Kıbrıs Barış Harekatı: 20 Temmuz'da Ne Oldu, Nedenleri Ne?

20 Temmuz 1974'te başlayan Kıbrıs Barış Harekâtı, Türk-Yunan ilişkilerinin ve Kıbrıs meselesinin seyrini değiştiren dönüm noktalarından biri oldu. Her yıl KKTC'de “Barış ve Özgürlük Bayramı” olarak anılan harekâtın 52. yıl dönümü yaklaşırken, o gün adada ne yaşandığı ve harekâtın nedenleri yeniden gündemde. İşte tüm ayrıntılar.

Kıbrıs Barış Harekâtı ne zaman ve nasıl başladı?

Kıbrıs Barış Harekâtı, 20 Temmuz 1974 sabahı, dönemin Başbakanı Bülent Ecevit'in emriyle Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) tarafından başlatıldı. TSK'nın “Atilla Harekâtı” kod adını verdiği operasyon, Türkiye ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde “Kıbrıs Barış Harekâtı” olarak anılıyor. Türk uçaklarının bombardımanının ardından şafak vaktinde hava indirme birlikleri Gönyeli ve Kırnı bölgelerine indirilirken, donanma unsurları Girne kıyılarına çıkarma yaptı.

Harekât, Başbakan Bülent Ecevit'in dünyaya yaptığı tarihî açıklamayla duyuruldu:

“Biz aslında savaş için değil, barış için ve yalnızca Türklere değil, Rumlara da barış getirmek için Ada'ya gidiyoruz.”

Kıbrıs Barış Harekâtı’nın nedenleri neydi?

Harekâtın en temel nedeni, adanın Yunanistan'a bağlanmasını amaçlayan Enosis girişimlerini önlemekti. Doğrudan tetikleyici gelişme ise 15 Temmuz 1974'te yaşandı. Yunanistan'daki askeri cuntanın desteğiyle EOKA ve Rum Milli Muhafız Ordusu, Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Başpiskopos Makarios'a karşı darbe yaptı; darbenin ardından Nikos Sampson iktidara getirildi. Adanın Yunanistan'a ilhak edilmesi hedefiyle gerçekleştirilen bu darbe, Kıbrıs Türk toplumunun güvenliğini doğrudan tehdit etti.

Türkiye, 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları ile 1960 tarihli Garanti Antlaşması'ndan doğan garantörlük hakkını gerekçe göstererek müdahale kararı aldı. Ankara'nın konumu, harekâtın bu antlaşmalardan kaynaklanan meşru bir hak olduğu yönündeydi.

Harekâta giden süreç

Kıbrıs Cumhuriyeti, adada tek yönetim öngören yapısıyla 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları'na dayanarak 1960'ta kuruldu; Türkiye, Yunanistan ve İngiltere ülkenin garantörü oldu. Ancak iki toplumlu ortaklık düzeni uzun ömürlü olmadı. 1963 yılının sonunda, tarihe “Kanlı Noel” olarak geçen olaylarla adada gerginlik tırmandı ve Kıbrıs Türkleri üzerindeki baskı arttı.

15 Temmuz 1974 darbesinin ardından Türkiye, diğer garantör devlet İngiltere'ye ortak müdahale çağrısında bulundu. Başbakan Ecevit ile İngiltere Dışişleri Bakanı James Callaghan arasında Londra'da yapılan görüşmelerden sonuç çıkmadı. İngiltere'nin olumsuz yanıtı üzerine Bakanlar Kurulu, 19 Temmuz 1974'te oy birliğiyle Kıbrıs'a müdahale kararı aldı ve harekât ertesi sabah başladı.

İkinci harekât ve “Ayşe tatile çıksın” parolası

Türkiye, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 20 Temmuz 1974 tarihli 353 sayılı kararı doğrultusunda 22 Temmuz 1974'te harekâtı durdurdu. Bunun ardından garantör ülkeler 25 Temmuz'da Cenevre'de bir araya geldi. Ancak görüşmelerden sonuç alınamadı.

Cenevre görüşmelerinin sonuçsuz kalması üzerine harekâtın ikinci aşaması 14 Ağustos 1974'te başladı. İkinci harekâtın başlatıldığı, “Ayşe tatile çıksın” parolasıyla duyuruldu. Parolada geçen “Ayşe”, Cenevre görüşmelerine katılan dönemin Dışişleri Bakanı Turan Güneş'in kızının adıydı.

Kıbrıs Barış Harekâtı’nın sonuçları

İki aşamalı harekâtın sonunda adanın yaklaşık yüzde 37'si Türk kontrolüne geçti. Harekâtın ardından büyük bir nüfus hareketi yaşandı; 140 bin ila 200 bin Rum adanın kuzeyinden güneye, 42 bin ila 65 bin Türk ise güneyden kuzeye göç etti. Harekât süresince 498 Mehmetçik şehit oldu; çok sayıda Kıbrıslı Türk mücahit de hayatını kaybetti.

Harekât, Kıbrıs'ın bugünkü siyasi haritasının şekillenmesinde belirleyici oldu. Kıbrıslı Türkler 1 Ekim 1974'te Otonom Kıbrıs Türk Yönetimi'ni kurdu; 1975'te Kıbrıs Türk Federe Devleti ilan edildi ve 15 Kasım 1983'te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) kuruldu. Türkiye, harekâtın garantörlük antlaşmalarına dayandığını savunurken, Birleşmiş Milletler ve Avrupa Konseyi müdahaleyi farklı değerlendirdi. Ada, o günden bu yana Birleşmiş Milletler kontrolündeki tampon bölgeyle ikiye bölünmüş durumda.

20 Temmuz Barış ve Özgürlük Bayramı

20 Temmuz, her yıl KKTC'de ve Türkiye'de “Barış ve Özgürlük Bayramı” olarak kutlanıyor. 2026 yılında harekâtın 52. yıl dönümü anılacak. Lefkoşa'da resmi tören hazırlıkları kapsamında geçit provaları başladı; başkentte belirli güzergâhlar prova ve tören nedeniyle trafiğe kapatılıyor. Yıl dönümü kapsamında Dr. Fazıl Küçük Bulvarı'ndaki tören alanında resmi kutlamaların düzenlenmesi bekleniyor.