Muhammed Rıza Pehlevi Kimdir? Hayatı ve İktidar Dönemi

Muhammed Rıza Pehlevi, 1941’den 1979’a kadar İran’ı yöneten Pehlevi Hanedanı’nın ikinci ve son hükümdarıdır. Batı ülkeleriyle yakın ilişkileri, 1953 darbesinin ardından güçlenen yönetimi ve “Beyaz Devrim” adı verilen reformlarıyla tanınan Pehlevi, büyüyen protestolar üzerine 16 Ocak 1979’da ülkeyi terk etti. İran Devrimi’nin başarıya ulaşmasıyla monarşi sona erdi.

Muhammed Rıza Pehlevi kimdir?

Muhammed Rıza Pehlevi, İran’ın son şahı ve Pehlevi Hanedanı’nın ikinci hükümdarıdır. Babası Rıza Şah Pehlevi’nin ardından genç yaşta tahta çıkan Pehlevi, ülkeyi yaklaşık 38 yıl yönetti.

İktidarının ilk yıllarında daha sınırlı yetkilere sahip olan Pehlevi, 1953 yılında Başbakan Muhammed Musaddık’ın devrilmesinden sonra siyasi ve askerî gücü büyük ölçüde kendi elinde topladı. Yönetimi; ekonomik modernleşme girişimlerinin yanı sıra muhalefete yönelik baskılar ve Batı’ya bağımlılık eleştirileriyle anıldı.

Muhammed Rıza Pehlevi ne zaman ve nerede doğdu?

Muhammed Rıza Pehlevi, 26 Ekim 1919’da İran’ın başkenti Tahran’da doğdu. Pehlevi Hanedanı’nın kurucusu Rıza Şah Pehlevi’nin en büyük oğluydu.

Gençlik yıllarında İran’da ve yurt dışında eğitim gören Pehlevi, veliaht olarak devlet yönetimine hazırlandı. Babasının tahttan ayrılmasının ardından 21 yaşında İran Şahı oldu.

Muhammed Rıza Pehlevi nasıl şah oldu?

İkinci Dünya Savaşı sırasında İran, tarafsızlığını ilan etmesine rağmen 1941 yılında İngiltere ve Sovyetler Birliği tarafından işgal edildi. İşgalci devletlerin baskısıyla Rıza Şah Pehlevi tahttan çekilerek ülkeyi terk etti.

Rıza Şah’ın yerine Eylül 1941’de oğlu Muhammed Rıza Pehlevi getirildi. Genç hükümdarın iktidarının ilk yılları, Meclisin ve siyasi hareketlerin daha etkili olduğu görece sakin bir dönem olarak geçti.

Muhammed Musaddık ile neden karşı karşıya geldi?

Başbakan Muhammed Musaddık, İran petrolünün yabancı şirketlerin denetiminden çıkarılarak millileştirilmesini savunuyordu. Petrol endüstrisinin 1951’de millileştirilmesi İngiltere’nin tepkisine yol açarken ülkede ekonomik ve siyasi kriz derinleşti.

Musaddık, seçilmiş hükümetin yetkilerini artırmak ve şahın ordu üzerindeki kontrolünü sınırlandırmak istiyordu. Muhammed Rıza Pehlevi ise monarşinin yetkilerini korumaya çalışıyordu. Bu anlaşmazlık, iki isim arasında ciddi bir iktidar mücadelesine dönüştü.

1953 İran darbesinde ne oldu?

Muhammed Rıza Pehlevi, Ağustos 1953’te Musaddık’ı görevden almak istedi. İlk girişimin başarısız olması ve Musaddık taraftarlarının gösterilere başlaması üzerine ülkeyi terk ederek Roma’ya gitti.

ABD ve İngiliz istihbarat kuruluşlarının hazırladığı “Ajax Operasyonu” kapsamında ordu içerisindeki Musaddık karşıtı isimler, siyasetçiler ve çeşitli gruplar harekete geçirildi. 19 Ağustos 1953’te Musaddık hükümeti devrildi.

Darbenin ardından İran’a dönen Pehlevi, yönetimdeki gücünü artırdı. Başbakanın devrilmesi ve şahın yeniden iktidara hâkim olması, İran toplumunda Batılı ülkelere yönelik güvensizliği derinleştiren gelişmelerden biri oldu.

Beyaz Devrim nedir?

Muhammed Rıza Pehlevi, 1963 yılında ekonomik ve toplumsal değişiklikleri içeren reform programını başlattı. “Beyaz Devrim” adı verilen programla İran’ın modernleştirilmesi, sanayileşmenin hızlandırılması ve artan petrol gelirleriyle ülkenin dünyanın en gelişmiş devletleri arasına sokulması hedeflendi.

Reformlar toplumun bazı kesimlerinden destek görürken din adamları, toprak sahipleri ve geleneksel çevrelerin tepkisini çekti. Ruhullah Humeyni, programın ve şahın ABD ile yakın ilişkilerinin en sert karşıtlarından biri oldu.

Humeyni, yönetim karşıtı açıklamalarının ardından tutuklandı ve daha sonra sürgüne gönderildi. Sürgünde olmasına rağmen Pehlevi karşıtı hareket üzerindeki etkisini sürdürdü.

Muhammed Rıza Pehlevi’nin yönetim anlayışı nasıldı?

Pehlevi, özellikle 1953 darbesinden sonra yönetimi giderek merkezîleştirdi. Siyasi partiler ve muhalif hareketler üzerindeki baskı artırılırken güvenlik ve istihbarat teşkilatı SAVAK, yönetim karşıtlarının izlenmesinde etkili oldu.

