Şam Kahvehaneleri: Siyaset, Kültür ve Hafıza

Şam’da kahvehaneler hiçbir zaman insanların yalnızca kahve ya da çay içmek ve sokakların gürültüsünden uzaklaşarak vakit geçirmek için gittikleri sıradan mekânlar olmadı. Kent tarihinin farklı dönemlerinde bu mekânlar, fikirlerin şekillendiği, çıkarların kesiştiği, haberlerin dolaştığı, dostlukların ve husumetlerin kurulduğu toplumsal yapının bir parçası hâline geldi. Öyle ki kahvehane kimi zaman, daha resmî ve örgütlü kurumlardan bile daha fazla kamuoyunun ruh hâlini etkileyebilen ilan edilmemiş bir kurum gibi göründü.

Şam’ın eski ve yeni kahvehanelerine, ülkenin geçirdiği siyasi ve kültürel dönüşümlerden bağımsız bakmak neredeyse imkânsız. Küçük masa, oturanları birbirine yaklaştırarak sohbetin gündelik hayatın ayrıntılarından başlayıp herhangi bir planlama olmaksızın ekonomiye, topluma, basına, sanata ve siyasete uzanabildiği fiziksel bir alan yarattı. Böylece kahve içmek, doğrudan tüketim işlevini aşarak ilişkiler, ağlar ve ortak bir hafıza üreten toplumsal bir eyleme dönüştü.

Bu mekânların tarihini özetleyen asıl soru, yalnızca kimlerin orada oturduğu değil; siyasetçiler, şairler, gazeteciler ve sanatçılar aynı mekânda bir araya geldiğinde ne yaşandığı ve küçük bir masanın resmî kurumların dahi her zaman sağlayamadığı diyalog, farklılık ve bilgi alışverişi ortamını nasıl oluşturabildiğidir.

Kahvehane bir parti, parlamento ya da gazete değildi. Üyeliği, siyasi programı veya yönetim kurulu da yoktu. Ancak daha basit ve belki daha etkili bir özelliğe sahipti: Farklı insanları uzun süre aynı yerde buluşturabilmek ve tesadüfü tanışıklığa, tanışıklığı ilişkiye, ilişkiyi de fikir üretip dolaşıma sokabilecek bir toplumsal ağa dönüştürecek zamanı sağlamak.

Mekânın mimarisi konuşmanın parçası olduğunda

Masayı siyasi bir unsur olarak değerlendirmek ilk bakışta abartılı görünebilir. Ancak insanların mekân içindeki yerleşimi kendi başına göz ardı edilemeyecek bir toplumsal anlam taşır.

Resmî kurumlarda birey ile otorite arasındaki ilişki çoğu zaman mimarinin oluşturduğu mesafeyle belirlenir. Memur ile başvuru sahibini ayıran masadan, konuşmacıyı dinleyicilerin üzerine çıkaran kürsüye ve kimin girebileceğini, kimin bekleyeceğini belirleyen kapı ve engellere kadar mekânın mimarisi, otoritenin görünürlüğünü ve karar sahibiyle karardan etkilenen kişi arasındaki farklılıkları pekiştiren unsurlardan biri hâline gelir.

Kahvehane ise daha yatay bir mimari sunar. İnsanlar çoğu zaman belirgin bir başı veya resmî bir konuşma merkezi bulunmayan küçük bir masanın çevresinde oturur, birbirlerini doğrudan görebilecekleri ve aracısız konuşabilecekleri bir mesafede yüz yüze gelir. Bu durum mekânın dışındaki sınıfsal ve siyasi farklılıkları ortadan kaldırmaz; ancak en azından oturulan süre boyunca bu farklılıkların daha az görünür hâle gelmesini sağlayan fiziksel ve toplumsal bir yakınlık oluşturur.

Bu yakınlığın içinden küçük bir kamusal alana benzeyen bir ortam doğar. Kahvesini içmek için kahvehaneye giren biri birkaç dakika sonra kendisini geliş amacıyla ilgisi olmayan bir sohbeti dinlerken bulabilir. Tartışma fiyat artışından, bir devlet kurumundaki sorundan veya sabah gazetesinde yayımlanan bir haberden başlayıp doğal biçimde olayların nedenlerine, sorumlularına ve gelecekte nereye varabileceğine ilişkin daha geniş sorulara uzanabilir.

