Savaşları Başlatmak Kolay, Bitirmek Neden Zor?

Savaşlar, çoğu zaman patlak verdikleri anda tarafların öngördüğünden çok daha uzun sürelere yayılır. Zaman ilerledikçe yalnızca çatışmanın biçimi değil, çatışmanın doğası da değişir; nüfuz haritaları ve ittifaklar yeniden şekillenir, savaşın bitmesinden çok sürmesiyle çıkarı örtüşen yeni güçler ortaya çıkar. İşte tam bu noktada kendini dayatan bir soru belirir: Uzun savaşları başlatmak neden onları bitirmekten çok daha kolaydır?

Alman askerî düşünür Carl von Clausewitz, bu soruya en etkili yanıtlardan birini vermişti: Savaş, siyasetin başka araçlarla sürdürülmesinden ibarettir. Ancak bu güçlü açıklayıcı formül, uzun süren savaşlarda adeta tersine dönüyor gibi görünür. Savaş, siyasetin elinde bir araç olarak kalmak yerine, giderek siyasetin kendisini yeniden biçimlendiren, kendi mantığını içindeki aktörlere dayatan bir güce dönüşür.

Savaş kendi başına bir siyasi gerçekliğe dönüştüğünde

Bir savaş başladığında, net siyasi hedeflere ulaşmanın bir aracı gibi görünür: İktidarı ele geçirmek, yönetimi değiştirmek ya da yeni denge ilişkileri dayatmak. Bu bakış açısına göre savaş, hedefe ulaşıldığında ya da maliyeti faydasını aştığında sona erer. Ne var ki bu mantık, uzayan savaşlarda pek uzun ömürlü olmuyor.

Çatışma sürdükçe savaş, tamamen yeni bir gerçeklik üretmeye başlar. Yerel yönetimler oluşur, paralel ekonomiler ortaya çıkar, karmaşık nüfuz ağları belirginleşir; güvenlik, geçim ve günlük yönetim, çatışmanın basit birer yan sonucu olmaktan çıkıp doğrudan çatışma yapısının bir parçası hâline gelir.

Yemen örneği bunu açıkça gösteriyor. Yıllar süren savaşın ardından ülkedeki çatışma, artık Sana'daki iktidar üzerinde iki tarafın karşı karşıya geldiği basit bir mücadele olmaktan çıkmıştır. Bunun yerine, kontrolün birden fazla otorite arasında paylaşıldığı, her birinin kendi araçlarına, çıkarlarına ve nüfuz alanlarına sahip farklı askerî, güvenlik ve ekonomik güçlerin var olduğu çok daha karmaşık bir gerçeklik oluşmuştur. Bu iç içe geçmişlik nedeniyle savaşı sona erdirmek, yalnızca ateşkes ilan etmekle değil, yıllar içinde oluşmuş bütün bir yapıyı söküp atmakla ilgili bir meseleye dönüşür.

Bu dönüşümü, araştırmacı Stathis Kalyvas'ın çalışmaları açıklıyor. Kalyvas, iç savaşlardaki şiddetin yalnızca siyasi ve askerî liderliklerin verdiği kararlarla yukarıdan yönetilmediğini, aynı zamanda kişisel sadakatler, intikam, zorla iş birliği, korku ve toplumsal bölünme gibi karmaşık yerel ayrıntılar üzerinden aşağıdan da şekillendiğini ortaya koyuyor. Zaman içinde bu etkileşimler toplumun dokusunun bir parçası hâline geliyor; bu da onları sonradan söküp atmayı son derece güç kılıyor.

Bu nedenle siyasi uzlaşmalar, teoride göründüğünden çok daha karmaşık bir hâl alıyor. Savaşı durdurma konusunda anlaşmaya varmak, savaşın etkilerinin sona ereceği anlamına gelmiyor; çünkü savaş sırasında ortaya çıkan yapılar varlığını sürdürüyor ve zaman zaman savaşın ürettiği güç dengesini yeniden üreten yeni bir çerçeveye dönüşüyor.

Barış neden bu kadar karmaşıklaşıyor? 

