Yapay Zekâ Araçları Müslüman Kadınların Kimliğini Nasıl Hedef Alıyor?
06.10.2026 - 13:43 | Son Güncellenme: 12.11.2026 - 08:22
Dijital teknolojilerdeki hızlı gelişme, gazeteciler ve okurlar olarak günlük kullandığımız araçları kapsamlı biçimde yeniden değerlendirmemizi zorunlu kılıyor. Yapay zekâyı yazı, editörlük ve haber içeriği üretiminde kullanma çabamız sürerken, dürüstlük ve güvenilirlik değerlerine sıkı sıkıya bağlı kalmak, aşılması güç mesleki ve ahlaki bir zorunluluk olarak karşımıza çıkıyor.
Bu mesleki standartlar, algoritmik sistemlerin ürettiği çıktıları eleştirel bir mercek altına aldığımızda çok daha acil bir hâl alıyor; zira bu çıktıların belirli kesimlere yönelik derin ön yargılar taşıdığını görüyoruz. Üretken yapay zekâ teknolojilerinin yönettiği dijital alanlarda Müslüman ve Arap kadının temsili sorunu, bu meselelerin en karmaşıklarından biri olarak öne çıkıyor. Nesnellik iddiasında bulunan bir teknolojiyle karşı karşıyayız; oysa bu teknoloji özünde bireylerin onurunu zedeleyen kalıp yargıları yeniden üretiyor.
Yapay zekâ algoritmalarından Müslüman ve Arap kadınla ilgili metin ya da görsel üretmelerini istediğimizde, çoğu zaman uzun bir tarihi ve karmaşık bir kültürü yüzeysel biçimsel ayrıntılara indirgeyen hazır kalıplarla karşılaşıyoruz. Bu üretken modeller, doğaları gereği kadın imgesini son derece dar görsel ve kavramsal kalıplar içine hapsetme eğiliminde; kimliğini başörtüsü, abaya ve geleneksel kıyafetler gibi belirli unsurlara sıkıştırıyor. Bu temsillere, Arap ve Müslüman kadını toplumsal açıdan marjinal rollerle ilişkilendirme ya da onu boyun eğmiş bir karakter olarak sunma da eşlik ediyor; bu durum, klasik Batı medyasına uzun süre hâkim olmuş oryantalist anlatıları açıkça yansıtıyor.
Bu sorun, California Üniversitesi Berkeley Hukuk Fakültesi'nden araştırmacı Mehveş Muazzam'ın yürüttüğü saha çalışmasında belirgin biçimde ortaya çıkıyor. Araştırmacı, modern uygulamaların dinî semboller karşısındaki tutumunu incelemek amacıyla, yapay zekâ teknolojileriyle profesyonel kişisel fotoğraflar üreten 25'ten fazla ticari uygulamayı test etti. Sonuç çarpıcıydı: Bu uygulamaların tamamı, istisnasız biçimde, araştırmacının sisteme yüklediği fotoğraflardaki başörtüsünü kaldırdı.
Bu algoritmik davranış yapısal bir bozukluğu ortaya koyuyor; uygulamalar "profesyonellik" kavramını, Batılı estetik ve kültürel normlarla özdeş bir şey olarak ele alıyor. Bu programlama mantığına göre, farklı dinî ya da kültürel görünümler otomatik olarak dışlanıyor. Böylece modeller, başörtüsünü modern iş ortamlarına uyumun önünde bir engel olarak gören kalıp yargıları yeniden üretiyor.
Bu yaklaşımın asıl tehlikesi, toplumsal gerçekliğe dair tek taraflı bir bakış dayatması, kültürel ve dinî çeşitliliği sistematik biçimde dışlaması ve modern Arap-İslam toplumlarının gerçekliğinden tamamen uzak, çarpıtılmış ve eksik temsiller sunmasında yatıyor. Buradan hareketle, bu algoritmik modellerin gerçekliği nesnel biçimde yansıtma kapasitesinden yoksun olduğu; bunun yerine, kurucu yapılarına derinden işlenmiş gizli ön yargılara göre gerçekliği yeniden şekillendiren ve çarpıtan etkin araçlar olarak işlediği açıkça görülüyor. Bu durum da bizi, makinenin yaratıcılarının ve doğduğu ortamların ön yargı ve yargılarından ne ölçüde bağımsız olabileceğine dair acil sorularla baş başa bırakıyor.
