Hard Power: Gücün Sert Yüzü

Avrupa savunma bütçelerini büyütüyor, NATO üyeleri savunmaya çok daha fazla kaynak ayırmaya hazırlanıyor. Ukrayna’dan Orta Doğu’ya, Hint-Pasifik’ten ticaret savaşlarına kadar devletler diplomasinin yanında askerî ve ekonomik baskı araçlarına yaslanıyor. Peki, bu tablo ne anlama geliyor? 

Soğuk Savaş sonrasında ekonomik karşılıklı bağımlılığın, uluslararası kurumların ve “soft power”ın ağırlık kazanacağı düşünülüyordu. Ancak son yıllardaki savaşlar, yaptırımlar, savunma harcamaları ve silahlanma programları, uluslararası siyasette güç kavramını yeniden tartışmaya açtı.  

İkiz kardeşler 

Uluslararası ilişkilerde “yumuşak güç” ve “sert güç”; birbirinden farklı araçlara sahip olan ancak aynı amaca yönelen, çift yumurta ikizleridir. Joseph Nye’ın kavramsallaştırdığı yumuşak güç, bir devletin diğer aktörleri zorlamadan; kültürü, siyasi değerleri, kurumları ve dış politikasının yarattığı meşruiyetle cezbetme ve tercihlerini etkileme kapasitesini ifade eder. Burada belirleyici olan baskı değil, çekim ve ikna gücüdür. Bir ülkenin kültürel üretiminin ilgi görmesi, siyasi sisteminin örnek alınması ya da dış politikasının meşru ve güvenilir bulunması, yumuşak gücünün kaynakları arasında yer alır. 

Sert güç ise devletlerin diğer aktörlerin davranışlarını değiştirmek için maddi kapasitelere ve zorlayıcı araçlara başvurmasını ifade eder. Askerî müdahale veya müdahale tehdidi, ekonomik yaptırımlar ve çeşitli ekonomik baskı araçları sert gücün başlıca unsurlarıdır; ancak sert güç yalnızca cezalandırmaya dayanmaz. Ekonomik yardım, ticari ayrıcalık ya da güvenlik garantisi gibi maddi teşvikler de istenen davranışı elde etmek amacıyla kullanıldığında sert gücün parçası olabilir. Dolayısıyla iki kavram arasındaki temel fark, amaçtan çok etkinin nasıl üretildiğinde: Yumuşak güç, karşı tarafın tercihlerini cazibe ve ikna yoluyla şekillendirmeye çalışırken sert güç; ödül, baskı veya yaptırım yoluyla davranışı değiştirmeyi hedefler. 

Güç hiç ortadan kaybolmadı 

Rusya-Ukrayna Savaşı bu ayrımı somutlaştıran örneklerden biri. Rusya’nın Ukrayna üzerindeki siyasi, kültürel ve ekonomik etkisi, Kiev’in dış politika yönelimini belirlemeye yetmedi. Moskova’nın 24 Şubat 2022’de Ukrayna’ya yönelik geniş çaplı askerî harekât başlatması ise ikna ve nüfuz araçlarının ötesine geçerek doğrudan zorlayıcı güce başvurulduğunu gösterdi. Böylece soft power ile hard power arasındaki fark, teorik bir ayrımdan çıkarak sahada gözlemlenebilir hâle geldi. 

Dahası Rusya’nın Ukrayna’ya karşı başlattığı bu savaş, askerî kapasite ve caydırıcılığı Avrupa güvenliğinin yeniden temel meselelerinden biri hâline getirdi. Ancak savaşın ortaya koyduğu tablo yalnızca orduların büyüklüğüne ilişkin değil. Mühimmat üretme kapasitesinden hava savunma sistemlerine, lojistikten savunma sanayisinin üretim hızına kadar uzun süre ikincil görülen pek çok unsur, bir ülkenin askerî gücünün sürdürülebilirliği açısından yeniden tartışmanın merkezine yerleşti. 

Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsünün verilerine göre Avrupa’nın askerî harcamaları yüzde 14 arttı. NATO ülkeleri; 2025 Lahey Zirvesi’nde 2035’e kadar gayri safi yurt içi hasılalarının %5'ini savunmaya yatırmayı, silahlı kuvvetlerini güçlendirmeyi ve Atlantik'in her iki yakasındaki müttefikler için daha adil bir yük paylaşımı sağlamayı taahhüt ettiler. Bu taahhütler, güvenlik politikalarında maddi kapasitenin taşıdığı ağırlığın devam ettiğinin göstergelerinden biri. 

