek kadar şöhrete aç ve ilgiye, sevgiye, anılmaya muhtaçtır. 

Bu noktada “kibir” ile “zavallılık” iç içe geçer. Zira gerçekten kendinden emin bir insanın sürekli olarak hünerini ispatlamaya ihtiyacı yoktur. Florinalının durmadan kendisini anlatması, aslında içindeki büyük boşluğa da işaret eder. Kendisine ne kadar yüksek bir unvan verirse versin, dışarıdan gelecek onayın peşindedir. 

İnsanın en büyük talihsizliklerinden biri, kendisi hakkında kurduğu kanaat ile dünyanın onun hakkında verdiği hüküm arasındaki uçurumdur. Florinalı Nâzım o uçurumun içinde yaşamıştır. 

Bütün uğraşlarına rağmen, edebiyat dünyası onu başka bir yerde görür. O ise içinde debelendiği güzergâhı yahut ilgi alanını sorgulamak yerine, dünyanın görüşünü değiştirmeye çalışır. Belki de gerçekten yalnızdır; samimi arkadaşları, nasihat edebilecek dostları, yapıp ettiklerini test etmesine katkıda bulunacak yakınları yoktur. Kendini tartacak teraziyi bulamamıştır. 

"Şiir Kralı" ve edebiyat tarihinin acı gülümsemesi 

Florinalı Nâzım’ın hikâyesinde bir başka önemli unsur da dönemin basını ve edebiyat çevreleridir. Çünkü onun “şiir kralı” oluşu yalnızca kendi kendine verilmiş bir unvandan ibaret değildir; dönemin mizah ve basın dünyası da bu tuhaf karakterin etrafında bir oyun alanı oluşturmuştur. 

Florinalı, kendisi hakkında yazılan her şeyi dikkatle takip ediyor, görünür olmayı önemsiyor, büyük şöhretlerin yanında yer almak için vesileler oluşturuyordu. Tevfik Fikret gibi tanınmış isimlerin ölüm yıl dönümlerinde ihtifaller düzenlemesi de bu görünürlük arzusunun parçalarından biriydi. 

Bütün bunlar bize yalnızca Florinalı Nâzım’ı değil, şöhretin nasıl üretildiğini de gösterir. Çünkü şöhret her zaman emekten ve başarıdan doğmaz. Bazen tekrar tekrar görünür olmaktan, kendisinden söz ettirmekten, bir yolunu bularak gündemde kalmaktan da beslenir. Florinalı bunu anlamış, kavramış olmalıdır. Fakat onun trajedisi, şöhret mekanizmasını sezmesine rağmen kendi durumunu doğru okuyamamasıdır. 

Kendisiyle ilgili her haber onun için kazançtır. Övgünün, başı üzerinde yeri vardır. Alay bile görünürlük sağladığı sürece bir çeşit başarıdır. Böylece Florinalı Nâzım, istemeden de olsa modern şöhret kültürünün tuhaf bir öncüsü gibi görünür. Bugün de “gündemde olmak” ile “değerli olmak” arasındaki farkın kapandığını söylemek mümkün değildir.  

O, tanınmayı değerli olmakla eşitlemiştir. Bütün çabası, aslında bir insanın “Beni görün!” diye bağırmasından başka bir şey değildir. Onu komik yapan, bu çağrının ölçüsüzlüğüdür. Onu trajik yapan ise bu çağrının samimiyetidir. Burada Florinalının bize bıraktığı başka bir ders ortaya çıkar. Sanatçı, önce kendi yerini bilmelidir. Köpüklü şöhret, sanatın rakımını yükseltmez. Reklam, yeteneğin yerini tutmaz. Bir ünvan, eserin değerini artırmaz. Kendini büyük ilan etmek, sahici ve kalıcı bir menzile ulaştırmaz. Evet, tarih her zaman dürüst bir sarraf, zaman da âdil bir yargıç değildir; fakat işin başında hüner ve yetenek madeninin boş olmadığını görmek, emeğin dirseklerini de çürütmek gerekir. 

Florinalı Nâzım bütün bunları tersinden gösteren bir edebiyat figürüdür. Onu yalnızca gülüp geçilecek bir “şiir kralı” olarak görmek de haksızlık olur. Çünkü onun içinde, belki yeteneğinin çok ötesinde bir edebiyat tutkusu vardı. Şiiri bırakmadı. Yazmayı sürdürdü. Kendisine inanmaya devam etti. Yanlış yerde, yanlış ölçüyle ve zaman zaman gülünç yöntemlerle de olsa edebiyatın peşinden gitti. 

İşte bu yüzden Florinalı Nâzım’ın hikâyesi insanı iki ayrı duyguya aynı anda götürür: Gülersiniz; çünkü yaptığı işler inanılmaz derecede tuhaftır. Üzülürsünüz; çünkü bütün bu tuhaflığın altında görülmek, kabul edilmek ve değerli bulunmak isteyen bir insan vardır. Kendisini tartamamış, yerini görememiş, haddini tayin edememiştir. Bunun sonucunda ortaya “kâinatça tanınmış” olduğunu düşünen bir şiir kralı çıkmıştır. Kâinat ise onun krallığını hiçbir zaman tanımamıştır. Ama edebiyat tarihi, garip bir adaletle, onu yine de unutmamıştır. 

Florinalı Nâzım bugün büyük şairliğinden dolayı değil; büyük bir sanatçı olduğuna dair kof bir inancın, insanı ne hâllere düşürebileceğini gösteren benzersiz bir hikâyenin kahramanı olduğu için hatırlanmaktadır. Ne yazık ki mirasçılarının sayısı da az değildir.