Herkesin savaşın sürmesindense barışın daha iyi olduğunu kabul ettiği durumlarda bile daha derin bir engel ortaya çıkar: Güven eksikliği. Her taraf, karşı tarafın yumuşama anını gücünü yeniden inşa etmek için kullanacağından ve ardından daha güçlü bir konumdan savaşa geri döneceğinden endişe eder.

Bu sorun, siyasi uzlaşma literatüründe "taahhüt ikilemi" olarak biliniyor. İlke olarak barış anlaşmasına varmak mümkün olsa bile, şiddete geri dönüşü önleyecek gerçek ve bağlayıcı güvenceler bulunmadıkça uygulama kırılgan kalır.

Ukrayna'daki savaş deneyimi bu karmaşıklığın açık bir örneğini sunuyor. Müzakereler yalnızca sınır ya da toprak anlaşmazlıkları yüzünden tıkanmıyor; iktidarın geleceği, güvenlik düzenlemeleri, uluslararası ittifaklar ve savaş sonrası siyasi sistemin biçimi gibi çok daha derin sorular yüzünden de sekteye uğruyor. Her taraf, herhangi bir tavizi ileride stratejik bir zafiyete dönüşebilecek bir unsur olarak görüyor.

Her uzayan savaşla birlikte bu endişeler daha da güçleniyor ve savaşı bitirmek, iç kamuoyu açısından maliyetli bir siyasi karara dönüşüyor; çünkü herhangi bir taviz, toplum nezdinde bir uzlaşma değil, yenilgi ya da teslimiyet olarak okunabiliyor.

Ancak yalnızca siyasi boyut her şeyi açıklamıyor. Savaşlar uzadıkça çevrelerinde tam teşekküllü bir ekonomi de oluşuyor ve bu ekonomi, savaşın bir sonucu olmaktan çıkıp devam etmesinin nedenlerinden biri hâline geliyor.

Çatışma ne kadar uzarsa, yeni çıkar ağları da o kadar belirginleşiyor: Kara borsalar, kaçakçılık rotaları, yerel ekonomiler ve doğrudan mevcut durumun sürmesine bağlı gelir kaynakları. Zamanla savaş, salt bir askerî çatışma olmaktan çıkıp bir kaynak ve nüfuz dağıtım sistemine dönüşüyor.

Yemen'de iktidarın bölünmesi ve kontrol merkezlerinin çoğalması, askerî ve siyasi yapıyla iç içe geçmiş yerel ekonomilerin doğmasına yol açtı. Kaynaklar, gelirler ve giriş noktaları çatışmanın kendisinin bir parçası hâline geldi; öyle ki, olası herhangi bir uzlaşma artık yalnızca iktidarın yeniden dağıtılmasını değil, savaş yılları boyunca kökleşmiş ekonomik çıkarların da söküp atılmasını gerektiriyor.

Ukrayna'da ise savaş, askerî harcamalarda büyük bir artışı ve bütün ekonomik sektörlerin savaş çabasına yönlendirilmesini beraberinde getirdi; bunun yanı sıra çatışma, Moskova ile Batı arasındaki uluslararası güç dengelerini yeniden şekillendiren daha geniş bir çerçevenin parçası hâline geldi.

Böylece savaş, sadece askerî bir olay olmaktan çıkıp kendi lehtarları, ağları ve çıkarları olan bağımsız bir ekonomik düzene dönüşüyor.

Sonuç olarak savaşlar, yalnızca asıl nedenleri çözülmediği için sürmüyor; ürettikleri gerçekliğin kendisi, sürekliliklerinin bir parçası hâline geldiği için de devam ediyor. Kimi nüfuz kaybetmekten korkuyor, kimi hesap vermekten çekiniyor, kimi de çatışmanın durmasının yaratacağı boşluktan endişe ediyor.

Bu yüzden savaşı bitirmek, bir anlaşma imzalamaya ya da ateşkes ilan etmeye indirgenemez. Mesele çok daha derindir ve çatışma yıllarında birikmiş bütün bir çıkar, kurum ve ilişkiler ağının söküp atılmasıyla ilgilidir.

İşte sorunun özü tam da burada yatıyor: Savaş bir araç olarak başlayabilir, ama sonunda bütün bir düzene dönüşerek barışın kendisini karmaşık ve maliyetli, hatta belki de savaşın sürmesinden bile daha zor bir görev hâline getirebilir.

Kaynak: Ultrasawt