Oyun Tahtasında Dünya (V): Henry Kissenger ve Güç Dengesi

Henry Kissinger’ın stratejik felsefesinin temelini klasik realizm oluşturur. Ona göre insan, doğası gereği kusurludur ve iktidar hırsı ile hareket ederek dünya sahnesini çatışmacı bir arenaya dönüştürür. Bu stratejinin kurgusu, kendi ulusal çıkarlarını ve bekasını her zaman ön planda tutan rasyonel bir devlet modelinden beslenir.

Kissinger için dış politika, ideolojik olamaz; aksine, güç unsurlarının tartıldığı, esnek ittifakların kurulduğu ve rakiplerin dahi sistem içine entegre edilerek kontrol altında tutulduğu soğuk bir hesap kitabıdır.

Bu yapıyı kontrol etmesi gereken ideal devlet adamı ise arzularının peşinden koşan hayalperest değil, mümkün olanın sınırlarını en iyi çizen pragmatist olmalıdır.  

Kissinger’ın stratejisi ideolojik bir çerçeveye sıkıştırılamaz; aksine dış politika görüşünü “demokrasi, komünizm ya da mutlak iyilik-kötülük” gibi soyut ideolojik dogmalar üzerine kurmamıştır.

Ona göre ideolojiler körleştiricidir; devleti esneklikten yoksun bırakır ve gereksiz savaşlara sürükler. Bu durumdan kaçınmak için devletlerin gerektiğinde, kiminle çıkarları örtüşüyorsa onunla masaya oturabilme kabiliyeti olması, devletin bekası için önem taşır.

Teorinin doğuşu

Henry Kissinger’ın stratejik aklı, 20. yüzyılın ortalarında nükleer yıkım tehdidi, totaliter rejimlerin yükselişi ve bölgesel travmaların gölgesinde şekillenmiştir. Mülteci geçmişi sayesinde tarihin acımasızlığını bizzat deneyimleyen Kissinger, nükleer çağda mutlak zafer peşinde koşmanın açık bir intihar olduğunu kavramıştır.

Bu doğrultuda köklerini 1648 Westphalia (Vestfalya) Barışı'nın egemen eşitlik ve güçler dengesi prensiplerinden alan stratejisi; uluslararası düzenin temel meşruiyet kaynağını çatışma yaratmak değil, aksine düzeni ve istikrarı sağlamak olarak belirlemiştir.

Sürdürülebilir bir sistemin, hiçbir devletin tek başına tüm dünyayı domine etmesine izin vermeyen mekanizmalara dayanması gerektiğini savunmuştur. Bunu başarmak için devletlerin ideolojik katılıktan arınmış esnek bir denge politikası izlemesi ve kesintisiz bir askerî ile ekonomik caydırıcılık hesaplama yapması hayati önem taşır.

II. Dünya Savaşı sonrasında küresel sahne, ABD ve Sovyetler Birliği ekseninde iki kutuplu (bipolar) sert bir yapıya büründü. Bu yeni düzen, esnek ittifak alanlarını daraltırken, tarafları nükleer bir dehşet dengesinin içine hapsediyordu. İşte bu tehlikeli denklemde Kissinger’ın oyun planının merkezine saf bir kâr-zarar anlayışı yerleşti.

Ona göre dış politika, duygulara yer olmayan rasyonel bir hesap merkezidir. Çatışmaları milyonlarca insanın hayatına mal olacak savaş meydanlarında yürütmek, devletler için çok büyük ve yıkıcı bir maliyettir. Bu nedenle krizler savaş alanında değil, diplomatik masada, akılla çözülmelidir.

Bu noktada en büyük güvence caydırıcılıktır. Karşı tarafın hamle yapmasını önleyen en etkili unsur, sahip olunan askerî ve ekonomik gücün kesintisiz bir şekilde hissettirilmesidir. Kissinger, masada verilecek küçük ve rasyonel tavizlerin, nükleer bir yıkımdan çok daha ucuz, akılcı ve kârlı bir bedel olduğunu savunmuştur.

Masadaki büyük hamleler

Bu stratejik akıl, Kissinger’ın diplomasi tarihindeki en keskin hamlelerinin arkasındaki görünmez güçtü. Bunun en somut örneği, 1972 yılındaki Çin açılımıdır. Birbirine düşman iki komünist dev olan Sovyetler Birliği ile Çin arasındaki derin çatlağı okuyan Kissinger, ideolojik ezberleri tamamen bir kenara bıraktı.

