Yumuşak Güç: Gücün Kadife Eldiveni

Uluslararası ilişkiler tartışmalarında yumuşak güç (soft power) kimilerince çoğu zaman pasif ve hayırsever olarak tanımlandı. Ancak “soft power” kavramını literatüre kazandıran Joseph S. Nye, zorlama olmaksızın etkileme gücü olarak ifade ediyor.  

Günümüzün çok aktörlü dünyasında kültürel etkinin ekonomik veya askerî güçten daha az değerli olduğu söylenemez.  Yumuşak güç; ‘yumuşak’ olmaktan uzaklaşarak keskin, uluslararası ve derin bir politik mesele hâline geliyor.  

Yumuşak güç, sert gücün tersi olan bir kavram olarak nitelendirilemez; daha çok onun sessiz ikizidir. Kişi özgür iradesi olduğunu düşündüğü seçimleri yaparken aslında bir etki öznesi hâlindedir: Arzuları yabancılaşır ve inandırılmış rıza gösterir. 

Tarihsel gelişimi 

İlk Çağ’daki izleri: Antik dünyada devletler yalnızca savaş kazanarak değil, diğer toplumlara taklit edilmek istenen bir yaşam biçimi sunarak da etkili oluyordu. 

Antik Yunan’a baktığımız zaman gördüğümüz şey ordusunun gücü değil; heykel sanatı, olimpiyatlar, büyük filozoflar ve erken dönem demokrasisidir. Yalnızca çevresindeki uygarlıkları değil, bugünü dahi etkileyen bu kültürel miras yumuşak gücün öncül örneğidir.  

Büyük İskender’in fetihleriyle ortaya çıkan Helenistik dönem bir diğer yadsınamaz olgu. İskender’in orduları toprakları fethetti; fakat Yunan dili, şehir modeli, sanat anlayışı ve düşünce dünyası fetihlerden çok daha uzun süre yaşadı. Askerî egemenlik ortadan kalksa bile kültürel nüfuz devam edebildi. 

Sert güç (Hard power) bir bölgeyi ele geçirmeyi sağlar ancak insanlar dünyanızı benimserse siyasi egemenlik sonlansa dahi bırakılan izler kalıcı olur. Gelecek nesillere aktarılacak olan bu toplumsal sempati güdüsü gerek ekonomik gerek siyasi ittifaklara güvence verir. 

Roma İmparatorluğu’nda da benzer bir durum görülür. Roma yalnızca lejyonlarıyla değil; hukuk sistemi, vatandaşlık kavramı, yolları, şehirleşme modeli ve Latince üzerinden de nüfuz oluşturdu. Roma’nın askerî hâkimiyeti çöktükten yüzyıllar sonra bile Roma hukuku, Latin dili ve Roma siyasal mirası Avrupa üzerinde etkisini sürdürdü. 

Orta Çağ’daki izleri: Orta Çağ’a gelindiğinde dinî meşruiyet güç kazandı. Avrupa’da Katolik Kilisesi bunun güçlü bir örneği. Papa’nın büyük orduları olmamasına rağmen kralların meşruiyeti, evlilikler, ittifaklar ve siyasal otorite üzerinde etkisi bulunabiliyordu. Çünkü insanlar belirli bir dinsel otoritenin meşru olduğuna inanıyordu.  

İslam dünyasında da Bağdat, Şam, Kahire, Kurtuba ve daha sonra İstanbul gibi merkezler yalnızca siyasi başkentler değil, aynı zamanda bilim ve kültür merkezleriydi. Bilginler, öğrenciler, tüccarlar ve sanatçılar bu merkezlere yöneliyordu. 

Bir şehrin veya devletin “bilginin merkezi” olarak görülmesi başlı başına bir güç kaynağıdır. Bugün Harvard, Oxford veya MIT nasıl yalnızca üniversite değil, aynı zamanda ülkelerinin uluslararası prestijinin parçalarıysa geçmişte de büyük medreseler, saraylar ve bilim merkezleri benzer işlevlere sahip olabiliyordu. 

Yumuşak güç açısından eğitim özellikle önemlidir. Çünkü eğitim yoluyla yalnızca bilgi aktarılmaz; dil, değerler, dünya görüşü ve kurumlar hakkında olumlu veya olumsuz bir algı da üretilebilir. 

Erken modern dönem: Vestfalya sonrası dönemde Avrupa devlet sisteminin gelişmesiyle kültürel prestij giderek daha stratejik bir güç hâline geldi. Burada özellikle Fransa etkisi görüyoruz. 17. ve 18. yüzyıllarda Fransız saray kültürü, Avrupa aristokrasisi üzerinde geniş çapta etki yarattı. Fransızca, diplomasi ve elit kültürünün temel dillerinden biri oldu. Fransız modası, mimarisi, edebiyatı ve saray gelenekleri başka ülkelerde kullanıldı. Diğer ülkeler Fransa tarafından işgal edilip zorla bu kültürün bir parçası olmadı, aksine Fransız olmak ve Fransızca bilmek bir prestij hâline gelmişti.  

