Çin Merkezli Yapay Zekâ İşbirliği Örgütü: WAICO

Yapay zekâ, küresel güç rekabetinin en önemli alanlarından biri hâline gelirken Çin, bu alandaki rolünü yalnızca teknoloji geliştiren bir ülke olmanın ötesine taşımaya çalışıyor. Pekin yönetimi, yapay zekânın hangi kurallarla geliştirileceğini, teknolojik altyapının nasıl paylaşılacağını ve gelişmekte olan ülkelerin küresel yönetişim süreçlerine nasıl katılacağını şekillendirmeyi amaçlayan yeni bir kurumsal model oluşturuyor. 

Bu yaklaşımın en somut adımı, 16 Temmuz 2026’da Şanghay’da Dünya Yapay Zekâ İşbirliği Örgütü’nün, yani WAICO’nun kurulması oldu. Aralarında Rusya, Pakistan, Kazakistan, Endonezya ve Laos’un da bulunduğu 29 ülke, örgütün kuruluş anlaşmasını imzalarken bu sürece Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres de eşlik etti. 

Bağımsız ve hükûmetler arası bir uluslararası örgüt olarak faaliyet göstermesi planlanan WAICO’nun merkezinin Şanghay’da bulunması kararlaştırıldı. Örgütün temel hedefleri arasında yapay zekânın güvenli, yararlı ve adil biçimde geliştirilmesi, ülkeler arasındaki teknolojik uçurumun azaltılması ve uluslararası iş birliğinin güçlendirilmesi yer alıyor. 

Yapay zekânın standartlarını Çin belirleyecek 

WAICO’nun kuruluşu, Çin’in yapay zekâ politikasında önemli bir değişime işaret ediyor. Pekin artık yalnızca daha güçlü modeller, daha gelişmiş işlemciler ve daha düşük maliyetli yapay zekâ uygulamaları üretmeye odaklanmıyor. Aynı zamanda küresel yapay zekâ düzeninin kurumlarını, teknik standartlarını ve yönetişim ilkelerini şekillendirmeyi hedefliyor. 

Bu süreç, Çin’in 2023 yılında açıkladığı Küresel Yapay Zekâ Yönetişimi Girişimi ile başladı. Girişim, yapay zekâ alanında inovasyon ve güvenlik arasında denge kurulmasını, devletlerin egemenlik haklarının korunmasını ve gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaçlarının dikkate alınmasını savunuyordu. 

Çin, daha sonraki dönemde gelişmekte olan ülkelere teknik eğitim, altyapı ve uzmanlık sağlanmasını amaçlayan kapasite geliştirme programları açıkladı. Uluslararası bir yapay zekâ iş birliği örgütü kurulması fikri ise 2025 yılında düzenlenen Dünya Yapay Zekâ Konferansı’nda resmî olarak gündeme getirildi. WAICO’nun bir yıl içinde kurulmasıyla Çin, daha önce açıkladığı ilkeleri kalıcı bir kurumsal yapıya dönüştürmüş oldu. 

Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, örgütün kurulmasının ardından yaptığı açıklamada yapay zekâ gelişiminin tek bir ülkenin gösterisi olmaması gerektiğini belirtti. Xi, yapay zekânın uluslararası iş birliğiyle geliştirilmesi gerektiğini vurgularken, gelişmekte olan ülkelere önümüzdeki beş yıl içinde 5 bin kişilik eğitim fırsatı sunulacağını açıkladı. 

Çin ayrıca ASEAN, Afrika Birliği ve BRICS gibi bölgesel ve uluslararası yapılarla yapay zekâ iş birliği merkezleri kurmayı planlıyor. Bu merkezlerin eğitim, teknik uzmanlık, altyapı geliştirme ve yapay zekâ uygulamalarının yerel ihtiyaçlara uyarlanması gibi alanlarda faaliyet göstermesi öngörülüyor. 

Pekin’in bu yaklaşımı, özellikle Küresel Güney ülkelerinin karşı karşıya bulunduğu altyapı sorunlarına odaklanıyor. Çok sayıda gelişmekte olan ülke, ileri düzey yapay zekâ modellerini geliştirmek için gerekli veri merkezlerine, işlem kapasitesine, yarı iletkenlere ve nitelikli insan kaynağına sahip değil. 

WAICO kapsamında kurulabilecek bölgesel hesaplama merkezleri, ortak araştırma laboratuvarları ve açık kaynaklı model platformları bu ülkelerin yapay zekâ ekosistemine daha aktif biçimde katılmasını sağlayabilir. Böylece gelişmekte olan ülkelerin yalnızca yabancı teknolojilerin tüketicisi veya veri sağlayıcısı olarak kalmasının önüne geçilmesi hedefleniyor.