Ancak 21. yüzyılda sert güç yalnızca savaş alanındaki asker, tank veya savaş uçağı sayısıyla açıklanabilecek bir kapasite değil. ABD ile Çin arasındaki rekabet bunun en görünür örneklerinden birini oluşturuyor. İki ülke arasındaki mücadele Hint-Pasifik’teki askerî dengeden Tayvan’a uzanırken, yarı iletkenler ve ileri teknolojiye erişim gibi alanlarda uygulanan kısıtlamalar, ekonomik ve teknolojik kapasitenin de stratejik güç mücadelesinin parçası olduğunu ortaya koyuyor. 

Teknolojik dönüşüm, sert gücün niteliğini değiştiriyor. İnsansız hava araçları, yapay zekâ destekli sistemler, siber kabiliyetler, uydu altyapısı ve uzun menzilli hassas vuruş sistemleri, askerî kapasitenin nasıl ölçüleceğine ilişkin geleneksel kabulleri yeniden şekillendiriyor. Ukrayna savaşı özellikle daha düşük maliyetli insansız sistemlerin çok daha pahalı askerî platformlar karşısında yaratabileceği etkinin tartışılmasına yol açtı. Böylece bir ülkenin sert gücü açısından yalnızca mevcut silah envanteri değil; teknoloji geliştirme, seri üretim yapabilme, mühimmat sağlayabilme ve uzun süreli bir çatışmayı ekonomik olarak sürdürebilme kapasitesi de belirleyici hâle geliyor. 

Bu tablo, sert gücün uluslararası siyasette daha görünür hâle geldiğine işaret ediyor. Devletlerin askerî gücü hiçbir zaman ortadan kalkmadı; ekonomik yaptırım ve maddi teşvik gibi araçlar da uzun süredir dış politikanın parçasıydı. 

Bugünün farkı; askerî, ekonomik ve teknolojik kapasitelerin birbirinden ayrılmasının giderek zorlaşması. Bu nedenle 21. yüzyılın sert gücünü anlamak, yalnızca kimin daha fazla silaha sahip olduğunu değil, kimin sahip olduğu maddi kapasiteyi karşı tarafın davranışını değiştirecek siyasi etkiye dönüştürebildiğini sorgulamayı gerektiriyor. 

Kapıyı kırmak yetiyor mu? 

Bir devletin büyük bir orduya sahip olması ona istediği siyasal sonucu kazandırmayabilir. Askerî kapasite, otomatik olarak aktörü siyasal başarıya ulaştırmaz.  

2. Çinhindi Savaşı olarak da bilinen Vietnam Savaşı, konu bağlamında yadsınamaz bir örnektir.  ABD, 1950’lerden itibaren Güney Vietnam’a askerî ve siyasi destek verirken, 1960’ların başında ülkedeki askerî personel ve danışmanlarının sayısını artırdı. 1965’te Amerikan muharip birliklerinin Vietnam’a gönderilmesiyle Washington savaşa doğrudan ve geniş çaplı biçimde dâhil oldu. 1969’a gelindiğinde Vietnam’daki Amerikan askerlerinin sayısı yarım milyonu aşmıştı. Kuzey Vietnam ise Sovyetler Birliği ve Çin’den aldığı silah, mühimmat ve diğer yardımlarla savaşı sürdürüyordu. 

Bir tarafta üstün hava gücü, ağır silahları ve devasa savaş bütçesiyle dünyanın en gelişmiş ordularından birine sahip ABD; diğer tarafta ise çok daha sınırlı maddi imkânlarla savaşan Kuzey Vietnam ve Viet Cong vardı. Fakat Vietnam, savaşların yalnızca kimin daha fazla ateş gücüne sahip olduğuyla kazanılmadığını gösterdi. Amerikan ordusunun teknolojik üstünlüğünün karşısında; araziyi ve yerel koşulları çok daha iyi tanıyan, gerilla savaşına uyum sağlamış bir rakip bulunuyordu. Yoğun ormanlar, tünel sistemleri, hareketli ikmal hatları ve cephe hattının çoğu zaman belirsizleştiği savaş biçimi; Amerikan ordusunun klasik askerî üstünlüğünü her durumda aynı ölçüde kullanmasını zorlaştırdı. 

Başka bir ifadeyle ABD’nin Vietnam’daki problemi silahının yetersiz oluşu değildi; elindeki devasa sert gücü, savaştığı coğrafyaya ve rakibinin savaş biçimine uygun bir siyasi ve askerî sonuca dönüştürememesiydi. Haritaya sahip olmak, araziyi tanımaya yetmedi; gökyüzünde üstün olmak ise ormanın içinde savaşı kontrol etmek anlamına gelmedi.  

