Savaşmadan Savaşmak: Yaptırım Diplomasisi

Bir banka, saniyeler içinde gerçekleştirebildiği uluslararası ödemeyi aniden yapamıyor; bir havayolu şirketi yedek parça bulamıyor. Hiçbir füze ateşlenmiyor ve buna rağmen devletin ekonomik hareket alanı daralıyor, maliyetler yükseliyor ve siyasi kararların bedeli sınırların ötesine taşınıyor. İşte bu semptomlar ‘sert güç’ biçimlerinden biri olan yaptırım diplomasisini anlatıyor.  

Yaptırım; bir devletin, devlet grubunun veya Avrupa Birliği gibi uluslararası bir kuruluşun hedef aktörün davranışını değiştirmek, kapasitesini sınırlandırmak ya da belirli normların ihlaline maliyet yüklemek amacıyla uyguladığı kısıtlayıcı tedbirlerin genel adı. Ambargo ise bu geniş çerçevenin ticarete odaklanan yalnızca bir alt türü: Belirli malların, sektörlerin veya bütün ticari ilişkinin yasaklanmasını içeriyor.  

Diplomatik yaptırımlar, meşruiyeti hedef alır. Büyükelçinin geri çağrılması, diplomatların sınır dışı edilmesi, resmî ziyaretlerin iptali veya bir ülkenin uluslararası kuruluşlardaki temsilinin sınırlandırılması bu gruba dâhil. Ekonomik yaptırımlar ithalat, ihracat ve yatırım akışlarında daralma yaratırken, finansal yaptırımlar bankaların ödeme kanallarını ve sermaye piyasalarına erişimini sınırlar.  

ABD’nin yaptırım mekanizması 

ABD’nin yaptırım kapasitesinin merkezindeyse hedefli ve akıllı yaptırımlar duruyor. Bunun temel nedeni yalnızca Washington’ın siyasi ağırlığı değil, doların küresel finanstaki konumu. Bir işlem ABD’de başlamasa bile dolar üzerinden yürütüldüğünde çoğu zaman Amerikan bankacılık sistemine, muhabir hesaplara veya ABD bağlantılı hizmetlere temas ediyor. Bu temas, Washington’a ülke sınırlarının çok ötesine uzanan bir yaptırım kaldıraç noktası sağlıyor. 

Bu mekanizmayı işleten başlıca kurum, ABD Hazine Bakanlığına bağlı Yabancı Varlıklar Kontrol Ofisi (OFAC). Kurum kişi, şirket, banka, gemi ve uçakları yaptırım listelerine ekleyebiliyor; ABD yetki alanındaki mal varlıklarını bloke ediyor ve Amerikan kişilerinin belirlenen hedeflerle işlem yapmasını yasaklıyor. OFAC listesine alınmak yalnızca ABD pazarını kaybetmek anlamına gelmiyor. Uluslararası bankalar ve çok uluslu şirketler de para cezaları, itibar kaybı ve dolar sistemine erişim riski nedeniyle bu aktörlerle ilişkilerini kesebiliyor. 

SWIFT, bu yapının yanlış anlaşılan bir unsuru. Merkezi Belçika’da bulunan sistem para transfer etmiyor; bankaların ödeme talimatlarını standart ve güvenli mesajlarla iletmesini sağlıyor. ABD, SWIFT’i tek başına kontrol etmiyor. Buna karşılık Avrupa Birliği düzenlemeleri ve Batılı finans merkezlerinin koordinasyonu, belirli bankaların ağdan çıkarılmasını güçlü bir baskı aracına dönüştürüyor. Mart 2022’de yedi Rus bankasının SWIFT bağlantısı, AB kararı doğrultusunda kesildi. Ancak bütün bankaların çıkarılmaması ve alternatif mesajlaşma kanallarının bulunması, SWIFT yaptırımının mutlak bir finansal abluka değil, işlem maliyetini ve gecikmeleri artıran bir erişim kısıtlaması olduğunu ortaya koydu. 

Düşmanı yalnız bırakmak 

Yaptırım diplomasisinin en tartışmalı aracı ise ikincil yaptırımlar. Birincil yaptırım, ABD vatandaşlarını ve şirketlerini belirli işlemlerden menederken ikincil yaptırım, ABD dışında faaliyet gösteren kişi ve kuruluşlara bir tercih dayatıyor: Hedef aktörle çalışmayı sürdürmek veya Amerikan finans sistemine erişimi riske atmak. 

