Washington-Tahran Mutabakatı Savaşı Sonlandıracak mı?

ABD ile İran arasında mutabakat zaptının imzalanması, aylarca süren ve bölgesel dengeleri yeniden şekillendiren çatışma sürecinde önemli bir siyasi dönemeç oldu. 

Askerî gerilimin benzeri görülmemiş şekilde tırmandığı, karşılıklı saldırıların yaşandığı, Hürmüz Boğazı’nın kapatıldığı ve bölgenin daha geniş çaplı bir savaşa sürüklenme riskiyle karşı karşıya kaldığı bir dönemin ardından iki taraf, cephe hattından müzakere masasına geçmeyi tercih etti. Varılan çerçeve anlaşma, savaşı durdurmayı kalıcı hâle getirmeyi ve nihai uzlaşmaya ulaşmak için 60 günlük bir müzakere süreci başlatmayı hedefliyor.

Mutabakat, kalıcı barışın kapısını aralayan tarihî bir adım olarak sunulsa da özünde nihai bir anlaşmadan çok geçici bir siyasi ve askerî ateşkesi ifade ediyor. Washington ve Tahran bu süreçle savaşın sonuçlarını yönetmeye, öte yandan bölgenin herkes için daha ağır sonuçlar doğurabilecek yeni bir çatışmaya sürüklenmesini engellemeye çalışıyor.

Mutabakatın önemi, yalnızca tek bir dosyayı ele almamasından kaynaklanıyor. Metin; bölgesel güvenlik, deniz seyrüseferi, ekonomik yaptırımlar, İran’ın nükleer programı, Lübnan ve Körfez dosyalarını da kapsıyor. Bu yönüyle mutabakat, yıllardır süren düşmanlık ve çatışmanın ardından iki taraf arasındaki ilişkinin yeniden düzenlenmesi için geniş bir çerçeve sunuyor.

Trump: Zafer ilanı ile uzlaşma ihtiyacı arasında

ABD Başkanı Donald Trump açısından mutabakat, ülke içinde geniş tartışmalara yol açan savaşın ardından önemli bir siyasi fırsat sundu. Amerikan yönetimi savaşa, İran’ın nükleer silah elde etmesini engelleme ve Tahran’ı yeni Amerikan şartlarını kabul etmeye zorlama söylemiyle girmişti. Ancak savaş, askerî yolla kesin sonuç almanın kolay bir seçenek olmadığını gösterdi.

Washington’ın İran’ın askerî altyapısına ciddi zarar verdiği, hassas noktaları ve öne çıkan bazı isimleri hedef aldığı doğru. Buna rağmen ABD, rejim değişikliği ya da İran’ın stratejik kapasitesinin kesin biçimde ortadan kaldırılması gibi en ileri hedeflerine ulaşamadı. Hürmüz Boğazı’nın aralıklarla kapalı kalması da küresel ölçekte ekonomik baskı oluşturdu; bu durum enerji fiyatlarına ve uluslararası piyasalara yansıdı.

Bu nedenle mutabakat, Trump açısından askerî kazanımları iç ve dış kamuoyuna sunulabilecek siyasi bir başarıya dönüştürme girişimi olarak görülüyor. Amerikan yönetimi, İran’dan nükleer silah edinmeme yönünde taahhüt aldı, nükleer program konusunda yeni müzakerelerin önünü açtı ve İran dosyasını yeniden uluslararası denetime açık bir müzakere zeminine taşıdı.

Ancak Trump’ın asıl başarısı, mutabakatı imzalamakla değil, bunu Amerikan kurumlarının kabul edeceği ve siyasi baskılara karşı ayakta kalabilecek kalıcı bir anlaşmaya dönüştürmesiyle ölçülecek. Bu baskıların başında ise Kongre’deki İsrail yanlısı güçler geliyor.