Bu noktada özel konuşma ile kamusal konuşma arasındaki sınır silikleşir. Gündelik hayatın ayrıntıları, kimsenin bunu açıkça ilan etmesine gerek kalmadan siyasete açılan bir kapıya dönüşür.

Bu nedenle kahve her zaman asıl amaç değildi; çoğu zaman buluşmanın bahanesiydi. Mekâna gerçek değerini veren ise bu buluşmaların tekrarlanmasıydı. Arkadaşının belirli bir saatte geleceğini, belli bir yazarın aynı yerde oturduğunu veya bir grup gazetecinin neredeyse her gün orada buluştuğunu bilen kişi için resmî bir randevuya gerek kalmıyordu. Kahvehane kendi başına sabit bir buluşma yeri hâline geliyordu.

Zamanla bu tekrarlanan buluşmalar, işlemek için yazılı kurallara ihtiyaç duymayan bir tür toplumsal kuruma dönüştü.

Havana: Siyasetin kendine yer aradığı kahvehane

Şam’da mekân, siyaset ve kültür arasındaki ilişkiyi özetleyen bir kahvehane varsa Havana Kahvehanesi bu hafızanın merkezinde yer alıyor. Bunun nedeni yalnızca mekânla ilişkilendirilen siyasetçi ve yazarlar değil; kahvehanenin tarihinin Şam’da modern siyasi hayatın şekillenmeye, basının genişlemeye, siyasi partilerin yükselmeye başladığı bir döneme denk gelmesiydi.

Bu yıllarda bağımsızlık, Arap milliyetçiliği, sol hareketler ve Suriye devletinin geleceği üzerine tartışmalar yoğunlaşmıştı. Tarihsel tanıklık ve anlatılara göre Havana Kahvehanesi’nin adı Mişel Eflak, Salahaddin el-Bitar, Zeki el-Arsuzi ve Abdüsselam el-Uceyli gibi siyasi ve düşünsel isimlerle özdeşleşti. Şairler, yazarlar ve gazeteciler de burayı bir buluşma noktası olarak kullandı.

Ancak Havana’nın önemi, siyasetçilerin oturduğu bir mekân olmasıyla sınırlı değildi. Böyle bir tanımlama, kahvehaneyi siyasi olayların yalnızca arka planına indirger. Oysa toplumsal işlevi bundan daha genişti.

Partiler ve siyasi akımlar her zaman resmî ofislerde doğmaz. Çoğu zaman birbirini tanıyan, kitap ve fikir alışverişi yapan, yaşananları farklı şekillerde yorumlayan insanların oluşturduğu ağlardan başlar; bu ilişkiler zaman içinde örgütlere ve siyasi projelere dönüşür. Bu açıdan kahvehane, siyasi bir fikrin kurumsallaşmadan önce şekillenmesini sağlayan toplumsal ortamın bir parçası olabiliyordu.

Havana Kahvehanesi’ni Baas Partisi’nin kuruluşuyla bağlantılı toplantılarla ilişkilendiren anlatılar da bulunuyor. Mekân daha sonra sol ve milliyetçi akımların yanı sıra geniş bir gazeteci ve aydın çevresiyle özdeşleşti.

Ancak tek tek bu anlatıların doğruluğundan daha önemlisi Havana’nın, farklı siyasi eğilimlerin yan yana geldiği; basın, seçimler, fikirler ve ülkenin siyasi geleceği üzerine tartışmaların yürütüldüğü bir yer olarak Şam’ın siyasi ve kültürel hafızasında kalmasıydı.

Bu noktada Havana’nın taşıdığı anlam, “partileri yaratan kahvehane” anlatısından daha önemli hâle geliyor. Kahvehane tek başına bir parti veya siyasi akım yaratamazdı. Ancak yakın ya da karşıt fikirleri savunan insanların sürekli karşılaşabileceği bir alan sağlayabiliyordu.

Bu durum siyasi diyalog ve tartışmayı kentin gündelik hayatının bir parçası hâline getirirken kahvehaneyi, fikirlerin basına, partiye veya başka bir kuruma taşınmadan önce başka fikirler karşısında sınandığı bir alana dönüştürdü.