Vietnam bu yönüyle sert gücün yalnızca sahip olunan araçların toplamı değil; bu araçları belirli bir coğrafyaya, rakibe ve savaş biçimine uyarlayabilme kapasitesi olduğunu da gösterdi. 

Savaş ABD için ağır bedeller yarattı. Resmî kayıtlara göre Vietnam Savaşı bağlantılı 58.220 Amerikan askeri hayatını kaybetti. Savaşın uzaması ve kayıpların artması, ABD içinde de büyük bir toplumsal ve siyasi muhalefet yarattı. 

1973 Paris Barış Anlaşması, Amerikan birliklerinin Vietnam’dan çekilmesinin önünü açarken, iki yıl sonra, 30 Nisan 1975’te Saygon’un Kuzey Vietnam kuvvetlerinin eline geçmesi savaşın sonucunu kesinleştirdi. Böylece Vietnam, Amerikan dış politika tarihinde yalnızca askerî bir yenilginin değil, Amerikan gücünün sınırlarının tartışıldığı başlıca örneklerden biri oldu.  

Vietnam’ın hard power tartışmasına bıraktığı soru da tam olarak burada yatıyor: Bir devletin ne kadar güçlü olduğu, sahip olduğu askerî kapasiteyle mi ölçülür; yoksa bu kapasiteyi bulunduğu coğrafyayı, karşısındaki aktörü ve savaşın siyasi niteliğini anlayarak istediği sonuca dönüştürebilmesiyle mi? Vietnam örneğinde dünyanın en büyük askerî güçlerinden biri savaş alanına büyük bir kapasite taşıdı; fakat daha fazla güç, otomatik olarak daha fazla kontrol anlamına gelmedi. 

Afganistan müdahalesi 

Vietnam, Amerikan gücünün sınırlarının görüldüğü ilk örnek olmadı. Yıllar sonra Afganistan ve Irak'ta farklı koşullarda benzer örnekler ortaya çıktı. Üstün askerî kapasite, istenen başarıyı tek başına getiremedi.  

11 Eylül saldırıları sonrası ABD öncülüğündeki güçlerin Afganistan'a müdahalesi Taliban yönetimini kısa sürede devirdi. Bu ilk aşama, Amerikan askerî kapasitesinin üstünlüğünü açıkça gösterdi. Ancak çatışmanın sonraki yirmi yılı, savaş alanındaki üstünlüğün kalıcı siyasi kontrol anlamına gelmediğini gözler önüne serdi. Taliban’ın kırsal bölgelerdeki varlığı, ülkenin dağlık coğrafyası, Pakistan sınırı boyunca oluşan hareket alanı, yerel güç ilişkileri ve Kabil yönetiminin meşruiyet sorunları çatışmayı yalnızca askerî araçlarla çözülebilecek bir mesele olmaktan çıkardı. 

ABD’nin 2021’de Afganistan’dan çekilmesinin ardından Taliban’ın kısa sürede yeniden Kabil’i ele geçirmesi, hard power açısından çarpıcı bir paradoks bıraktı: Bir yönetimi devirecek askerî güce sahip olmak, onun yerine kurulan siyasi düzenin yaşayacağını garanti etmiyordu.  

Irak Savaşı 

Irak Savaşı ise sert gücün bir başka sınırını gösterdi. ABD'nin öncülüğünde Saddam Hüseyin yönetimi kısa bir süre zarfında devrildi. Konvansiyonel savaş açısından baktığımızda ABD üstünlüğü tartışmaya yer bırakmıyordu. Ancak rejimin yıkılmasının ardından meydana gelen güvenlik boşluğu oldukça kritikti.  İsyan hareketleri, mezhepsel çatışmalar ve devlet kurumlarının yeniden yapılandırılması sorunu; askerî zafer ile siyasi sonuç arasındaki mesafeyi belirgin kıldı. 

Vietnam, Afganistan ve Irak birbirinden farklı savaşlardı ancak üçünün bıraktığı miras benzerdi. Vietnam’da teknolojik ve askerî üstünlük, araziyi ve gerilla savaşını kontrol etmeye yetmedi. Afganistan’da rejimi devirmek, yirmi yıl sonra ayakta kalabilecek bir siyasi düzen yaratmaya dönüşmedi. Irak’ta ise hızlı konvansiyonel zafer, savaş sonrası siyasi ve toplumsal düzenin kontrolünü beraberinde getirmedi. Üç örnek de sert gücün yokluğunu değil, sınırını gösteriyor. Hard power bir aktöre kapıyı kıracak kapasiteyi verebilir fakat kapının ardında ne olacağını tek başına belirleyemez.