İran ile İsrail Arasında Karşılıklı Tırmanış: Bölge Yeni Bir Savaşın Eşiğinde mi?

İran ile İsrail arasındaki gerilim, geçen nisan ayında sağlanan ateşkesin ardından yaşanan görece sakin dönemin ardından yeni bir aşamaya geçti.

İran'ın İsrail'e yönelik füze saldırısı, yalnızca Hizbullah'ın bombalanmasına ve İsrail'in Güney Lübnan'daki askeri operasyonlarına verilen sınırlı bir karşılık olarak görülmedi. Saldırı aynı zamanda, geleneksel misilleme anlayışını aşan siyasi ve askeri mesajlar da taşıdı. 

Bu gelişme, bölgede geçerli olan angajman kurallarının geleceğine ilişkin temel soruları yeniden gündeme getirdi.

İran füzeleri son derece hassas bir dönemde ateşlendi. ABD ile İran arasındaki müzakereler son aşamalarına yaklaşırken İsrail de özellikle Hizbullah'la bağlantılı olduğunu öne sürdüğü hedeflere yönelik Lübnan operasyonlarını sürdürüyordu. Bu karmaşık denklem içinde Tahran'ın tehdit siyasetinden doğrudan uygulama aşamasına geçtiği görüldü.

Tırmanışı ateşleyen kıvılcım: Hizbullah

İran'ın saldırısını, Hizbullah'ı hedef alan İsrail hava saldırılarından bağımsız değerlendirmek mümkün değil.

Son savaşın ardından Tahran, Hizbullah'ın kendisi açısından stratejik bir kırmızı çizgi olduğunu ve örgüte yönelik saldırıların Lübnan sınırlarını aşan bir karşılıkla sonuçlanacağını vurguluyordu.

İsrail'in son hava saldırısını gerçekleştirmesiyle birlikte İran, yaşananları artık yalnızca İsrail ile Hizbullah arasındaki bir çatışma olarak değil, daha önce dile getirdiği tehditlerin inandırıcılığını sınayan doğrudan bir test olarak değerlendirdi.

Bu nedenle füze saldırısı, İran'ın Hizbullah'ın kaderini İsrail'in iç güvenliğiyle, özellikle de ülkenin kuzeyi ve Hayfa bölgesiyle ilişkilendirmek istediğini ortaya koydu.

Bu yönüyle İran'ın hamlesi yalnızca İsrail'e değil, aynı zamanda bölgedeki müttefiklerine de verilmiş bir mesaj niteliği taşıdı. Tahran, İslam Cumhuriyeti'nin çıkarları ve bölgesel ekseni olarak gördüğü yapıları korumak için doğrudan müdahalede bulunma kapasitesini koruduğunu göstermeyi amaçladı.

Çatışmalar ve Körfez güvenliği uzmanı Prof. Dr. Mahjoob Zweiri, Fokus+’a yaptığı değerlendirmede, "İran, bu tırmanışla birlikte Lübnan'ın ve Hizbullah'ın ABD'de İsrail ile Lübnan arasında yürütülen müzakerelerdeki konumunu güçlendirmek istedi. Böylece Hizbullah, müttefikinin İsrail'i müzakereye ve Güney Lübnan'da işgal ettiği bölgelerden çekilmeye zorlamada etkili rol oynadığına dair güçlü bir koz elde etmiş oldu" ifadelerini kullandı.

Zweiri ayrıca, "İran hem dostlarına hem de düşmanlarına, direniş ekseni olarak adlandırılan yapının ortak hareket kabiliyetinin hala sürdüğü mesajını vermek istedi. Bunun yanı sıra, özellikle Suriye'den çekilmesinin ardından yaşadığı kayıpları ve yıpranmayı durdurmayı hedefledi" dedi.