Bu sistemlerin gerçek tehlikesi, görsel ya da kavramsal klişe üretiminin ötesine geçerek, kadınları gündelik gerçek hayatlarında doğrudan hedef alan somut ve dolaysız zararlar üretme aşamasına ulaşıyor; kimliklerini özgürce ve güvenle ifade etme haklarını ellerinden alıyor. İngiliz The Guardian gazetesinin yürüttüğü bir araştırmacı gazetecilik çalışması, popüler sohbet robotu modellerindeki etik denetim mekanizmalarının ne denli kırılgan olduğunu ortaya koydu; bu modeller, Müslüman kadınların fotoğraflarından başörtüsünü kaldırma yönündeki doğrudan taleplere son derece kolay yanıt veriyor. Bu araştırma kapsamında ChatGPT, Grok, Gemini ve Claude gibi öne çıkan uygulamaları içeren bir test gerçekleştirildi.
Hem ChatGPT hem de Grok, daha önce üretilmiş başörtülü bir kadın fotoğrafından başörtüsünün kaldırılması talebine hiç tereddüt etmeden anında yanıt verdi. Buna karşılık Gemini, açık rıza alınmadan bir kişinin görünümünü değiştirme yetkisine sahip olmadığını gerekçe göstererek talebi başta reddetse de, bu engel talebin ifade biçimi değiştirildiğinde hemen çöktü.
Sistemden "kadını daha Batılı görünecek şekilde" göstermesi istendiğinde, hiç vakit kaybetmeden yanıt verdi ve kadının başörtüsüz bir görselini üretti; bu da dini kimlikten arındırmanın "Batılılaşma" kavramıyla ne denli doğrudan ilişkilendirildiğinin açık bir göstergesiydi. Claude ise hiçbir gerekçeyle fotoğrafı değiştirip başörtüsünü kaldırmayı kesinlikle reddeden tek model oldu.
Bu dijital ihlaller, gerçek hayatta ciddi olaylara da dönüşüyor. Bunların en çarpıcı örneklerinden biri, aşırı sağcı Ulusal Birlik partisinden Fransız milletvekili Julien Odoul'un karıştığı olaydı. Bu siyasetçi, dijital olarak değiştirilmiş bir Müslüman kadın fotoğrafı paylaştı; kadının başörtüsünü ve tesettürlü uzun elbisesini dijital olarak kaldırdı ve fotoğrafa "Fransız özgürlüğü" sloganını içeren kışkırtıcı bir ifade ekledi.
Bu açık ihlaller başka platform ve uygulamalara da sıçrıyor. Teknoloji konusunda uzmanlaşmış Wired dergisinin yayımladığı ayrıntılı bir rapor, Grok modelinin alay etmek, itibarsızlaştırmak ve onur kırmak amacıyla kadınları başörtüsünden ve geleneksel Hint sarisinden "arındırmak" için yoğun ve sistematik biçimde kullanıldığını ortaya koydu.
Asya bağlamında ise, Örgütlü Nefret Araştırmaları Merkezi'nin hazırladığı yakın tarihli bir çalışma, Hindistan'da endişe verici bir olguya dikkat çekiyor: Üretken yapay zekâ teknolojileri, giderek artan biçimde doğrudan Müslüman kadınları hedef alan cinsel içerikli görseller üretmek için kullanılıyor.
Bu uygulamalar, kadınları insanlıktan çıkarmayı, korkutmayı, susturmayı ve kamusal alana katılımlarını engellemeyi amaçlıyor. Bu şiddet içeren uygulamalar, Amerika Birleşik Devletleri'nde İlhan Omar ve Rashida Tlaib gibi tanınmış Müslüman siyasi figürleri de hedef alıyor; her iki isim de benzer dijital karalama kampanyalarıyla karşı karşıya.