Kemal: Suriye solunun gayriresmî merkezi

Havana Kahvehanesi burjuva aydın çevrelerini ve milliyetçi seçkinleri kendisine çekerken Kemal Kahvehanesi farklı bir model ortaya koydu. Mekân, emekçi sınıfın buluşma noktası ve radikal siyaset ile Suriye solunun ilan edilmemiş merkezlerinden biri hâline geldi.

Kemal’in konumu sıradan bir coğrafi adres değildi. Başkentin merkezinde eğitim kurumları, işçi alanları ve siyasi protestoların gerçekleştiği sokaklar arasındaki son derece hareketli bir ağın ortasında bulunması; öğrenci, işçi ve halk kesimlerini düşünceyle toplumsal pratik arasında bir araya getirme konusunda mekâna önemli bir kapasite kazandırdı.

Kahvehane 20. yüzyılın başlarında kuruldu ve yıllar içinde “fakirlerin kahvehanesi” veya “emekçi sınıfın kahvehanesi” olarak anılmaya başladı. Bu adlandırma yalnızca duygusal bir niteleme değildi. Kahvehane yönetiminin Şam’daki en ucuz kahve ve çaylardan bazılarını sunmakta ısrar eden fiyat politikasının sonucuydu.

Bu politika mekânı gezici işçiler, okul ve üniversite öğrencileri, küçük esnaf, zanaatkârlar ve emeklilerin yanı sıra aydınların, yazarların ve siyasetçilerin de kullanabildiği açık bir toplumsal buluşma yerine dönüştürdü.

Aristokrat kahvehanelerin fiyatları ve dekorlarıyla görünmez bir sınıfsal mesafe yarattığı dönemde Kemal bu engeli kırarak yoksulların dışlanmışlık hissetmeden mekânda bulunmalarına ve tartışmalara katılmalarına imkân verdi.

Kahvehanenin sınıfsal karakteri mimarisine de yansımıştı. Mekân, farklı toplumsal ve örgütsel işlevlere hizmet eden iki bölümden oluşuyordu. Sokağa bakan geniş ve yüksek camlı pencereleri bulunan kapalı kış salonu, müdavimlerin kentin nabzını, güvenlik güçlerinin hareketlerini ve Merce Meydanı’na doğru ilerleyen protestoları izlemesini sağlıyor, böylece mekânı gündelik bir siyasi gözlem noktasına dönüştürüyordu.

Ortada geleneksel Şam havuzunun bulunduğu, çevresi ahşap ve taş oturaklarla çevrili açık yaz avlusu ise dar parti merkezlerinin duvarlarından uzakta daha samimi ve görece özgür bir ortam sunuyordu. İnsanlar burada birbirine yakın ancak birbirinin tartışmasını bölmeyecek farklı gruplar hâlinde oturabiliyordu.

Kemal Kahvehanesi’nin Suriye Komünist Partisi ile ilişkisi de burada öne çıkıyordu. Kahvehane, komünistleri yalnızca müşteri olarak ağırlamıyor; partinin hem gizli hem de açık faaliyet yürüttüğü dönemlerde fiilen “gayriresmî merkezlerinden” biri hâline geliyordu.

1950’li ve 1960’lı yıllarda Suriye Komünist Partisi sık sık güvenlik güçlerinin takibiyle ve merkezlerinin kapatılmasıyla karşı karşıya kalırken Kemal Kahvehanesi, parti yönetimi ile işçi ve genç kadrolar arasındaki iletişimin sürmesini sağlayan alternatif bir alan oluşturdu.

Tarihsel anlatılara göre partinin ilk kuşakları ve kurucu kadroları Kemal’in masalarını neredeyse günlük buluşma noktalarına dönüştürdü. Parti Genel Sekreteri Halid Bekdaş’ın da siyasi gelişmeleri izlemek ve siyasi yönelimleri değerlendirmek amacıyla bir grup siyasetçi ve parti yöneticisiyle burada oturmayı alışkanlık hâline getirdiği aktarılıyor.