Yeni bir caydırıcılık denklemi

Son gelişmelerin ortaya çıkardığı en dikkat çekici unsur, İran'ın yeni bir caydırıcılık denklemi oluşturmaya çalışması oldu. Bu denklem, "Güney Lübnan'a karşılık İsrail'in kuzeyi" şeklinde özetlenebilir.

Tahran son yıllarda İsrail ve ABD baskılarına karşı büyük ölçüde bölgesel müttefiklerini devreye sokmayı tercih etti. Ancak son saldırı, stratejik çıkarlarının tehdit altında olduğunu düşündüğünde doğrudan çatışmaya girmeye hazır olduğunu ortaya koydu.

Bu denklemin önemi, İsrail'in Lübnan'a yönelik herhangi bir saldırısının maliyetini doğrudan İsrail topraklarına taşımayı hedeflemesinde yatıyor. Böylece Tel Aviv'deki karar alıcıların, Güney Lübnan'a ya da Beyrut'un güney banliyölerine yönelik geniş çaplı operasyonlar öncesinde yeniden hesap yapmak zorunda kalacağı değerlendiriliyor.

Ancak bu stratejinin başarıya ulaşıp ulaşmayacağı büyük ölçüde İsrail'in vereceği yanıta bağlı.

Eğer Tel Aviv, Lübnan'daki operasyonlarını dolaylı biçimde sınırlandırmayı kabul ederse Tahran bunu siyasi ve askeri bir zafer olarak görecek.

Buna karşılık İsrail daha sert karşılık verir ve operasyonlarını genişletirse İran, ortaya koyduğu bu yeni kuralı sürdürebileceğini kanıtlama konusunda ciddi bir sınavla karşı karşıya kalacak.

İsrail, caydırıcılık ile tırmanış arasında

İsrail cephesinde ise İran'ın saldırısı, Tel Aviv'in son yıllarda inşa ettiği caydırıcılık sistemine doğrudan bir meydan okuma olarak değerlendiriliyor.

İsrailli yetkililer, İran'ın yeni bir denklemi dayatmasına izin verilmesinin Lübnan'da ve muhtemelen diğer cephelerde İsrail'in askeri hareket alanını kısıtlayacağı görüşünde.

Bu nedenle İsrail'den gelen açıklamalar sertleşirken, İran içindeki altyapı tesislerinin ve stratejik noktaların hedef alınabileceğine ilişkin mesajlar da öne çıktı.

Öte yandan İsrail'in önünde karmaşık bir ikilem bulunuyor.

Geniş çaplı bir tırmanış; Lübnan, Yemen ve başka cepheleri de içine alan bölgesel bir savaşa dönüşebilir. Üstelik ABD'nin yeni bir askeri çatışmaya dahil olma konusunda istekli görünmediği bir dönemde bu ihtimal Tel Aviv açısından önemli bir risk oluşturuyor.

Bu nedenle İsrail'in, caydırıcılığını korumak ile sonucu öngörülemeyecek kapsamlı bir savaştan kaçınmak arasında hassas bir denge kurmaya çalıştığı değerlendiriliyor.

Washington'un tercihi: Çatışma değil kontrol

Bu krizde en dikkat çekici unsurlardan biri de ABD Başkanı Donald Trump'ın tutumu oldu.

Trump, önceki krizlerde olduğu gibi İsrail'in olası karşılığını güçlü biçimde desteklemek yerine tansiyonun düşürülmesi ve diplomasiye yeni bir fırsat verilmesi çağrısında bulundu.

ABD ve İsrail basınına yansıyan bilgilere göre Beyaz Saray, Netanyahu üzerinde aceleci bir karşılıktan kaçınması yönünde doğrudan baskı kurdu.

Bu yaklaşımın arkasında birden fazla neden bulunuyor.

Bunlardan ilki, Washington yönetiminin İran'la anlaşmaya varmaya yakın olduğunu düşünmesi. Bu nedenle geniş çaplı bir tırmanışın aylar süren müzakereleri boşa çıkarabileceği değerlendiriliyor.