Türkiye gibi hem Batı finans sistemiyle bütünleşmiş hem de Rusya ile yoğun ticari ilişkilere sahip ülkeler bu baskıyı doğrudan hissediyor. Türk bankaları ve ihracatçıları, işlemin Türkiye hukukuna göre yasak olup olmadığından önce dolar kanalına, nihai kullanıcıya ve OFAC listelerine temas edip etmediğini incelemek zorunda kalıyor. ABD Hazine Bakanlığı, 2023’te Türkiye bağlantılı bazı teknoloji ve tedarik şirketlerini Rusya’nın teknoloji sektörüne destek sağladıkları gerekçesiyle yaptırım listesine aldı.  

2022 sonrasında ABD, Avrupa Birliği, Birleşik Krallık, Kanada, Japonya ve diğer ortaklar Rus Merkez Bankasının yurt dışındaki rezervlerinin önemli bölümünü hareketsizleştirdi; büyük bankaları hedef aldı, bazı bankaların SWIFT erişimini kesti, havacılık ve savunma sanayisine teknoloji ihracatını sınırladı, oligarkların varlıklarını dondurdu ve enerji gelirlerini azaltmak amacıyla petrol fiyat tavanı ile ithalat yasakları uyguladı.  

Bu önlemler Rus ekonomisini bir anda çökertmedi. Moskova, sermaye kontrollerine başvurdu, enerji ihracatını Çin ve Hindistan başta olmak üzere Asya pazarlarına yöneltti, alternatif tedarik güzergâhları geliştirdi ve yüksek kamu harcamalarıyla iç talebi destekledi. Rusya Merkez Bankası, 2014’te kurulan SPFS finansal mesajlaşma sistemini ve Mir kart altyapısını genişletirken yuanın rolü arttı. Buna rağmen Rus makamlarının kendi değerlendirmeleri de yeni banka yaptırımlarının sınır ötesi ödemelerde gecikmelere, döviz gelirlerinin aktarımında sorunlara ve ikincil yaptırım riskine yol açtığını kabul ediyor.  

Türkiye’ye uygulanan yaptırımlar 

Türkiye’ye uygulanan yaptırımlar İran, Kuzey Kore veya Rusya’ya uygulananlar gibi uzun vadeli ve keskin olmadı. Bunun yerine yaptırımlar savunma sanayisi, silah ihracatı, kamu görevlileri, diplomatik ilişkiler ve belirli dış politika faaliyetleri üzerinde yoğunlaştı. Uygulanan yaptırımların niceliğinin farklılaşmış olması çoğu zaman bir rakibe değil, NATO müttefikine davranış değişikliği dayatmak amacıyla uygulanmasındaydı. 

1975–1978: ABD silah ambargosu 

ABD Kongresi, 1974 Kıbrıs Harekâtı sebebiyle 5 Şubat 1975’te Türkiye’ye silah ambargosu uygulamıştı. Bu doğrultuda askerî yardım, silah ve yedek parça sevkiyatı durduruldu. Harekâtı garantörlük haklarına ve güvenlik gerekçelerine dayandıran Ankara ise Türkiye’deki bazı Amerikan üslerinin faaliyetlerini sınırlandırdı ve yerli savunma sanayisini geliştirmeye yöneldi. Ancak ambargo, Eylül 1978’e gelindiğinde Başkan Jimmy Carter tarafından kaldırıldı. 

2019: F-35 programından çıkarılma 

Türkiye’nin Rusya’dan S-400 hava savunma sistemi satın alması üzerine ABD, Türkiye’yi F-35 savaş uçağı programından çıkarma sürecini başlattı. Türkiye için üretilen uçaklar teslim edilmedi ve Türk şirketlerinin programdaki üretim rolleri güvenlik gerekçesiyle azaltıldı. 

2019 sonrası: Avrupa Birliği’nin Doğu Akdeniz tedbirleri 

Avrupa Birliği Konseyi, 11 Kasım 2019’da Türkiye’nin Doğu Akdeniz’de Kıbrıs Cumhuriyeti tarafından yetkilendirilmediğini belirttiği hidrokarbon arama faaliyetlerine karşı bir yaptırım çerçevesi oluşturdu. 2020’de ise Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığının iki yöneticisine seyahat yasağı ve mal varlığı dondurma tedbirleri uygulandı. Yaptırım çerçevesi daha sonra uzatılsa da liste zaman içinde boşaltıldı. 