Kahvehanede gayriresmî parti halkaları ve örgütsel toplantılar da düzenleniyordu. Üst düzey kadrolarla Marksist düşünceye ilgi duyan Suriyeli gençler, özellikle yakındaki Teçhiz Lisesi öğrencileri arasında toplantılar yapılıyor; Marksist-Leninist literatür okunuyor, sınıfsal meseleler, hayat pahalılığı, işçi ve sendika hakları tartışılıyor ve gizli gazete ile yayınlar elden ele dolaştırılıyordu.

Kemal aynı zamanda sol yayınlar açısından canlı bir dağıtım ağıydı. Suriye Komünist Partisi’nin resmî gazetesi “Nidal eş-Şaab”ın yanı sıra parti bildirileri ve broşürleri masalarda okunup dolaştırılıyor, ardından yazılar ve siyasi tutumlar üzerine tartışmalar yapılıyordu.

Örgütsel faaliyet kültürel ve edebî üretimden ayrı değildi. Kemal’in masaları, işçi sınıfını ve toplumun dışlanan kesimlerini konu edinen eserler kaleme alan solcu yazar ve şairlerin de çalışma alanına dönüştü. Öykücü Said Huraniye, yazar Nasreddin el-Bahra ve şair Şakir es-Semavi bu isimler arasındaydı.

Mekânın edebiyat tarihindeki yeri bunlarla sınırlı değildi. Maruf el-Arnavut’un tarihî romanı “Seyyid Kureyş”i de bu kahvehanenin masalarında kaleme aldığı aktarılıyor.

Başkentteki hareketli siyasi güzergâhlara yakınlığı sayesinde Kemal’deki mücadele zaman zaman masadan sokağa taşınıyordu. Tarihsel kayıtlar, polis veya güvenlik güçleri yayınlara el koymak ya da komünist liderleri ve müdavimleri gözaltına almak için kahvehaneye baskın düzenlediğinde içeridekilerin topluca sokağa çıktığını ve kahvehanenin kapısından başlayan gösterilerin 29 Mayıs Caddesi, Merce Meydanı ve Hicaz İstasyonu’na kadar uzandığını aktarıyor.

Kemal’in toplumsal yapısı, komünist düşünceyi kahvehane içinde yalnızca soyut bir ideoloji olmaktan çıkarıp gündelik hayatla temas eden bir deneyime dönüştürdü. Mekânın emekçi müdavimleri ile onların haklarını savunduğunu öne süren Marksist siyasi çizgi arasındaki örtüşme, kahvehaneyi siyasi ve sınıfsal dışlanma karşısında yoksulların sohbetleri ve fikirleriyle oluşturduğu farklı bir kamusal alan örneğine dönüştürdü.

Şam siyasetinin bir kahvehaneler coğrafyası vardı

Şam kahvehaneleri ne müdavimleri ne de toplumsal konumları bakımından birbirinin aynıydı. Kentin, insanların nerede oturmayı tercih ettiklerine bakılarak bazı çizgileri okunabilen yazılı olmayan bir haritası vardı.

Havana birçok anlatıda sol ve milliyetçi akımlarla, aydınlarla ve belirli burjuva ve geleneksel siyasi seçkinlerle ilişkilendirilirken Kemal işçi hareketinin ve radikal solun merkezlerinden biri olarak öne çıktı.

Bu nedenle kahvehane tamamen tarafsız bir mekân değildi; müdavimleri, toplumsal çevresi ve ilişkileri hakkında belirli bir izlenim taşıyordu.

Bir Şamlı, bir kişinin gittiği kahvehaneden onun toplumsal veya kültürel konumuna ilişkin ilk izlenimi edinebilir; gazetecilerin nerede buluştuğunu, şairlerin nerede oturduğunu veya siyasetçileri nerede görebileceğini bilebilirdi.

Telefonların neredeyse her şeyi öğrenmeyi mümkün hâle getirdiği günümüzde bu işlev alışılmadık görünebilir. Ancak yüz yüze görüşmenin bilgi paylaşımının ve ilişki kurmanın temel araçlarından biri olduğu bir kentte bu durum son derece önemliydi.

