Hafız Esed kimdir: Modern Suriye'nin kurucu lideri mi, otoriter devletin mimarı mı?

Yaklaşık otuz yıl boyunca Suriye'yi yöneten Hafız Esed; yalnızca ülkesinin değil, modern Orta Doğu siyasetinin de en etkili aktörlerinden biri olarak kabul ediliyor. 1970 yılında gerçekleştirdiği "Düzeltici Hareket" ile iktidarı ele geçiren Esed, güçlü merkezi devlet inşa ederken aynı zamanda Suriye'yi Arap-İsrail çatışması, Lübnan iç savaşı ve Soğuk Savaş dengelerinin önemli aktörlerinden biri haline getirdi.   

Biyografik künye 

Hafız Esed, 6 Ekim 1930'da Suriye'nin Lazkiye iline bağlı Kardaha kasabasında Alevi bir ailede dünyaya geldi. Dönemin kırsal Suriye toplumunda ekonomik imkanları sınırlı bir aileden gelen Esed, eğitim yoluyla yükselen ilk kuşaklardan biri oldu. Genç yaşta Baas Partisi'ne katıldı ve 1952'de Humus Askeri Akademisi'ne girdi. 1955 yılında hava kuvvetleri pilotu olarak mezun oldu.   

Mısır ile kurulan Birleşik Arap Cumhuriyeti döneminde Baasçı subaylar arasında örgütlenerek ilerleyen yıllarda Suriye siyasetini belirleyecek askerî çekirdeğin içinde yer aldı. 

İktidara yükselişi 

1963 yılında Baas Partisi'nin iktidarı ele geçirmesiyle birlikte Suriye Hava Kuvvetleri Komutanlığı görevine getirildi. 1966'daki parti içi darbede etkin rol oynayarak Savunma Bakanı oldu. 

 

Haziran 1967 Arap-İsrail Savaşı sırasında Suriye'nin Golan Tepeleri'ni kaybetmesi, Esed'in askeri kariyerindeki en önemli kırılmalardan biri olarak değerlendiriliyor. Buna rağmen parti içindeki nüfuzunu koruyan Esed, Kasım 1970'te Salah Cedid yönetimini tasfiye ederek "Düzeltici Hareket" adı verilen darbeyle fiilen ülke yönetimini devraldı. 1971 yılında yapılan referandumla cumhurbaşkanı seçildi.   

Devletin yeniden inşası 

Esed yönetimi, Baas Partisi'nin ideolojik çerçevesini korurken karar alma süreçlerini büyük ölçüde cumhurbaşkanlığı makamında topladı. Güvenlik kurumları genişletildi, istihbarat teşkilatları siyasetin merkezine yerleşti ve ordu rejimin temel dayanağı hâline geldi. 

Ekonomik alanda ise devletçi kalkınma modeli benimsendi. Petrol gelirleri, Körfez ülkelerinden gelen mali destek ve Sovyetler Birliği'nin askeri yardımları sayesinde altyapı yatırımları artırıldı. Eğitim ve sağlık hizmetlerinde önemli genişlemeler yaşansa da siyasal çoğulculuk ciddi biçimde sınırlandırıldı.   

Bölgesel siyasette Hafız Esed 

Hafız Esed'in dış politikası, Suriye'yi bölgesel güç haline getirme hedefi üzerine kuruldu. 

1973 Arap-İsrail Savaşı'nda Mısır ile İsrail'e karşı harekat başlatan Suriye, savaşın sonunda Golan Tepeleri'ni geri alamasa da Arap kamuoyunda askeri prestijini önemli ölçüde artırdı.   

1976 yılında Lübnan İç Savaşı'na asker gönderen Suriye, sonraki yaklaşık otuz yıl boyunca Lübnan siyasetinin belirleyici aktörlerinden biri oldu. Şam yönetimi bu müdahaleyi bölgesel istikrar ve güvenlik gerekçesiyle savunurken, farklı uluslararası aktörler Suriye'nin Lübnan üzerindeki askeri ve siyasi nüfuzunu farklı şekillerde değerlendirdi.   

İran-Irak Savaşı sırasında Arap dünyasının önemli bölümünden farklı olarak İran'ı destekleyen Esed, böylece Tahran ile uzun vadeli stratejik ortaklığın temellerini attı. Bu ortaklık, daha sonra Beşşar Esed döneminde de Suriye dış politikasının ana eksenlerinden biri olmaya devam etti.   

1990-91 Körfez Savaşı sırasında ise Irak'ın Kuveyt'i işgaline karşı kurulan uluslararası koalisyonda yer alarak Washington ile ilişkilerinde sınırlı bir normalleşme zemini oluşturdu.   

İç politika ve tartışmalar 

Esed yönetimi, siyasal istikrarı büyük ölçüde güvenlik aygıtı üzerinden sağlamaya çalıştı. 

1970'lerin sonlarından itibaren Suriye'de silahlı çatışmalar yoğunlaşırken, özellikle Müslüman Kardeşler ile yaşanan mücadele 1982'de Hama'da gerçekleştirilen askeri operasyonla zirveye ulaştı. Operasyonda hayatını kaybedenlerin sayısına ilişkin kaynaklar arasında ciddi farklılıklar bulunmakta. Uluslararası araştırmalarda on binlerle ifade edilen farklı tahminler yer almakta, kesin rakam konusundaysa akademik uzlaşı bulunmuyor. 

İnsan hakları örgütleri Esed döneminde yaygın gözaltılar, işkence iddiaları ve siyasal baskıları rapor ederken; rejim bunları devlet güvenliği ve silahlı isyanla mücadele kapsamında değerlendirdi. 

Neden önemli? 

Hafız Esed’in önemi yalnızca uzun süre iktidarda kalmasından kaynaklanmıyor. Bugünkü Suriye devlet yapısı, güvenlik bürokrasisi, Baas Partisi’nin yönetim modeli ve İran-Suriye stratejik ilişkileri büyük ölçüde onun döneminde şekillendi. 

Aynı zamanda İsrail ile askeri denge politikası, Lübnan üzerindeki nüfuz, Filistin meselesindeki tutumu ve Sovyetler Birliği ile kurduğu yakın ilişkiler, Soğuk Savaş boyunca Orta Doğu güç dengelerini doğrudan etkiledi.  

Hafız Esed, 2000 yılında hayatını kaybetti. Ölümünün ardından yerine oğlu Beşşar Esed geçti ve Suriye tarihinde iktidarın aile içinde devredildiği yeni bir dönem başladı. 

Bu yönüyle Hafız Esed, modern Suriye’nin kurumsal yapısını inşa eden lider olarak da, otoriter devlet modelinin mimarı olarak da tartışılmaya devam ediyor. Onun mirası, yalnızca Suriye’nin geçmişini değil, bugünkü siyasi yapısını ve bölgesel konumunu anlamak açısından da belirleyici bir yerde duruyor.