Trendler ve Bireyin Yok Oluşu: Bilgi, Etkileşim Hızının Karşısında Nasıl Yeniliyor?

Hız mekanizması ile uzlaşma yanılsaması arasında, trendler, analizi dışlayan ve bilginin yerini yetişme refleksi alan geçici bir otorite haline gelirken, birey ise tüketilebilir bir “kesite” indirgeniyor. 

“Trend” artık insanların neyi dolaşıma soktuğunu tanımlayan bir kavram olmanın ötesine geçerek, topluluk ile bilgi, birey ile kavrayış arasındaki ilişkiyi yeniden şekillendiren bir mekanizmaya dönüştü. 

Bu mekanizmanın zirvesinde, farkındalık analiz yapabilme yeteneğiyle değil, ayak uydurma ve yetişebilme kapasitesiyle ölçülüyor. Her şey tepki hızına indirgenirken, geciken her şey anın dışında kalmış olarak görülüyor. 

Bu ortamda birey iki açıdan zarar görüyor. Bunlardan ilki dalganın içine çekilmesi, ikincisi ise uzlaşı adına bireysel bilgisinin ezilmesidir. 

Bir trend nasıl işler? 

Trend, yalnızca yayılan bir “içerik” olarak değil, anlam üzerinde kendi mantığını dayatan bir ritim olarak işler. 

Süreç, dikkatin tek bir noktada toplanmasıyla başlar, ardından herkes üzerinde baskı kurar: “Ya yetişirsin ya da sahneden silinirsin.” 

Trendin zirvesinde farkındalık, analiz yapabilme yeteneğiyle değil, yetişebilme kapasitesiyle ölçülür. 

Dalgasının genişlemesiyle birlikte, temkinli soruların yerini hızlı yanıtlar alır. Katılım ise bir iletişim eylemi olmaktan çıkarak “varlık kanıtına” dönüşür. 

Bu anda bilgi, doğası gereği daha yavaş olduğu için bir yüke dönüşür ve indirgeme bir yasa gibi işlemeye başlar.  

Olay bağlamından koparılır, bir kişi ya da tek bir kareye indirgenir, ardından etrafında, topluluğa hızlı bir kesinlik duygusu veren tek bir dil inşa edilir. 

Böylece eylem yanılsaması oluşurken, olayı üreten yapı tartışmanın dışında kalır. 

Tam da buradan hareketle trend, adım adım çözümlenebilir. İlk alevlenme anından, baskı ve tekleştirme mekanizmalarına, oradan tüketime ve nihayet kapanışa kadar. 

1- Olay: Bağlamdan yoksun bir çıkış noktası

Her trend bir olayla başlar. Ancak olay, bir sürecin sonucu olarak değil, dolaşıma hazır tek bir kare şeklinde sunulur. 

Ne tarih vardır ne arka plan ne de üretim koşulları, yalnızca alev almaya elverişli bir an mevcuttur. 

Faslı düşünür Abdullah Laroui’nin “anlık bilinç” olarak tanımladığı şey tam da budur: Hafızayı dışlayan, yalnızca anla yetinen bir bilinç. 

Bu bilinçte olay anlaşılmaz, tüketilir. Tüketim arttıkça soru o kadar geri plana çekilir; çünkü soru, anın izin vermediği bir zaman gerektirir. 

2-Hız: Bilginin yüke dönüştüğü an 

Dakikalar içinde çark dönmeye başlar. Yani paylaşım, yorum, yeniden paylaşım hızla yapılır. 

Hız, ahlaki bir zorunluluğa dönüşür, gecikme ise bir şüphe unsuru olarak algılanır. Bu aşamada sorulan soru artık “Ne biliyoruz?” değil, “Tepki verdin mi?” olur. 

Bilgi, doğası gereği anında bir tutum üretmediği için tam da burada yenilgiye uğrar. 