Bununla birlikte kahvehaneler arasındaki sınırlar bütünüyle kapalı değildi. Şam görece küçük bir kentti ve toplumsal çevreler sürekli birbirleriyle kesişiyordu. Bu nedenle bir kahvehane, başka kurumların kolaylıkla aynı ortamda buluşturamayacağı insanları aynı masaya oturtabiliyor ve siyasi farklılığı soyut bir fikir olmaktan çıkarıp karşınızda oturan ve sizinle tartışan bir insana dönüştürebiliyordu.

Nevfere: Hikâye hafızayı kurduğunda

Eski Şam’da kahvehane kültürü başka bir biçim alıyor. Nevfere Kahvehanesi’nde siyaset, parti toplantıları veya basın üzerinden değil, daha eski bir gelenek olan meddah aracılığıyla görünürlük kazanıyor.

Nevfere, halk destanları ve hikâyelerinin topluca dinlendiği bir alan olma geleneğini günümüze kadar korudu. Bu gelenek zaman içinde eski kentin turistik ve kültürel kimliğinin de bir parçasına dönüştü.

Meddahlık ilk bakışta siyasetten uzak görünebilir. Ancak halk hikâyeleri hiçbir zaman yalnızca eğlenceden ibaret olmadı. Cesaret, zulüm, ihanet, adalet, zafer ve yenilgi gibi değerleri temsil eden karakterler aracılığıyla dünyayı dinleyicinin önünde yeniden kurarken insanların bu değerlerle topluca ilişki kurmasını sağladı.

Dinleyici, hikâyeyi tek başına takip eden bir kişi olmaktan çıkıp diğerleriyle birlikte gülen, tepki gösteren, yorum yapan ve devamında ne olacağını bekleyen bir topluluğun parçasına dönüştü.

Nevfere’nin Şam’da “dinleyici topluluğu” geleneğini koruyan mekânlardan biri olduğu da bu açıdan değerlendirilebilir. Meddah yalnızca hikâyeyi anlatmıyor, çevresinde bir dinleyici topluluğu oluşturuyordu. Hikâyenin yaşamasını sağlayan da bu topluluktu.

Radyo ve televizyonun yaygınlaşmasının ardından dahi geleneğin sürmesi, hikâyenin toplumsal işlevinin yalnızca bilgi aktarmaya indirgenemeyeceğini gösterdi. Televizyon hikâyeyi anlatabilir; ancak onlarca kişinin aynı yerde oturup birlikte dinlediği ve doğrudan tepki verdiği deneyimin aynısını üretemez.

Nevfere bu noktada diğer Şam kahvehaneleriyle temel bir işlevde buluşuyor: Bir kamuoyu ve dinleyici topluluğu oluşturmak. Çünkü kamusal alan yalnızca konuşanlara değil; onları dinleyen, tartışan ve duyduklarını yeniden aktaran insanlara da ihtiyaç duyar.

Ravda: Parlamentoya birkaç adım mesafede siyaset

Havana ve Kemal kahvehaneleri parti siyasetinin ve örgütlü siyasi hayatın yükseldiği dönemlerle ilişkilendirilirken Ravda Kahvehanesi, siyasi hayatın devlet, tek parti ve güvenlik aygıtlarıyla daha sıkı biçimde bağlantılı hâle geldiği farklı bir dönemin tablosunu sunuyor.

Bu ortamda aydınlar, sanatçılar ve yazarlar, doğrudan siyasi konuşmanın geçmişe kıyasla daha hassas hâle geldiği şartlarda bile bir araya gelip konuşabilecekleri alanlara ihtiyaç duyuyordu.

Ravda’nın Suriye parlamentosunun yakınındaki konumu dikkat çekici bir mekânsal karşıtlık oluşturuyordu. Yakındaki binada siyaset resmî ve kurumsal biçimiyle yürütülürken kahvehanede eski siyasetçiler, sanatçılar, yazarlar, gazeteciler, öğrenciler ve Şam’ın gündelik hayatından insanlar bir araya geliyordu.

Bu nedenle Ravda, halkın hafızasında adeta başka bir “gayriresmî parlamento” görüntüsü kazandı. Karar almıyor ve anayasal bir yetkiye sahip değildi; ancak insanların alınan kararları, karar sahiplerini ve sonuçlarını konuşmasına imkân veriyordu.

