Fransa 23 Tarihî Eseri 16 Yıl Sonra Suriye'ye İade Etti

İade edilen koleksiyonda MÖ 10. binyıla tarihlenen parçalar, Palmira alfabesini yansıtan eserler, Mari Antik Kenti’ne ait buluntular ve Arap-İslam medeniyeti döneminden objeler bulunuyor. 

Bu iadeyi dikkat çekici kılan ise eserlerin savaş sırasında kaçırılmamış olması. Eserler, Suriye’de iç savaş başlamadan önce yasal yollarla Fransa’ya gönderilmişti. Ancak ülkede bir iç savaş çıkması nedeniyle geri dönüşleri yıllarca ertelendi. 

Savaş durumunda kültürel miras 

Savaş dönemlerinde tarihî eserlerin bulundukları yerlerden taşınmasının birden fazla nedeni bulunuyor. Müzelerdeki taşınabilir eserler, bombardıman ve vandalizm tehlikesine karşı güvenli alanlara götürülebiliyor. 

Bu taşıma işlemi ülke içinde gerçekleştirilebildiği gibi, devletler arasında yapılan anlaşmalarla eserler geçici olarak başka ülkelere de gönderilebiliyor. Amaç, savaş sona erdiğinde eserlerin yeniden ait oldukları yere dönmesini sağlamak. Ancak savaş ortamında her yer değiştirme koruma amacı taşımıyor. 

Devlet otoritesinin zayıflaması ve güvenlik boşluğunun oluşması, arkeolojik alanları kaçak kazılara açık hâle getirebiliyor. Müzeler yağmalanabiliyor, eserler parçalanabiliyor veya kaçakçılık ağları aracılığıyla uluslararası piyasaya çıkarılabiliyor. 

Bu nedenle savaş sırasında ülke dışına çıkan eserleri üç grupta değerlendirmek gerekiyor: Savaş öncesinde yasal olarak ödünç verilenler, korunmak amacıyla geçici olarak tahliye edilenler ve yasa dışı yollarla kaçırılanlar. Ve her üç grubun da geri dönüşü farklı bir hukuki ve diplomatik süreç gerektiriyor. 

Bir eserin ülkeye ait olduğu nasıl kanıtlanabilir? 

Kaçırılan bir tarihî eseri geri almak için yalnızca söz ile hak iddia edilmesi yeterli değil. Eserin hangi ülkeye, müzeye veya arkeolojik alana ait olduğunun somut belgelerle kanıtlanması gerekir. Müze envanterleri, kazı kayıtları, eski fotoğraflar, bilimsel yayınlar, gümrük belgeleri ve eser üzerindeki işaretler bu süreçte delil olarak kullanılır. 

Fakat savaşlar yalnızca eserleri değil, onları tanımlayan kayıtları da yok edebiliyor. Müzelerin yağmalanması, arşivlerin yakılması veya eserlerin henüz kayıt altına alınmadan kaçak kazılarla çıkarılması, geri alma sürecini çok daha zor hâle getiren etmenlerden. 

Savaşlarda kaç eser kayboldu? 

Dünya genelinde savaşlar nedeniyle kaçırılan, kaybolan veya güvenli bölgelere taşınan kültür varlıklarının toplam sayısı bilinmiyor. Çünkü bazı eserler daha keşfedilmeden kaçak kazılarla çıkarılıyor, bazı hırsızlıklar bildirilmiyor, bazı eserlerse yıllarca gizli koleksiyonlarda el değiştiriyor. 

Suriye, bu kaybın en ağır yaşandığı ülkelerden biri. Çatışmalar sırasında müzeler ve arkeolojik alanlar yağmalandı. Palmira başta olmak üzere çok sayıda tarihî alan zarar gördü. UNESCO’nun aktardığı bilgilere göre 2012-2014 yılları arasında ele geçirilen en az 300 kültür varlığı Lübnan üzerinden Suriye’ye geri gönderildi. 

Irak da benzer bir yıkım yaşamıştı. 2003’te başlayan savaşın ardından müzeler ve arkeolojik alanlar geniş çaplı yağmaya uğradı. MÖ 2400’lü yıllara tarihlenen Sümer dönemine ait kireç taşı bir adak levhasının British Museum tarafından Irak’a iade edilmesi, bu alandaki dikkat çeken örneklerden biri oldu. 

Evine dönen yalnızca 23 eser değil 

Fransa’nın iade ettiği eserler yasa dışı yollarla kaçırılmış bir koleksiyon değil. Savaş öncesinde sergilenmek üzere yasal olarak ödünç verilmiş kültür varlıklarıydı. Ancak eserlerin yaklaşık 16 yıl boyunca ülkelerine dönememesi, savaşın yalnızca cephede yaşanmadığını da gösteriyor. Çatışmalar sona erse bile kültürel ilişkiler, müzeler ve toplumların geçmişleriyle kurdukları bağ uzun süre zarar görmeye devam ediyor. 

Eserlerin Şam Ulusal Müzesine dönüşü, Suriye’nin kültür kurumlarını yeniden ayağa kaldırma çabasının sembollerinden biri olarak yorumlanıyor. Fakat kültürel mirası korumak, yalnızca müzelerin kapılarını yeniden açmakla tamamlanmıyor. Kayıp eserlerin belgelenmesi, kaçakçılık ağlarının izlenmesi, güvenli depoların kurulması ve uluslararası iade süreçlerinin sürdürülmesi gerekiyor.