İran: Askerî direnişten siyasi kazanımları sabitlemeye

Tahran ise anlaşmaya tamamen farklı bir açıdan bakıyor. İranlı yetkililer, özellikle de Meclis Başkanı ve başmüzakereci Muhammed Bakır Kalibaf, mutabakatı savaş boyunca İran’ın gösterdiği direnişin ve ABD’nin şartlarını güç yoluyla dayatamamasının doğrudan sonucu olarak sunuyor.

İran yönetimine göre Washington’ın yaptırımların kaldırılması, dondurulan varlıkların serbest bırakılması ve İran içinde büyük yatırım projelerinin başlatılması gibi başlıkları müzakere etmeyi kabul etmesi, ardışık Amerikan yönetimlerinin izlediği azami baskı politikasının başarısızlığının kabulü anlamına geliyor.

Tahran ayrıca Lübnan’ın mutabakat metnine dâhil edilmesini, bu ülkenin egemenliği ve toprak bütünlüğüne vurgu yapılmasını, bölgesel dosyaları birbirine bağlama ve müzakereleri yalnızca nükleer alanla sınırlı tutmama yönünde elde edilmiş bir başarı olarak görüyor.

İran’ın önümüzdeki süreci, sahadaki zafer olarak gördüğü durumu somut ekonomik ve siyasi kazanımlara dönüştürmek için kullanmak istediği açık. Bu, özellikle Batı yaptırımları nedeniyle yıllardır ağır ekonomik koşullar altında yaşayan ülke için büyük önem taşıyor.

Öte yandan İran yönetimi, nihai anlaşmaya giden yolun hâlâ birçok engelle dolu olduğunun farkında. Bu nedenle Tahran sürekli olarak ABD’ye güvenmediğini vurguluyor ve herhangi bir anlaşmanın gerçek güvencesinin yalnızca hukuki metinler değil, ülkenin kendi güç unsurlarını elinde tutması olduğunu ifade ediyor.

Hürmüz Boğazı: En kritik ekonomik başlık

Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasına ilişkin madde, mutabakatın uluslararası düzeyde en önemli ve en etkili başlıklarından biri olabilir. Çünkü boğaz, yalnızca bölgesel bir su yolu değil, küresel ekonominin ana damarlarından biri olarak görülüyor. Dünya petrol ve gaz ihracatının önemli bir bölümü bu hat üzerinden geçiyor.

Son savaş, İran’ın boğazdaki deniz trafiğini aksatma kapasitesinin kendisine bölge sınırlarını aşan stratejik bir baskı aracı sağladığını gösterdi. Bu nedenle Hürmüz krizinin bitirilmesi, ABD’nin yanı sıra Avrupa ve Asya’daki enerji ithalatçısı ülkeler için de ortak bir öncelik hâline geldi.

Mutabakata yönelik geniş uluslararası memnuniyet de buradan okunabilir. Birçok başkent, deniz trafiğinin yeniden başlamasının enerji piyasalarında istikrar sağlayacağını ve küresel tedarik zincirlerinde yeni aksamalara ilişkin endişeleri azaltacağını düşünüyor.

Ancak bu maddenin başarısı, tarafların mutabakatın diğer başlıklarına ne ölçüde bağlı kalacağına da bağlı olacak. Çünkü siyasi ya da güvenlik alanında yaşanacak herhangi bir çöküş, kısa süre içinde Hürmüz Boğazı’nı yeniden gerilimin merkezine taşıyabilir.

Lübnan yeni mutabakatların merkezinde

Mutabakat, Lübnan sahasının Washington ile Tahran arasındaki pazarlık denkleminde temel başlıklardan biri hâline geldiğini gösteriyor. Metinde Lübnan’daki askerî operasyonların sona erdirilmesinden, ülkenin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı gösterilmesinden açıkça söz ediliyor. Bu da mevcut savaşın sınırlarını aşan siyasi anlamlar taşıyor.