Kahvehanenin başlangıcına ilişkin farklı anlatılar bulunuyor. Bunlardan biri, mekânın kahvehaneye dönüşmeden önce açık hava sineması olduğunu belirtiyor. Kahvehanenin adı daha sonra, burayı Şam’ın önde gelen kültürel ve toplumsal mekânlarından biri olarak koruyan Kuzuruş ailesiyle ilişkilendirildi.

Çok sayıda tanıklık da Ravda’nın yıllar içinde yazarların, şairlerin, oyuncuların, yönetmenlerin ve sanat öğrencilerinin buluşma yerine dönüştüğünü aktarıyor.

Kahvehane burada yalnızca bir tartışma mekânı olmaktan çıkarak kültürel üretimin kendisinin de parçası hâline geldi. Masalarda konuşulan fikirler tiyatro metnine, televizyon projesine, filme veya sanatsal bir iş birliğine dönüşebiliyor; tanınmış bir sanatçı fırsat arayan genç biriyle, yazar yönetmenle, öğrenci ise yıllarca yalnızca televizyonda gördüğü bir isimle yan yana gelebiliyordu.

Böylece sanatı üreten insan ilişkileri kahvehanenin gündelik yaşamının bir parçası hâline geldi.

Ravda bu nedenle Suriye kültür hafızasında Adonis, Muhammed el-Mağut, Şevki Bağdadi ve Muzaffer en-Nevvab gibi şair ve yazarların yanı sıra farklı kuşaklardan oyuncular, yönetmenler ve dizi yazarlarıyla ilişkilendirildi. Zaman içinde ticari anlamda bir kahvehaneden çok Suriye kültürünün yaşayan bir insan arşivine dönüştü.

Kültür siyasetin alternatif diline dönüştüğünde

Doğrudan siyasi ifade alanının daraldığı yönetimlerde siyaset bütünüyle ortadan kaybolmaz. Bunun yerine varlığını sürdürebileceği başka diller arar.

Bu nedenle kültür, sanat, edebiyat ve tiyatro eleştirisi; insanların içinde yaşadıkları gerçekliği daha güvenli bir mesafeden tartışabilmelerini sağlayan alanlara dönüşebilir. Bu, her kültürel tartışmanın mutlaka gizli bir siyasi mesaj taşıdığı anlamına gelmez.

Ancak kahvehane bu tür dolaylı konuşmalar için uygun bir ortam sağlayabiliyordu. Bir tiyatro oyunu üzerine konuşmak topluma ilişkin bir tartışmaya, bir film üzerine değerlendirme yapmak sansüre, bir roman hakkında konuşmak ise iktidar, korku ve özgürlük üzerine sorulara dönüşebiliyordu.

Bu tür gri alanlarda toplum, resmî siyasi kanalların daraldığı dönemlerde dahi eleştiri kapasitesinin bir bölümünü koruyabiliyordu.

Suriye’de kamusal hayat, özellikle devrik Beşşar Esed rejiminin farklı dönemlerinde yoğun güvenlik varlığı ve kamusal alanların gözetimiyle ilişkilendirildi. Suriye kahvehanelerine ilişkin tanıklıklarda muhbirlerin varlığından ve konuşmaların izlendiğinden söz edilirken daha sonraki bazı tanıklıklar, aydınların bu ortamla ima, mizah ve dolaylı anlatım aracılığıyla baş etmeyi öğrendiğini aktarıyor.

Burada Şam kahvehanesi tarihinin önemli çelişkilerinden biri ortaya çıkıyor. İnsanların bir araya gelmesini sağlayan açık mekân, aynı zamanda onları gözetlenmeye daha açık hâle getiriyordu. Masa herhangi bir gizlilik sunmuyordu ve başkaları konuşulanları duyabiliyordu.

Bu nedenle kahvehane tamamen özgür bir alan değildi. Konuşma isteği ile konuşulanların duyulabileceğinin farkında olmak arasında sürekli bir müzakere alanıydı.