Açık kaynaklı Çin modelleri yaygınlaşacak 

Çin’in bu stratejideki en güçlü araçlarından birini, düşük maliyetli yapay zekâ modelleri oluşturuyor. DeepSeek, Alibaba ve Moonshot AI gibi Çinli şirketlerin geliştirdiği modeller Amerikan sistemlerine alternatif olarak görülüyor. Bu modellerin daha düşük maliyetlerle kullanılabilmesinin, gelişmekte olan ülkelerdeki üniversitelerin, kamu kurumlarının ve teknoloji girişimlerinin kendi yapay zekâ uygulamalarını geliştirmesine imkân sağlaması hedefleniyor.  

Sağlık hizmetleri, tarımsal üretim, afet yönetimi, eğitim, meteorolojik erken uyarı sistemleri ve yerel dillerde dijital hizmetler WAICO çatısı altında yürütülebilecek iş birliğinin başlıca alanları arasında bulunuyor. Ancak Çin’in açık kaynak ve geniş katılım söylemi bazı riskleri de beraberinde getiriyor. Çin kaynaklı modellerin, bulut altyapılarının ve teknik standartların yaygın biçimde benimsenmesi, ülkelerin Çin teknoloji ekosistemine uzun vadeli olarak bağımlı hâle gelmesine yol açabilir. 

Bu bağımlılığın yalnızca kullanılan yazılımlarla sınırlı kalmamakla birlikte güvenlik protokolleri, algoritmik denetim ve düzenleyici standartlar da zaman içinde Çin merkezli sistemlere göre şekillenebilmesi öne çıkıyor.

WAICO’nun Batı’ya yansıması 

WAICO’nun kurulması, ABD ile Çin arasındaki yapay zekâ rekabetini yeni bir aşamaya taşıyor. Washington, gelişmiş çiplere, yapay zekâ modellerine ve kritik altyapılara erişimi ihracat kontrolleri, güvenilir ortaklıklar ve tedarik zinciri güvenliği üzerinden düzenliyor. Pax Silica gibi girişimler, yarı iletkenlerden kritik minerallere ve veri merkezlerinden bulut altyapılarına kadar geniş bir teknoloji alanını stratejik ortaklar arasında yeniden yapılandırmayı hedefliyor. Bu modelde teknolojiye erişim, ülkeler arasındaki siyasi ve güvenlik ilişkileriyle doğrudan bağlantılı hâle geliyor. 

Çin ise daha geniş katılım, açık kaynaklı modeller, uygun maliyetli teknoloji ve kapasite geliştirme desteği üzerinden alternatif bir yapı sunuyor. Ancak ortaya çıkan tablo, tamamen açık bir Çin ile tamamen sınırlayıcı bir ABD arasındaki basit bir karşıtlık olarak değerlendirilemiyor. Her iki ülke de kendi teknolojilerinin küresel ölçekte yayılmasını ve kendi standartlarının benimsenmesini istiyor. Bu noktada iki ülkenin politikalarındaki farklılık, bu hedefe ulaşmak için kullandıkları yöntemlerde ortaya çıkıyor. 

Yapay zekâ rekabeti kurumsal yapıya bürünüyor 

Tüm bu gelişmeler birlikte değerlendirildiğinde, WAICO’nun yalnızca teknik iş birliğini amaçlayan yeni bir uluslararası kuruluş olmadığı görülüyor. Örgüt, Çin’in küresel yapay zekâ düzeninde kural koyucu bir aktör olma hedefini yansıtıyor. 

Yeni dönemde yapay zekâ rekabeti yalnızca hangi ülkenin daha güçlü modeller veya daha gelişmiş çipler ürettiği üzerinden yürütülmeyecek. Rekabet aynı zamanda hangi ülkelerin teknolojiye erişeceği, hangi standartların benimseneceği, verilerin nerede işleneceği ve altyapıların hangi ekosistemlere bağlanacağı üzerinden şekillenecek. 

WAICO’nun kalıcı ve etkili bir örgüte dönüşüp dönüşmeyeceğini ise sağlanacak finansman, üye ülkelerin karar süreçlerine gerçek anlamda katılıp katılmayacağı ve geliştirilen projelerin somut sonuçlar üretip üretmeyeceğinin belirlemesi bekleniyor. 

Çin’in kalkınma odaklı yönetişim modelinin, Küresel Güney ülkeleri için yeni fırsatlar sunarken yeni teknolojik bağımlılıklar da oluşturacağı öngörülüyor. Bu noktada önümüzdeki dönemde mücadelenin yalnızca yapay zekâ teknolojisi geliştirmek olmadığını, bu teknolojiyi kimin kurallarıyla ve hangi altyapı üzerinde kullanacağını belirlemek olacağını gösteriyor.