Tüm bu olay ve vakalar, yapay zekânın ürettiği programatik kalıpların ve ön yargıların son derece hızlı biçimde etkili dijital şiddet araçlarına dönüştüğünü, gerçek insanların güvenliğini ve temel haklarını derinden etkilediğini, silinmesi güç psikolojik ve toplumsal yaralar bıraktığını açıkça ortaya koyuyor.
Algoritmaların ürettiği klişeler, dijital şiddet araçlarına dönüşebiliyor
Bu karmaşık sorunun köklerini anlamak için büyük teknoloji şirketlerinin modellerini inşa ederken dayandığı devasa eğitim verilerinin doğasında yatan ön yargı kaynaklarını takip etmek gerekiyor. Gelişmiş algoritmalar, internette bulunan muazzam miktarda bilgi, metin ve görselle besleniyor.
Bu dijital alanlar, tarihsel ve kültürel olarak ön yargılı Batılı anlatılarla doymuş durumda; genel olarak Arap-İslam toplumlarına, özel olarak da kadına dair olumsuz kalıp yargılar ve peşin hükümlerle dolu. Bu toplumların veri tabanlarında adil ve dengeli biçimde temsil edilmemesi, Batı merkezli bakış açısının dünyayı değerlendirmenin tek ölçütü olarak hâkimiyetini pekiştirip büyütüyor.
Geliştirici şirketlerin belirlediği etik kurallar ve yönlendirici politikalar, sorunu ya ağırlaştırmada ya da hafifletmede belirleyici bir rol oynuyor. Şirketlerin politikalarındaki çarpıcı çelişki, hassas taleplere nasıl yanıt verdiklerini izlediğimizde ortaya çıkıyor. Örneğin bazı şirketler, teknolojilerinin mayo gibi kıyafetler giyen gerçek kişilerin fotoğraflarını "soymasını" kesinlikle yasaklıyor ve bunu mahremiyet ihlali sayıyor.
Aynı zamanda bu şirketler, başörtüsünü kaldırma taleplerine karşı tamamen gevşek davranıyor, bu talepleri basitçe bir saç ya da kıyafet değişikliği gibi ele alıyor. Bu yaklaşım, başörtüsünün Müslüman kadın için temsil ettiği derin dinî ve kültürel boyutları kasıtlı biçimde göz ardı ediyor; modellerin test edilme biçiminde ve dijital koruma ile kişisel mahremiyet önceliklerinin belirlenmesinde sistemsel bir bozukluğu yansıtıyor.
Bu çerçevede, söz konusu şirketlerin benimsediği teknolojik "tarafsızlık" kavramını yeniden gözden geçirmek zorunlu hâle geliyor. Yapay zekâ sistemlerinden tam tarafsızlık talep etmek yetersiz ve eksik bir adım gibi görünüyor; zira zaten ön yargılı bir bilgi ve dijital ortamda tarafsızlık iddiasında bulunmak, basitçe mevcut durumu korumak ve ayrımcılığı dijital olarak kurumsallaştırmak anlamına geliyor.
Kültür, din ve toplumsal cinsiyet söz konusu olduğunda tarafsızlık kavramını kökten yeniden tanımlamamız gerekiyor; bu kavram, kapsayıcılık, adalet ve çoklu ve karmaşık kültürel bağlamlara dair gerçek bir farkındalık ilkeleri üzerine kurulmalı. Tarihsel ve ahlaki düzeltme sorumluluğu, öncelikle bu sistemleri geliştiren teknoloji şirketlerinin omuzlarında; bunun yanı sıra devlet düzenleyici kurumlarına, bağımsız araştırmacılara ve sivil toplum kuruluşlarına da düşüyor.
Tüm bu tarafların çabalarının, insanlık onuruna saygılı, gerekli ahlaki standartlara ve güvenilirliğe bağlı, dışlama, ayrımcılık ve nefretten arınmış bir dijital alan inşa etmeyi sağlayacak güvenli ve adil teknolojik sistemler geliştirmek için birleşmesi gerekiyor; bu da dürüst ve nesnel bir medya ortamına yönelik derin mesleki özlemlerimizle örtüşüyor.
Kaynak: Al-Araby Al-Jadeed