İran, İsrail’in Hizbullah’ı tek başına hedef almasını ya da Güney Lübnan’da daha geniş mutabakatlar olmadan yeni güvenlik düzenlemeleri dayatmasını engellemeye çalışıyor. ABD ise Lübnan cephesinin sakinleşmesini, anlaşmanın tamamının çökmemesi için gerekli görüyor.

Buna karşılık İsrail, bu düzenlemelere en mesafeli yaklaşan taraf olarak öne çıkıyor. İsrailli yetkililerin açıklamaları, mutabakatın İsrail’in Lübnan’daki askerî hareket serbestisini kısıtlayan bir araca dönüşmesinden ya da mevcut İsrail hükûmetinin istemediği çekilmeleri dayatan bir kapı aralamasından duyulan ciddi kaygıları yansıtıyor.

Bu nedenle Lübnan sahasının önümüzdeki aylarda ABD-İran mutabakatının en önemli test alanlarından biri hâline gelmesi bekleniyor.

Yaptırımlar ve nükleer dosya: Ertelenen düğüm

Mutabakatın açıklanmasına eşlik eden siyasi gürültüye rağmen en karmaşık başlıklar henüz çözüme kavuşmuş değil. Aksine bu dosyalar, bir sonraki müzakere aşamasına ertelendi.

İran’ın nükleer programı, iki taraf arasında hâlâ derin görüş ayrılıklarına yol açıyor. İran’ın nükleer silah edinmeme taahhüdünü yinelediği doğru. Ancak uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin ayrıntıları, nükleer stokların geleceği ve uluslararası denetim mekanizmaları henüz kesin biçimde karara bağlanmadı.

Yaptırımların kaldırılması da kapsamlı bir anlaşmaya varılmasına bağlı görünüyor. Mutabakat ilk adımlardan ve geçici muafiyetlerden söz ediyor. Ancak yaptırım sisteminin tamamen sona erdirilmesi daha karmaşık hukuki ve siyasi düzenlemeler gerektiriyor. Bu süreç, ABD içinde de itirazlarla karşılaşabilir.

Bu nedenle nükleer ve ekonomik dosyalar, önümüzdeki 60 gün içinde müzakerelerin kaderini belirleyecek asıl sınav olarak öne çıkıyor.

Savaş gerçekten bitti mi?

Mutabakatın imzalanmasına eşlik eden olumlu havaya rağmen savaşın tamamen sona erdiğini söylemek için henüz erken. Mevcut uzlaşı, kapsamlı ve istikrarlı bir çözümden çok, çatışma aşaması ile müzakere aşaması arasında kurulan geçici bir köprüye benziyor.

Washington ile Tahran arasındaki temel görüş ayrılıkları hâlâ devam ediyor. İsrail’in anlaşmanın bazı maddelerine karşı çıkması da uygulamayı zorlaştırabilecek ek bir sorun olarak duruyor. Buna ek olarak İran’ın balistik füze programı ve bölgesel nüfuzu gibi başlıklar, geçmiş yıllarda gerilimin en önemli nedenleri arasında yer almasına rağmen mutabakat metninde doğrudan ele alınmış değil.

Bu nedenle mevcut anlaşmanın ateşkesi sağladığı ve yeni bir siyasi pencere açtığı söylenebilir. Ancak anlaşma, çatışmanın temel nedenlerini ortadan kaldırmayı henüz başarmış değil.

Sonuç olarak ABD-İran mutabakatı, gerilimi düşürme yolunda önemli bir adım olarak öne çıkıyor. Ancak bu metin, çatışmanın sonundan çok yeni bir siyasi ve diplomatik sınav döneminin başlangıcına işaret ediyor. Önümüzdeki aylar, iki tarafın bu mutabakatı kalıcı ve tarihî bir anlaşmaya dönüştürüp dönüştüremeyeceğini ya da biriken anlaşmazlıkların bölgeyi yeniden gerilim ve çatışma döngüsüne sürükleyip sürüklemeyeceğini gösterecek.