İkinci neden ise ABD'nin, yeni bir bölgesel savaşın kendisini doğrudan askeri müdahaleye zorlayacağını öngörmesi. Trump'ın ise şu aşamada böyle bir seçeneğe sıcak bakmadığı ifade ediliyor.

Ayrıca Washington, Körfez bölgesi ya da küresel enerji güzergahlarında yaşanacak büyük bir krizin petrol fiyatlarını yükselteceğini ve dünya ekonomisini sarsacağını da hesaba katıyor.

Husiler de denklemin içinde

Yaşananlar yalnızca İran ile İsrail arasında sınırlı kalmadı. Yemen'deki Husiler de İsrail'e yönelik füze saldırıları düzenleyerek ve Kızıldeniz'deki İsrail bağlantılı gemilere yönelik abluka uygulayacaklarını duyurarak gerilimin bir parçası haline geldi.

Bu hamle, askeri boyutunun ötesinde önemli mesajlar da içeriyor.

Söz konusu adım, direniş ekseni olarak adlandırılan yapının cepheler arası koordinasyonunu ve birlik görüntüsünü sergileme isteğini yansıtıyor.

Aynı zamanda İran ile İsrail arasında yaşanabilecek geniş çaplı bir çatışmanın, kısa sürede Kızıldeniz'e ve Babülmendep Boğazı'na yayılabileceğini hatırlatıyor. Böyle bir senaryonun küresel ekonomi ve güvenlik açısından ciddi sonuçlar doğurabileceği belirtiliyor.

Savaş ihtimali ile anlaşma arasında

Mevcut tablonun en dikkat çekici yönlerinden biri ise askeri tırmanışın, ABD ile İran arasında anlaşma ihtimalinin güçlendiği bir dönemde yaşanması.

İran ile İsrail bir yandan füze saldırıları ve tehditlerle karşı karşıya gelirken, diğer yandan perde arkasında diplomatik temaslar sürüyor.

Bu nedenle tarafların, geri dönüşü olmayan bir noktaya ulaşmadan sahadaki gelişmeleri müzakere masasında daha avantajlı şartlar elde etmek için kullandığı değerlendirmesi öne çıkıyor.

İran, olası bir anlaşmaya güçlü ve karşılık verebilen bir aktör görüntüsüyle girmek istiyor.

İsrail ise Tahran'ın yeni angajman kuralları oluşturmasına izin vermeyeceğini göstermek istiyor.

ABD ise müzakere süreci sonuçlanmadan önce krizin kontrolden çıkmasını engellemeye odaklanıyor.

Zweiri, "İran'ın tırmanıştaki hedeflerinden biri de ABD ile yürütülen müzakerelerde pazarlık gücünü artırmak" değerlendirmesinde bulundu.

Kriz nereye gidiyor?

Şu ana kadar ortaya çıkan tablo, tarafların topyekun bir savaştan çok kontrollü bir tırmanışı yönetmeye çalıştığını gösteriyor.

İran, saldırısını bir uyarı olarak tanımlarken İsrail de sert açıklamalarına rağmen henüz geniş çaplı stratejik hedeflere yönelik saldırılara geçmiş değil.

Ancak asıl risk, yanlış hesaplamalarda yatıyor.

Her karşılıklı misilleme turu, askeri ya da siyasi bir hatanın yaşanma ihtimalini artırıyor. Bu da tarafları planlamadıkları daha geniş kapsamlı bir çatışmanın içine sürükleyebilir.

Bu nedenle önümüzdeki saatler ve günler, bölgenin Tahran ile Tel Aviv arasında yeni bir caydırıcılık dengesine mi evrileceğini, yoksa kırılgan sükûnetin tamamen çökerek Lübnan'dan Kızıldeniz'e, Körfez'den tüm Orta Doğu'ya uzanacak yeni bir bölgesel çatışma döneminin mi başlayacağını belirleyecek.