2020: CAATSA yaptırımları 

ABD, Türkiye’nin Rusya’dan S-400 hava savunma sistemi alması nedeniyle Aralık 2020’de Savunma Sanayii Başkanlığına CAATSA kapsamında yaptırım uyguladı. Tedbirler; kuruma yönelik Amerikan ihracat lisanslarının yasaklanmasını, kredi kısıtlamalarını ve bazı yöneticilere mal varlığı ile vize yaptırımlarını içeriyordu. 

Yaptırımların kaldırılması ise 2025 ve 2026’da Ankara-Washington ilişkilerinin başlıca müzakere konularından birine dönüştü. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, iki ülkede siyasi irade bulunduğunu ancak CAATSA’nın yasaya dayalı olması nedeniyle teknik ve hukuki adımlar gerektiğini açıkladı. 

Trump, 7 Temmuz 2026’da Ankara’daki NATO Zirvesi sırasında yaptırımların kaldırılacağını söyledi. Bununla birlikte bugün (17 Temmuz 2026) itibarıyla yaptırımların sona erdiğini gösteren herhangi bir resmî karar açıklanmadı.  

2020–2021: Kanada’nın savunma ihracatı kısıtlamaları 

Kanada, 2020 senesinde Türkiye’ye yönelik bazı askerî teknoloji ihracat izinlerini, Kanada üretimi elektro-optik sistemlerin Dağlık Karabağ çatışmasında kullanıldığı iddialarını incelemek üzere askıya aldı. İncelemenin ardından yetkililer, 12 Nisan 2021’de askıya alınmış 29 ihracat iznini iptal etti; Kanada hükûmeti, Türkiye’ye ihraç edilen bazı sensörlerin verilen nihai kullanım güvenceleriyle uyumlu olmayan biçimde kullanıldığına ilişkin güvenilir kanıt bulunduğunu açıkladı.  

Arka plan 

Yaptırımların başarısı yalnızca “Ekonomiye zarar verdi mi?” sorusuyla ölçülemez. Amaç rejim değişikliği, bir savaşı durdurmak, silah programını yavaşlatmak veya yalnızca norm ihlaline siyasi maliyet yüklemek olabilir. Apartheid Güney Afrika’sı üzerindeki uluslararası baskı, iç direniş ve diplomatik dönüşümle birlikte sonuç üretti; İran’a yönelik yaptırımlar ise 2015 nükleer anlaşmasına giden müzakere ortamının oluşmasına zemin sağladı; ancak anlaşmanın sonraki yıllarda aşınması, kazanımın kalıcı olmadığını gösterdi.  

Küba ve Kuzey Kore örnekleri, uzun süreli ekonomik baskının temel siyasi hedefleri kendiliğinden gerçekleştiremediğini ortaya koyuyor. Rusya vakası da aynı ayrımı gösteriyor. Yaptırımlar savaşın finansmanını tamamen durdurmadı ve Kremlin’in stratejik kararını kısa sürede değiştirmedi; buna karşılık teknoloji tedarikini zorlaştırdı, finansal işlemleri pahalılaştırdı, enerji ticaretinin yönünü değiştirdi ve üçüncü ülkeleri daha yoğun bir uyum baskısıyla karşı karşıya bıraktı. Yaptırımın etkisi bu nedenle çoğu zaman ani teslimiyet değil; kapasite aşınması, seçeneklerin daralması ve uzun vadeli ekonomik güvenlik maliyetidir. 

Olası etkiler 

Geleceğin yaptırımları banka hesaplarından daha fazlasını hedefleyecek. Yapay zekâ hızlandırıcıları, bulut bilişim kapasitesi, büyük veri kümeleri, kuantum bileşenleri, uydu hizmetleri, kritik mineraller ve nadir toprak elementleri ekonomik güvenliğin yeni cepheleri hâline geliyor. Bu dönüşüm, yaptırım diplomasisini ticaret politikasından altyapı yönetimine taşıyor: Devletler yalnızca bir malın satışını değil; rakibin hesaplama gücüne, yazılım güncellemesine, veri akışına ve üretim bilgisinin kendisine erişimini sınırlamaya çalışıyor. 

Küresel sistemin bu süreç sonunda daha dayanıklı mı, yoksa daha parçalı ve maliyetli mi olacağı henüz açık değil. Ancak temel soru değişmiyor: 21. yüzyılda gücü belirleyen yalnızca savaş alanındaki üstünlük mü, yoksa finansal ve teknolojik ağların kilit noktalarını kontrol etme kapasitesi mi?