Siyonizm Nedir, Ne Zaman Doğdu? Türleri ve Bugünkü Karşılığı

Ürdün’ün başkenti Amman’da düzenlenen Kudüs konulu bakanlar toplantısı ve Gazze’deki gelişmelerle birlikte Orta Doğu tartışmalarının merkezindeki kavramlardan biri yeniden gündeme geldi: Siyonizm. 19. yüzyılın sonunda Avrupa’da doğan, 1897’deki Basel Kongresi’yle örgütlü bir harekete dönüşen ve 1948’de İsrail’in kuruluşuyla sonuçlanan akımın tarihçesi, türleri ve bugünkü karşılığı.

Türkiye ve Ürdün’ün yanı sıra 13 ülkeden üst düzey yetkililer ile Arap Birliği Genel Sekreteri’nin katıldığı “Kudüs ve Kutsal Mekanları Destekleme Bakanlar Toplantısı”, Kudüs’ün tarihi ve hukuki statüsü gündemiyle Amman’da toplandı. Toplantıda İsrail’in Doğu Kudüs ve Batı Şeria’daki uygulamaları eleştirilirken, kamuoyunda Siyonizm kavramına yönelik ilgi de yeniden arttı.

Siyonizm nedir? Kelimenin kökeni

Siyonizm; Yahudilerin “tarihî yurtlarına dönüşü” düşüncesiyle Filistin topraklarında bir Yahudi devleti kurmayı hedefleyen siyasi hareketi tanımlıyor. Kavram, Ahd-i Atîk’te Kral Davud tarafından fethedilip krallığın merkezi yapılan Kudüs şehri için kullanılan “Siyon” adından türüyor. Siyon kelimesinin kapsamı zamanla bütün İsrail topraklarını ifade edecek biçimde genişledi.

Hareketi benimseyenler kendilerini “Siyonist” olarak tanımlıyor. Savunucuları Siyonizmi Yahudi halkının kendi kaderini tayin hareketi olarak nitelendirirken, eleştirenler hareketin Filistin halkının yerinden edilmesiyle sonuçlandığını öne sürüyor.

Siyonizm ne zaman doğdu? Herzl ve 1897 Basel Kongresi

Hareket, 19. yüzyılın sonlarında Doğu Avrupa Yahudileri arasında ortaya çıktı ve ardından dünya genelindeki Yahudi toplulukları arasında yayıldı. Rusya’da yaşanan antisemitizm dalgası ve Avrupa’daki Yahudilerin sosyal, siyasi ve ekonomik durumuna ilişkin tartışmalar, düşüncenin doğuşunda etkili oldu.

Hareketin liderliğini, Budapeşte doğumlu gazeteci Theodor Herzl üstlendi. Herzl 1896’da yayımladığı “Yahudi Devleti” (Der Judenstaat) başlıklı broşürüyle siyasi bir program ortaya koydu. 29 Ağustos 1897’de İsviçre’nin Basel kentinde toplanan I. Siyonist Kongresi’ne 200’ü aşkın delege katıldı. Kongrede “Basel Programı” kabul edildi ve Dünya Siyonist Örgütü kuruldu. Herzl örgütün başkanlığına getirildi.

Herzl’in günlüğüne düştüğü not

Herzl, kongrenin ardından 3 Eylül 1897 tarihli günlüğüne şu notu düştü:

“Basel’de Yahudi devletini kurdum. Bunu bugün yüksek sesle söylesem herkes güler. Ama belki beş yıl içinde, kesinlikle elli yıl içinde herkes bunu görecek.”

İsrail Devleti, kongreden yaklaşık elli yıl sonra, 14 Mayıs 1948’de kuruldu.

II. Abdülhamid’in reddi ve Osmanlı dönemi

Herzl, Filistin’e Yahudi göçüne izin verilmesi talebiyle Osmanlı yönetimiyle temas kurdu. Herzl’in ikisi padişah davetlisi olmak üzere beş kez İstanbul’a geldiği, 19 Mayıs 1901’de Sultan II. Abdülhamid ile görüştüğü biliniyor. Filistin’e nüfus yerleştirilmesi talebi padişah tarafından reddedildi.

Balfour Deklarasyonu ve 1948’e giden süreç

Birinci Dünya Savaşı sırasında İngiltere Dışişleri Bakanı Arthur James Balfour’un 2 Kasım 1917’de Lord Rothschild’a gönderdiği mektup, hareketin uluslararası bir aktörden aldığı ilk resmî destek oldu. Metinde İngiliz hükümetinin, Filistin’de Yahudi halkı için bir “ulusal yurt” kurulmasına olumlu baktığı ifade ediliyordu.

Savaş sonrasında bölge İngiliz Mandası altına girdi. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu 29 Kasım 1947’de Filistin’in taksimini öngören 181 sayılı kararı kabul etti. İsrail Devleti’nin kuruluşu 14 Mayıs 1948’de ilan edildi. Aynı süreçte yüz binlerce Filistinli yaşadıkları yerlerden ayrılmak zorunda kaldı.

