Lozan Antlaşması Nedir? Maddeleri ve Gizli Madde İddiaları

24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması, Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası alanda tanınmasını sağlayan temel belgelerden biri oldu. İmzalanışının 103. yıl dönümü yaklaşırken, antlaşmanın ne getirdiği, önemli maddeleri ve yıllardır tartışılan “gizli madde” iddiaları yeniden gündemde. İşte tüm ayrıntılar.

Lozan Antlaşması nedir ve ne zaman imzalandı?

Lozan Antlaşması, 24 Temmuz 1923'te İsviçre'nin Lozan kentindeki Beau-Rivage Palace'ta imzalanan barış antlaşmasıdır. Türkiye Büyük Millet Meclisi temsilcileri ile Birleşik Krallık, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya, Bulgaristan, Portekiz, Belçika ve Yugoslavya arasında imzalanan antlaşma, Birinci Dünya Savaşı sonrasında Osmanlı İmparatorluğu ile İtilaf Devletleri arasındaki anlaşmazlıklara resmen son verdi. Türkiye'yi görüşmelerde İsmet İnönü temsil etti; antlaşmayı Türkiye adına o imzaladı.

Bir önsöz ve dört bölüm halinde düzenlenen esas barış antlaşması 143 maddeden oluşuyor. Antlaşmanın resmi dili Fransızca olarak hazırlandı. Lozan, Osmanlı topraklarını bölmeyi öngören ancak yürürlüğe girmeyen Sevr Antlaşması'nı geçersiz kılarak yerini alan kesin barış düzenlemesi oldu. Görüşmelerdeki tutumunu İsmet İnönü'nün konferansta dile getirdiği şu sözler özetliyor:

“Hürriyet ve istiklâl istiyoruz.”

Lozan Antlaşması’na giden süreç

Lozan Barış Konferansı 20 Kasım 1922'de başladı. Temel konularda görüş ayrılıklarının çıkması üzerine görüşmeler 4 Şubat 1923'te kesildi ve savaş ihtimali yeniden gündeme geldi. Karşılıklı verilen tavizlerle görüşmeler 23 Nisan 1923'te yeniden başladı ve 24 Temmuz 1923'te antlaşmanın imzalanmasıyla sonuçlandı. Antlaşma, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde 23 Ağustos 1923'te onaylandı; tüm tarafların onay belgelerinin tamamlanmasının ardından 6 Ağustos 1924'te yürürlüğe girdi.

Lozan Antlaşması’nın önemli maddeleri

143 maddeden ve ekli protokol ile sözleşmelerden oluşan antlaşmanın öne çıkan başlıkları şöyle sıralanabilir:

•    Sınırlar: Türkiye-Suriye sınırı 1921 Ankara Antlaşması'na göre kabul edildi. Musul sorununda Birleşik Krallık ile anlaşma sağlanamadığı için konu sonraki görüşmelere bırakıldı.

•    Adalar: Gökçeada, Bozcaada ve Tavşan Adaları Türkiye'ye; Oniki Ada ve Rodos İtalya'ya; Kıbrıs İngiltere'ye; diğer Ege adaları Yunanistan'a bırakıldı.

•    Kapitülasyonlar: Yabancı devletlere tanınan tüm ayrıcalıklar tamamen kaldırıldı.

•    Azınlıklar ve nüfus mübadelesi: Türkiye'deki azınlıklar Türk vatandaşı sayıldı. İstanbul'daki Rumlar ile Batı Trakya'daki Türkler hariç olmak üzere Rum ve Türk nüfus mübadele edildi.

•    Osmanlı borçları: Osmanlı Devleti'nden kalan borçlar, ayrılan devletler arasında paylaştırıldı; Türkiye'ye düşen pay taksitlendirildi.

•    Savaş tazminatı: Yunanistan, savaş tazminatı olarak Karaağaç ve çevresini Türkiye'ye bıraktı.

•    Boğazlar: Boğazların yönetimi başkanlığı Türkiye'ye bırakılan uluslararası bir komisyona verildi. Türkiye, 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazlar üzerindeki tam denetimi sağladı.

Lozan Antlaşması kaç yıllıktır, ne zaman bitiyor?

Yaygın inanışın aksine, Lozan Antlaşması'nın belirli bir süresi bulunmuyor. Tarihçilere göre antlaşmanın 143 maddesinin, eklerinin, protokollerinin ve sözleşmelerinin hiçbirinde metnin süreli olduğuna dair bir kayıt yer almıyor. Yalnızca Lozan'a ekli bazı sözleşmeler 5 ila 7 yıllık geçici hükümler içeriyordu; bunlar da antlaşma eklerinde açıkça belirtilmişti. Dolayısıyla antlaşmanın 100 yıllık olduğu ve 2023'te sona ereceği yönündeki iddianın metinde bir dayanağı bulunmuyor.

Lozan’da gizli madde iddiaları doğru mu?

Yıllardır dolaşan iddiaya göre Lozan Antlaşması'na ekli gizli maddelerde Türkiye'nin bor ve petrol başta olmak üzere madenlerini çıkarması yasaklanmış; antlaşmanın süresi 2023'te dolunca Türkiye bu kaynakları işletip hızla zenginleşecekti.

Tarihçiler ve resmi kaynaklar bu iddiayı desteklemiyor. Antlaşma metninde ve dönem kaynaklarında Türkiye'nin yer altı zenginliklerini çıkarmasını engelleyen herhangi bir hüküm ya da gizli madde bulunmuyor. Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi (CİMER), bir vatandaşın sorusuna verdiği yanıtta antlaşmada gizli madde bulunmadığını bildirdi. Ayrıca Ocak 1918'de kabul edilen Wilson İlkeleri, uluslararası antlaşmalarda gizli maddelerin bulunmasını ilkesel olarak reddediyordu.

İddianın aksine Türkiye, bor, petrol ve doğal gaz kaynaklarını fiilen işletiyor. Türkiye dünyanın en büyük bor rezervlerine sahip ülkelerin başında geliyor ve bor ürünlerinde önemli bir ihracatçı konumunda; Eti Maden verilerine göre 2021 yılında 2,6 milyon tonluk bor satışı gerçekleştirildi. 2023 yılının geçmesine rağmen maden çıkarma hakları konusunda herhangi bir değişiklik yaşanmaması da iddiayı doğrulamadı.

24 Temmuz: Lozan Antlaşması’nın yıl dönümü

Lozan Antlaşması'nın imzalanışı her yıl 24 Temmuz'da anılıyor. 2026 yılında antlaşmanın 103. yıl dönümü idrak edilecek. Antlaşmayla savaş tazminatı olarak Türkiye'ye bırakılan Karaağaç'ın yanı sıra, Edirne'de Lozan'ı simgeleyen bir anıt da bulunuyor; anıttaki üç sütun Anadolu, Trakya ve Karaağaç'ı temsil ediyor.