Washington-Pekin hattında kurduğu bu rasyonel yakınlaşma, Moskova'yı stratejik bir yalnızlığa mahkûm ederken ABD'ye nükleer müzakerelerde devasa bir koz kazandırdı. Benzer bir şekilde, 1973 Ramazan Savaşı (Yom Kippur Savaşı) sonrasındaki "Mekik Diplomasisi" ile tarafları masada tutarak Orta Doğu'daki Sovyet etkisini ustalıkla sıfırladı.

Halford Mackinder’ın kara hâkimiyetini, Alfred Mahan’ın ise deniz hâkimiyetini merkeze alan klasik jeopolitik teorileri, coğrafyayı mutlak bir kader olarak görür. Bu geleneksel yaklaşımlara göre küresel üstünlük, belirli stratejik sahaların (kalpgâh veya deniz yolları) doğrudan askerî güçle zapt edilmesinden geçer.

Ancak Henry Kissinger, bu katı coğrafi determinizmi reddederek oyunu tamamen başka bir düzleme taşımıştır. O, Amerika gibi deniz gücü avantajına sahip bir ülkenin, Avrasya’nın devasa kara kütlesini doğrudan işgal ederek egemenlik kurmaya çalışmasının kapasite sınırlarını aşmak demek olduğunu çok iyi biliyordu. Nitekim Vietnam ve Irak örneklerinde görüldüğü gibi, doğrudan organik bir bağı olmayan sahalarda saf askerî güçle kurulmaya çalışılan kalıcı üstünlük girişimleri devleti büyük bir maddi ve manevi tükenişe sürüklemişti.

Kissinger’ın stratejisi, satrançta bilindik bir taktik olan çifte feda mantığıyla örtüşür: Rakibe kaçamayacağı iki seçenek sunarsınız ve her iki senaryoda da rakip mutlaka aleyhine bir hamleye maruz kalır; bu hamleyi yapan oyuncu ise her koşulda kazançlı çıkar. Satrançta çifte feda, görünüşte bazı taşlardan veya pozisyonlardan vazgeçiyor gibi görünerek rakibin tüm dengesini altüst etmek ve asıl hedefi mat etmektir.

Bunu pratik bir jeopolitik senaryo üzerinden ele alırsak; bir süper güç, sınırındaki stratejik bir bölgeye askerî yığınak yapıp milyonlarca dolar harcamak yerine, rakibine masada iki uçlu bir ikilem dayatır: Ya ekonomik ve siyasi olarak ağır bir yalnızlığı göze alıp o bölgeden tamamen çekilecektir ya da devasa bir maliyet altına girerek sürekli bir caydırıcılık krizinin parçası olacaktır. Rakip hangi yolu seçerse seçsin stratejik olarak geriye düşer; hamleyi yapan taraf ise tek bir kurşun atmadan, yalnızca masadaki bu rasyonel çifte feda ile tüm oyunun kurallarını kendi lehine kilitler.

Kissinger da nükleer çağın getirdiği dehşet dengesinde, askerî müdahaleler yerine caydırıcılık mekanizmasını ve diplomatik esnekliği devreye sokmuştur. Örneğin, 1972’deki Çin açılımında Washington, komünist bir devle masaya oturarak ideolojik tabanda bir taviz (görünürde bir feda) vermiş gibi görünmüştür; ancak bu hamleyle Sovyetler Birliği stratejik bir yalnızlığa itilmiş ve küresel güç dengesi tamamen ABD lehine kilitlenmiştir.

Oyun tahtasında usta bir oyuncu olmak, hamleleri sahanın ve kapasitenin gerçekliğine göre örmeyi gerektirir. Çünkü ideal bir devlet, dünya sahnesinde ahlaki bir kahramanlık rolü üstlenmez; aksine her zaman kendisi için en yararlı olanı seçer ve her şeye gücünün yetmeyeceğini bilir.

Masaya oturmasının temel nedeni çoğu zaman kolektif bir barış ya da erdemli bir kazanç arayışı değildir. Sonuç olarak gerçek bir devlet adamı, oyunu sahada kör bir şiddetle değil, stratejik akılla yönetir; rakiplerini yıkıcı savaş meydanlarından çekip kendi kurallarını koyduğu diplomasi masasına mahkûm eder.