Nitekim ABD’li yazar Neil Postman, “Kendimizi Eğlendirerek Öldürmek: Gösteri Çağında Kamusal Söylem” adlı kitabında, bilginin eğlence kurallarına göre sunulduğunda ikna gücünü kaybettiği uyarısında bulunur. 

3- İndirgeme: Topluluğun bir birey arayışı 

Topluluk karmaşıklığı sevmez; bir yüze, bir isme, bir kişiye ihtiyaç duyar. 

Mesele bir bireye indirgenir, bireyin omuzlarına ise taşıyamayacağı bir yük bindirilir. 

Bu durum tekrar eden örneklerde açıkça görülür: Karmaşık bir kamusal tartışma, bir anda tek bir kişiye ait kesite dönüşür.  

Mesele, bağlamından koparılmış bir cümleye ya da yoruma açık tek bir kareye sıkıştırılır. Ardından bu kesit üzerinden bütünüyle bir kınama ya da yüceltme dalgası inşa edilir.

Tam da bu noktada, Fransız filozof René Girard’ın “Kutsal Şiddet” adlı eserinde açıkladığı “günah keçisi” mekanizması devreye girer.

Yapıyı çözümlemek yerine kişi kınanır, karmaşıklıkla yüzleşmek yerine, basit, kolay bir hikaye dolaşıma sokulur.

Bireyin simgesel olarak tasfiye edilmesi, topluluğa geçici bir rahatlama sağlar. Çünkü onu kendisi üzerine düşünme yükünden kurtarır.

4- Tekleştirme: Tek dil, tek tutum

Trendin zirvesinde farklılıklar silinir. Herkes aynı dili konuşur, aynı kelimeleri ödünç alır ve aynı sonuca ulaşır.

Faslı düşünür Muhammed Abid el-Cabiri’nin “parçalı düşünme” olarak adlandırdığı durum tam da budur.

Parçanın bütün olarak sunulduğu, analizin yerini tutumun aldığı bu düzende artık bilgi ile görüş, yorum ile duygusal tepki arasında bir ayrım kalmaz. 

Tekrarlama, sahte bir kesinlik duygusu üretir ve soru sorma kapısını kapatır. 

5- Baskı: Farklılaşmayı ortadan kaldırmak 

Anlamaya çalışan suçlanır, ağırdan alan dışlanır, bağlamı sorgulayanlar ise şüpheyle karşılanır. 

Topluluk bilgi talep etmez, zamansal uyum ister. Analiz değil, safları birleştirmeyi bekler. 

Lübnanlı yazar Ali Harb’a göre, söylem eleştirel boyutunu yitirdiğinde bir iktidar aracına dönüşür. 

Trend içinde iktidar, ritim üzerinden uygulanır: Tek bir ritim, tek bir an ve tek bir tutum. Bu ritmin dışına çıkmak, dalganın birliğine yönelik bir tehdit olarak görülür. 

6- Tüketim: Görüntüye indirgenen birey 

Birey artık bir özne değildir. Bir görüntüye, bir başlığa, bir imgeye dönüşmüştür. 

Fransız düşünür Guy Debord bu dönüşümü “gösteri” kavramıyla tanımlar: Olay yaşanmaz, sergilenir. Her paylaşımla birlikte anlam bir adım daha geri çekilir. 

Ayrıca birey, bir kavrayış kaynağı olarak değil, bir malzeme olarak tüketilir, varlığı tartışma açmaz, aksine onu kapatır. 

7- Kapanış: Eylem yanılsaması 

Günler sonra trend yavaşlar. Topluluk bir şey başardığını hisseder: Yani öfkelendi, kınadı, paylaştı. Ancak hiçbir şey değişmez, çünkü yapıya dokunulmamıştır. 

Lübnanlı filozof ve düşünür Hasan Hamdan (Mehdi Amil), olgunun yapısından koparıldığında gerçekliği açıklamadığını, aksine onu yeniden ürettiğini vurgulayarak bu yanılsamaya dikkat çekmiştir. 