19. yüzyıl: 19. yüzyılda ulus devletlerin ve milliyetçiliğin yükselmesiyle devletler kültürel nüfuzlarını daha sistematik biçimde kullanmaya başladılar. Bu dönemde özellikle dil öğretimi, okullar, kültür kurumları ve üniversiteler önem kazandı. Devletler başka ülkelerde okullar açmaya, kendi dillerinin öğretilmesini desteklemeye ve kültürlerini tanıtmaya başladılar. Bunun sebebiyse oldukça stratejikti: Bir ülkede sizin dilinizi konuşan, üniversitelerinizde eğitim görmüş ve kültürünüzü tanıyan bir elit grubun oluşması gelecekte diplomatik ilişkilerinizi kolaylaştırabilir. Bu nedenle eğitim bursları bugün bile yumuşak gücün en güçlü araçlarından biridir. 

19. yüzyıl aynı zamanda modern kamu diplomasisinin öncülü sayılabilecek uygulamaların oluşmaya başladığı bir dönem. Devletler artık yalnızca başka devletlerin hükûmetleriyle değil, başka ülkelerin toplumlarıyla da doğrudan ilişki kurmaya başladı.

Sanayileşme, kitlesel basının yaygınlaşması, okuryazarlığın artması, telgraf ve demiryollarının iletişimi hızlandırması, devletlerin dış politikada yalnızca hükûmetleri değil, yabancı kamuoylarını da dikkate almalarını gerekli kıldı. Uluslararası sergiler ve dünya fuarları, kültürel ve bilimsel faaliyetler, yabancı basını etkilemeye yönelik girişimler, eğitim kurumları ve misyonlar bu sürecin önemli araçları oldu. Böylece devletler kendi ülkelerinin kültürünü, ekonomik gelişmişliğini ve siyasal değerlerini yabancı toplumlara tanıtarak itibar, sempati ve nüfuz üretmeye yöneldi. 

İkinci Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş: Yumuşak güç tarihinin en önemli dönemi muhtemelen Soğuk Savaş dönemidir. 1945 sonrasında dünya iki büyük blok etrafında şekillendi: ABD liderliğindeki Batı bloku ve Sovyetler Birliği liderliğindeki sosyalist blok. Bu rekabet yalnızca ordular, nükleer silahlar veya ekonomik güç üzerinden gerçekleşmedi. Hangi sistemin daha iyi bir toplum sunuyor olduğu üzerinden yaşanan bir mücadele de vardı.  

ABD; Hollywood, caz, rock müzik, üniversiteler, tüketim kültürü, özgürlük söylemi ve liberal demokrasi üzerinden çekicilik üretmeye çalıştı. 

Sovyetler Birliği ise sosyalizm, işçi sınıfı dayanışması, anti-emperyalizm, bilim, uzay programı ve eğitim imkânları üzerinden uluslararası prestij oluşturmaya çalıştı. 

Bu bağlamda okunduğunda Sputnik’in 1957’de uzaya gönderilmesi yalnızca teknolojik bir başarı değildi. Sovyet sisteminin bilim ve teknoloji üretme kapasitesine sahip olduğunu gösteriyordu. 

Aynı şekilde ABD’nin Ay’a insan göndermesi yalnızca bilimsel değil, aynı zamanda siyasal ve sembolik bir başarıydı. Dolayısıyla uzay yarışı bile yumuşak güç yarışının parçası hâline gelmişti. 

Joseph S. Nye: “Soft power” kavramının teorileşmesi 

Joseph S. Nye’ın “soft power” kavramını doğru anlamak için kavramın yalnızca çekicilik olmadığını; uluslararası ilişkilerde gücün nasıl işlediğine dair realist güç anlayışına getirilen bir düzeltme olduğunu görmek önemli. 1990 yılında yayımladığı “Bound to Lead: The Changing Nature Of American Power (Önderliğe Mahkûm: Amerikan Gücünün Değişen Doğası) adlı kitabında dönemin güç anlayışını eksik olmakla eleştirdi. O dönemde güç çoğunlukla askerî kapasite, ekonomik kaynaklar, yaptırım ve tehdit üzerinden şekillendiriliyordu. Nye; bir devletin bazen bir başka devleti tehdit etmeden veya maddi teşvik sunmadan kendi değerleri, kültürü ve politikalarının yarattığı çekim sayesinde istediğine ulaşabileceğini savundu. Ona göre güç yalnızca başkasını zorlayabilme kapasitesi değildi. Yumuşak güç, bir aktörün başkalarının tercihlerini şekillendirerek istediği sonuçlara ulaşabilme kapasitesiydi.  