Siyonizmin türleri

Hareket tek bir çizgiden ibaret kalmadı; zaman içinde farklı yorumlar ortaya çıktı. Öne çıkan başlıca akımlar şunlar:

•           Siyasi Siyonizm: Theodor Herzl’in temsil ettiği çizgi. Hedefe diplomasi ve büyük güçlerden alınacak siyasi güvenceler yoluyla ulaşılmasını savunur.

•           Kültürel (manevi) Siyonizm: Ahad Ha’am adıyla bilinen Asher Ginsberg’in öncülük ettiği akım. Öncelikli hedefi devlet kurmak değil, Filistin’i Yahudi kültürünün manevi merkezi haline getirmektir.

•           Sosyalist (işçi) Siyonizmi: Ortak mülkiyete dayalı kibbutz modelini ve tarımsal yerleşimi öne çıkaran akım. İsrail’in ilk başbakanı David Ben-Gurion bu gelenekten geldi.

•           Revizyonist Siyonizm: Ze’ev Jabotinsky’nin 1920’lerde şekillendirdiği, daha geniş sınırlar ve askerî güç vurgusu taşıyan çizgi. Bugünkü Likud Partisi’nin fikrî kökeni olarak değerlendiriliyor.

•           Dinî-mesîhî Siyonizm: 1902’de kurulan Mizrahi hareketiyle örgütlenen, hedefi dinî referanslarla temellendiren akım.

•           Hristiyan Siyonizmi: Yahudilerin kutsal topraklara dönüşünü teolojik gerekçelerle destekleyen Hristiyan akımlar. Özellikle 1967 Altı Gün Savaşı’nın ardından ABD’deki evanjelik gruplar arasında güç kazandı.

Yahudiler içinden yükselen karşıt akımlar

Siyonizm, ortaya çıktığı andan itibaren Yahudi toplulukları içinde de itirazla karşılaştı. Bu itirazlar zamanla anti-siyonist, a-siyonist ve post-siyonist olarak adlandırılan gruplaşmalara dönüştü.

Ultra-Ortodoks Neturei Karta gibi topluluklar, bir Yahudi devletinin kurulmasına dinî gerekçelerle karşı çıkıyor. Post-siyonizm ise 1990’lardan itibaren İsrailli akademisyenler arasında gelişen ve devletin kuruluş anlatısını yeniden sorgulayan eleştirel bir yaklaşım olarak tanımlanıyor.

BM’nin 1975 kararı ve 1991’deki iptali

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 10 Kasım 1975’te kabul ettiği 3379 sayılı kararla Siyonizmi “bir ırkçılık ve ırk ayrımcılığı biçimi” olarak tanımladı. Karar 72 evet, 35 hayır ve 32 çekimser oyla kabul edildi. Türkiye de kararı destekleyen ülkeler arasında yer aldı.

Soğuk Savaş’ın sona ermesi ve Madrid Konferansı sürecinin ardından karar yeniden oylandı. 16 Aralık 1991’de yapılan oylamada 111 evet, 25 hayır ve 13 çekimser oyla 3379 sayılı karar iptal edildi.

Bugünkü karşılığı: Ulus Devlet Yasası ve yerleşim tartışması

İsrail’in 14. Temel Yasası olan “Yahudi Halkının Ulus Devleti Olarak İsrail” yasası, 19 Temmuz 2018’de Knesset tarafından kabul edildi. Yasa İsrail’i “Yahudi halkının tarihî anavatanı” ve “Yahudi halkının ulus devleti” olarak tanımlıyor; kendi kaderini tayin hakkını yalnızca Yahudi halkına özgü kılıyor.

Düzenlemeyle İbranice tek resmî dil olarak tanımlandı, Arapça ise “özel statü” diline getirildi. Yahudi yerleşimlerinin kurulması “ulusal bir değer” olarak tanımlanarak devletin bu yerleşimleri teşvik etmesi öngörüldü. Yasa, İsrail’deki Arap vatandaşların haklarını savunan kuruluşlar tarafından ayrımcı bulunarak eleştirildi.

Yasanın kabulünün ardından dönemin Başbakanı Binyamin Netanyahu şu değerlendirmede bulunmuştu:

“Bu İsrail için bir dönüm noktası. Theodor Herzl’in vizyonunu açıklamasından 122 yıl sonra bu yasayla varoluşumuzun kurucu prensibini tanımladık.”

Tartışmanın bugünkü ekseni

Güncel tartışmanın merkezinde iki başlık öne çıkıyor. Birincisi, 1967’den bu yana işgal altındaki topraklarda sürdürülen yerleşim politikaları ve bunların iki devletli çözüm perspektifi üzerindeki etkisi. İkincisi ise Siyonizme yöneltilen eleştirilerin hangi noktada antisemitizme dönüştüğüne ilişkin uluslararası anlaşmazlık.

Bu ayrımın nasıl kurulacağı, akademik çevrelerde ve uluslararası kuruluşlarda tartışılmaya devam ediyor. Amman’da toplanan bakanlar ise Kudüs’ün tarihî ve hukuki statüsünün korunmasının uluslararası bir sorumluluk olduğu vurgusunu öne çıkardı.