8- Geçiş: Hafızasız bir döngü 

Yeni bir trend ortaya çıkar, yeni bir birey vitrine çekilir ve döngü yeniden başlar.

Hafıza kısadır, yorgunluk birikir. Polonyalı–Britanyalı sosyolog Zygmunt Bauman bu durumu “akışkanlık” kavramıyla tanımlar: “Her şey geçer, hiçbir şey kalıcı olmaz.” 

Topluluk öğrenmez, çünkü hiçbir deneyimin üzerinde yeterince uzun süre durmaz. 

Böylece döngü tamamlanır. Bağlamdan yoksun bir olay, bilgiden yoksun bir hız ve topluluğun kesinlik ihtiyacını tatmin etmek için indirgenen bir birey. 

9- Ritmin dışındaki alternatifler 

Bu karmaşanın ortasında, anlık olaylardan ziyade fikre öncelik veren bazı modeller öne çıkıyor. 

Bu modeller hız yarışına girmiyor, bunun yerine farklı bir standart belirliyor: açıklama, bağlantı ve argümantasyon. 

Bu modeller arasında, konuları tüketmek yerine çözümlemeyi esas alan, öfkeli dalga diliyle değil, analitik araçlarla konularını ele alan “Fi’l-Hadara” gibi programlar ve bilgi içerikleri yer alıyor. 

Bu yaklaşımın gücü “gösteride” değil, fikri adım adım ve acele etmeden ilerleten bir aklın varlığı hissinde yatıyor.  

Bu tür içerikler izleyiciyi şokla değil, yönteme duyulan güvenle kendine çekiyor. Fikrin havaya savrulmayacağı, aksine inşa edileceği, sınanacağı ve öncülleriyle ilişkilendirileceği duygusunu veriyor. 

10- Düşünen birey ile tepkisel topluluk karşı karşıya 

Bu modellerde birey, topluluğun karşıtı olarak değil, onu dağılmaktan kurtarmanın bir koşulu olarak sunulur. 

Birey burada bir “kahraman” değil, bir ayrım merkezidir. Olay kişide indirgenmez; aksine, analiz araçlarına sahip bir kişi aracılığıyla yeniden çözümlemeye tabi tutulur. 

Trendin yoksun olduğu da tam olarak budur: Ritmin dışına çıkabilme kapasitesi. 

Bu modelin başarısı, “halk bilgi istemiyor” iddiasını boşa çıkarır. Halk bilgiyi ister, ancak kimliği belirsiz bir dalgadan değil, güven duyduğu bir kaynaktan almak ister. 

11- Fikir lehine trendin aşılması 

Bu tür içeriğin yaptığı şey, trendle rekabet etmek değil, onu aşmaktır. 

Hız yarışına girmez, yarışın seyrini değiştirir. Tüketime sunulan bir birey üretmez, indirgemeye direnen bir birey inşa eder. 

Burada birey yok edilmez, ayırt etme yeteneğine sahip bir akıl olarak yeniden kazanılır. 

Ayırt etme ise, topluluğun kendi yankısına dönüşmemesi için ihtiyaç duyduğu temel yetidir. 

12- Sonuç: Düşüncenin galip geldiği an 

Trend bilgi üretmez, topluluk baskı altında düşünmez. 

Birey tek bir fikre indirgendikçe tasfiye edilir, anlaması için zaman verildiğinde ise yeniden kazanılır. 

Hız çağında fikri üstünlük bir direniş biçimine dönüşür: Gürültülü değil, sakin, aceleci değil, emin ve birikimli bir direniş 

Trendlere olan takıntının ötesinde, birey kolektife karşı değil, onun için zafer kazanabilir. 

Bunu da, fikirlere değerini, bilgiye zamanını, anlamaya ise daha yavaş ama daha sahici olma hakkını iade ederek yapabilir. 

 

Kaynak : Alarby TV