2004 yılında yayımladığı “Soft Power: The Means to Success in World Politics (Yumuşak Güç: Dünya Siyasetinde Başarının Araçları)” eserindeyse kavramı teorik olarak olgunlaştırdı. Burada önemli olan ayrım, iyi propaganda yapmak değil: Bir devletin propagandası çok güçlü olabilir ancak başka toplumlar ona inanmıyorsa “soft power” üretemez.  

Nye maddi gücü önemsiz görmez, gücün yalnızca maddi kapasite olmadığını ifade eder. Bu nokta uluslararası ilişkiler teorisi açısından önemlidir. Çünkü klasik realizmde güç büyük ölçüde maddi kapasite ve özellikle askerî güç üzerinden okunurken Nye; fikirlerin, kültürün, meşruiyetin ve algının da devletlerin davranışlarını etkileyebileceğini ileri sürer. Bu noktada Nye’ın realistlerden tamamen koptuğunu söylemek de hatalıdır. Önemli ölçüde realist bir güç kavramsallaştırmasını genişletir.  

Nye’a göre bir devletin yumuşak gücü üç temel kaynaktan beslenir: kültürü, siyasi değerleri ve dış politikası. Ancak bu kaynakların varlığı tek başına yeterli değil. Kaynaklar başka toplumlar tarafından çekici ve güvenilir kabul edilmelidir. Amerikan kültürü çok güçlü olabilir ama bu, ABD’nin dış politika hedefinin kabul edileceği anlamına gelmez. Dolayısıyla “soft power”; devletin sahip olduğu çekici özellikleri ifade etmez, bu çekiciliğin davranışsal sonuç üretme kapasitesini anlatır. 

Hesaplı tesadüf 

1990 yılının sonlarına gelindiğinde Soğuk Savaş bitiyor, Sovyetler Birliği bir çözülme yaşıyordu; Japonya ekonomik olarak yükseliyor ve ABD’de ciddi bir “Amerikan gerilemesi” tartışması yaşanıyordu. Paul Kennedy’nin “Büyük Güçlerin Yükseliş ve Çöküşleri” kitabında bahsettiği, imparatorlukların aşırı genişlemesi tezi bu tartışmaların merkezindeydi. “Imperial overstretch” olarak geçen bu kavram, bugün “büyük” olan devletlerin sonsuza dek büyük güç olarak kalamayacağı görüşünü anlatıyordu. Ortaya ilk kez Kennedy ile çıkmamış bir kavram olan imparatorluk genişlemesi, Thucydides’in metinlerinde de bahsediliyordu. Ülkelerin sınırlarını ve askerî yüklerini ekonomik güçlerinin taşıyamayacağı noktaya kadar büyütmelerini ve bu yüzden çöküşe sürüklenmelerini ifade eden görüş, ABD’nin geleceği hakkında karamsar yorumlara sebep oluyordu. Nye ise tam olarak bu “Amerika geriliyor” tartışmasına karşı çıkıyordu.  

Nye; başkalarını zorlamadan, onlara para ödemeden, onların sizin istediğiniz şeyi istemesini sağlayabiliyorsanız bu da güçtür, diyordu. 1990 yılında yayınladığı metninde de bu konudan bahsediyordu. Amerikan filmlerinin kıtaların ötesine uzanan ekran ağırlığından Amerikan üniversitelerine, iletişim altyapısından kültürel çekiciliğe kadar uzanan kaynakları Amerikan gücünün parçaları olarak görüyordu. 

Dolayısıyla yumuşak gücü; sert gücün bir alternatifi olarak değil, zaten var olan Amerikan gücünün bir klasik anlayış tarafından görülmeyen bir boyutu olarak öne çıkardı. Nye temel argümanı olarak; Amerika’nın askerî ve ekonomik üstünlüğünün azalıyor olmasının Amerikan gücünün sona erdiği anlamına gelmediğini geliştirdi. Güç kaynaklarının kendisinin değiştiğini ve bunun gerileme anlamına gelmediğini savundu. 

Amerikan gücünün gerilediği tartışmalarının tam ortasında “soft power” kavramının doğması işte bu yüzden tesadüf değildi. Eğer Amerika’nın zayıfladığı yönündeki tartışmalar ülkenin imajını zedelemiyor olsaydı yine de kaynakların değiştiği savunulacak mıydı? Amerika ezici üstünlük sağlayabilmiş olsaydı gücü yeniden tanımlayacak mıydı?