Bu durum, Suriye kültüründe mizahın, şakanın ve imanın önemini de kısmen açıklıyor. Kahkaha zaman zaman açıkça söylenemeyeni aktarabiliyor, bir tiyatro oyunu veya roman karakteri üzerine söylenen sıradan bir cümle görünen anlamından çok daha fazlasını taşıyabiliyordu.

Siyasetin üretildiği masalardan sanatın üretildiği masalara

Ravda’nın kültürel rolü bu ortamdan bağımsız değildi. Kahvehane, sanat üretiminin farklı alanlarında çalışan insanları aynı yerde bir araya getirerek fikir alışverişine ve mesleki ilişkilerin kurulmasına alan açtı.

Bu da Ravda adının, zamanla Arap dünyasının öne çıkan kültürel üretim alanlarından birine dönüşen Suriye dizi ve drama sektörüyle ilişkilendirilmesinin nedenlerinden biri oldu.

Bir sanat eseri ekrana gelmeden önce ilk olarak bir konuşmaya ihtiyaç duyar. Birinin başka birine fikir önermesi, bir yazarın metnini yönetmene göstermesi, oyuncunun rol araması veya yapımcının proje arayışı gibi ilişkilerin tümü yapım şirketlerinin ofislerinde başlamaz.

Bunların önemli bir bölümü insanların kendilerini resmî bir iş toplantısında hissetmeden konuşabildiği daha gayriresmî mekânlarda ortaya çıkar.

Bu açıdan kahvehane, kültürün görünmeyen ekonomisinin bir parçasına dönüşebilir. Filmi veya diziyi doğrudan üretmese bile bu üretimi mümkün kılan insan ağlarını oluşturur.

Bu işlevin değeri, kahvehanenin fiyatlarını, görünümünü ve hafızasını koruyabilmesiyle daha da artar. Pahalı veya seçkinci hâle gelen bir mekân, farklı kuşakları aynı yerde toplama gücünü zamanla kaybedebilir.

Ravda ise yönetimiyle bağlantılı tanıklıklara göre görece halkçı yapısını korudu; eski eşyalara ve mekânın doğulu kimliğine önem verdi, kültürel ve sanatsal etkinliklere ev sahipliği yaptı.

Devlet arşivlerinin saklamadığı bir arşiv olarak kahvehane

Eski kahvehanelerin bir kentin toplumsal tarihinin parçası olarak görülmesini sağlayan bir başka özellik de resmî arşivlerin çoğunlukla saklamadığı şeyleri korumalarıdır.

Gündelik hayatın ayrıntıları, mutlaka yönetici veya ünlü olmayan insanların isimleri, aralarında kurulan ilişkiler, yıllarca süren alışkanlıklar ve resmî belgelere girmeyen hikâyeler kahvehanelerde yaşamaya devam eder.

Kahvehane hafızayı mekânın kendisi üzerinden taşır. Birinin her zaman oturduğu sandalye, yazar ve sanatçıların çevresinde buluştuğu masa, duvardaki eski fotoğraf veya artık kullanılmayan bir kayıt ya da fotoğraf makinesi zamanla sıradan eşyalardan çıkarak bir kuşağın varlığını belgeleyen fiziksel tanıklara dönüşür.

Ravda’nın mevcut sahibi Ahmed Kuzuruş da eski eşyalardan bazılarını ve mekânın karakterini koruyarak kahvehaneyi yaşayan bir arşive benzeten yapının sürmesine katkı sağladı.

Burada eşyalar yalnızca dekor değil, anlatının bir parçasıdır. Bu da müdavimlerin bu mekânlardan söz ederken kahve ve masalar kadar yüzlerden ve hikâyelerden bahsetmesini açıklıyor.

Kahvehaneden ekrana, ekrandan telefona

Modern iletişim araçları son yıllarda kahvehanenin işlevlerini önemli ölçüde değiştirdi.

Artık haber masaya ulaşmadan telefona geliyor. Farklı kent ve ülkelerde yaşayan insanlarla siyasi tartışma yürütmek mümkün. Gazetecinin son gelişmeleri öğrenmek için kahvehaneye gitmesine, yazarın da metnini veya fikrini arkadaşlarına göstermek için haftalık buluşmayı beklemesine gerek kalmadı.

Buna rağmen dijital iletişimin kolayca taklit edemediği bir şey var: Karşınızdaki insanın fiziksel varlığı.