Şah yönetimi ekonomik büyüme, altyapı yatırımları ve modernleşme politikalarını öne çıkardı. Ancak gelir dağılımındaki eşitsizlik, siyasi özgürlüklerin sınırlandırılması ve güvenlik güçlerinin uygulamaları toplumsal tepkinin büyümesine neden oldu.

Pehlevi’nin 1971 yılında İran monarşisinin 2 bin 500’üncü yılı için düzenlediği gösterişli törenler de ülkenin ekonomik sorunları nedeniyle eleştirildi.

Muhammed Rıza Pehlevi’nin dış politikası nasıldı?

Muhammed Rıza Pehlevi, iktidarı boyunca ABD ve Batılı ülkelerle yakın ilişkiler kurdu. İran, bu dönemde bölgedeki önemli ABD müttefiklerinden biri hâline geldi.

Artan petrol gelirleriyle İran ordusuna büyük yatırımlar yapıldı ve Batılı ülkelerden modern silahlar satın alındı. Pehlevi, İran’ı bölgesel bir güç hâline getirmeyi amaçladı.

Şah yönetiminin ABD ve İngiltere ile kurduğu yakın ilişkiler ise milliyetçi, solcu ve dinî muhalefetin ortak eleştiri konularından biri oldu.

İran Devrimi neden başladı?

1970’li yılların sonlarına doğru İran’da enflasyon, işsizlik, gelir eşitsizliği ve siyasi baskılara yönelik tepkiler arttı. Şah karşıtı İslamcılar, solcular, milliyetçiler ve liberaller farklı gerekçelerle yönetimin sona ermesini istemeye başladı.

Ocak 1978’de Kum kentinde başlayan gösterilere güvenlik güçlerinin müdahalesi, protestoların ülke geneline yayılmasında etkili oldu. Gösteriler belirli aralıklarla tekrarlanırken grevler ve kitlesel eylemler ülke ekonomisini durma noktasına getirdi.

Yönetim, Eylül 1978’de büyük kentlerde sıkıyönetim ilan etti. Ancak güvenlik önlemleri protestoların sona ermesini sağlamadı.

Muhammed Rıza Pehlevi İran’ı ne zaman terk etti?

Muhammed Rıza Pehlevi, gösterileri kontrol altına alamaması üzerine 16 Ocak 1979’da İran’dan ayrıldı. Şah’ın ayrılmasından yaklaşık iki hafta sonra Ruhullah Humeyni sürgünde bulunduğu Fransa’dan İran’a döndü.

11 Şubat 1979’da monarşi yanlısı güçlerin direnişinin sona ermesiyle Pehlevi yönetimi devrildi. Nisan ayında gerçekleştirilen referandumun ardından İran İslam Cumhuriyeti ilan edildi.

Muhammed Rıza Pehlevi sürgünde nerelerde yaşadı?

Pehlevi, İran’dan ayrılmasının ardından Mısır, Fas, Bahamalar, Meksika, ABD ve Panama dâhil olmak üzere farklı ülkelere gitti.

Kanser tedavisi için ABD’ye kabul edilmesi İran’da büyük tepkiye neden oldu. Şah’ın yargılanmak üzere İran’a iade edilmesini isteyen devrim yanlıları, ABD’nin Tahran Büyükelçiliğini işgal ederek çalışanları rehin aldı.

ABD’nin Pehlevi’yi iade etmemesi, İran ile Washington arasındaki ilişkilerin kopmasına yol açan gelişmelerden biri oldu.

Muhammed Rıza Pehlevi nasıl öldü?

Muhammed Rıza Pehlevi, sürgün döneminde lenf kanseri nedeniyle tedavi gördü. Son olarak Mısır’a yerleşen Pehlevi, 27 Temmuz 1980’de başkent Kahire’de hayatını kaybetti.

Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat tarafından kabul edilen Pehlevi için Kahire’de devlet töreni düzenlendi. Naaşı, Rifai Camisi’ne defnedildi.

Muhammed Rıza Pehlevi kaç yaşında öldü?

26 Ekim 1919’da doğan Muhammed Rıza Pehlevi, 27 Temmuz 1980’de öldüğünde 60 yaşındaydı.

Pehlevi’nin ölümü, İran’daki monarşi yanlıları açısından bir dönemin tamamen kapanması anlamına geldi. Oğlu Rıza Pehlevi ise sürgünde yaşamaya devam ederek İran yönetimine karşı siyasi faaliyetlerde bulundu.

Muhammed Rıza Pehlevi neden önemli?

Muhammed Rıza Pehlevi, İran’ın hızlı modernleşme ve sanayileşme sürecini yöneten, aynı zamanda ülkedeki monarşik yönetimin sona ermesine tanıklık eden son şah olarak tarihe geçti.

Destekçileri Pehlevi dönemini ekonomik kalkınma, modern eğitim, altyapı yatırımları ve dış dünyayla bütünleşme üzerinden değerlendiriyor. Eleştirenler ise yönetimini siyasi baskılar, insan hakları ihlalleri, gelir eşitsizliği ve Batılı ülkelere bağımlılıkla ilişkilendiriyor.

1953 darbesi, Beyaz Devrim reformları ve 1979 İran Devrimi, Pehlevi’nin siyasi mirasını şekillendiren başlıca gelişmeler olarak öne çıkıyor.