Kahvehane, insanı karşısındaki kişinin sessizliği, ses tonu, duygusu, gülüşü ve itirazıyla birlikte yüz yüze muhatap olmaya zorlar. Karşıdaki kişiyi yalnızca bir profil fotoğrafına, yoruma veya engellenebilecek bir hesap adına indirgemeye izin vermez.

Bu nedenle siyasi ve kültürel kahvehanelerin gerilemesi yalnızca kahve içme alışkanlığındaki bir değişiklik değildir. Aynı zamanda toplumun farklılıklarla nasıl yaşayacağını dolaylı biçimde öğrendiği mekânlardan birinin zayıflaması anlamına gelir.

İki insanın birbirinden farklı düşünüp ertesi gün aynı masada yeniden buluşabilmesi, siyasi görüş ayrılığına rağmen dostluğun devam edebilmesi veya sıradan bir konuşmanın yıllarca sürecek bir ilişkiye dönüşebilmesi bu mekânların ürettiği toplumsal deneyimler arasındaydı.

Kahvehanelerinden okunabilen Şam

Şam kahvehaneleri yalnızca geçmişten kalmış güzel mekânlar veya ünlü kişilerin bir dönem oturup daha sonra ayrıldığı yerler olarak görülmemeli.

Bu mekânlar, kentin siyasetini, kültürünü ve hafızasını üretmesine yardımcı olan toplumsal yapının parçalarıydı.

Kahvehanelerin “tarihe tanıklık ettiğini” söylemek kolaydır. Ancak belki daha doğru ifade, tarihin toplumsal koşullarının oluşmasına katkıda bulunduklarıdır. Çünkü mekân buluşmayı, buluşma konuşmayı, konuşma ilişkileri, ilişkiler de daha sonra partilerin, gazetelerin, şiirlerin, filmlerin ve sanat projelerinin doğduğu fikir ve ağları oluşturdu.

Şam kahvehanesinin değeri sunduğu kahvede, mobilyalarının eskiliğinde veya kapısından geçmiş ünlülerin isimlerinde değil; kurumların alanı daraldığında dahi kente basit ama son derece önemli bir imkân sunabilmesindeydi: İnsanların birlikte oturacağı, konuşacağı, birbirini tanıyacağı, tartışacağı ve ertesi gün yeniden aynı masaya dönebileceği bir yer.

Bu anlamda kahvehane Suriye kamusal alanının tarihinin de parçası hâline geldi. Bazı parlamento işlevlerini yerine getirmek için kendisini parlamento ilan etmesine, haberleri taşımak için gazete olmasına, fikir üretmek için tiyatroya veya farklı insanları aynı mesele etrafında toplamak için siyasi partiye dönüşmesine gerek yoktu.

Belki de bu nedenle Şam’ın hafızası mahalleleri, çarşıları, camileri ve gazeteleri kadar kahvehaneleriyle de bağlantılı kaldı. Çünkü kentler mekânları yalnızca taşlarıyla değil; oralarda söylenen sözlerle, gelip geçen insanlarla ve bir masada başlayıp onun dışına taşan ilişkilerle hatırlar.

Bugün birisi eski bir Şam kahvehanesini sorduğunda aslında yalnızca kahve içilen bir yeri sormuyor. Bütün bir dönemi, o masalarda oturan insanları, sıradan görünen sohbetlerin içinden dünyaya ulaşan fikirleri ve en dar dönemlerde bile konuşmak için kendisine başka bir alan bulmayı başaran bir kenti soruyor.

Belki bütün bu tarihi Şamlıların sıkça kullandığı tek bir soru özetliyor: “Burada kimin oturduğunu biliyor musun?”

Basit görünen bu soru yalnızca masadan kalkıp gitmiş bir kişiyi sormaz. Bir kentin bütün hafızasına açılan kapıyı aralar. Çünkü masa kimi zaman yalnızca bir mobilyadan fazlası, kahve buluşmak için bir bahane, buluşma konuşmanın başlangıcı ve konuşma da çoğu zaman toplumun kendi sesini duyabilmesinin yolu olmuştur.

Kaynak: UltraSawt