Denetimli Serbestlik Nedir, Kimler Yararlanabilir? İşte Güncel Süreler ve Kapsam Dışı Suçlar

“Terörsüz Türkiye” süreci kapsamında hazırlanan çerçeve yasa teklifinin TBMM Başkanlığı’na sunulmasıyla birlikte infaz hukukunun en çok merak edilen başlıklarından biri yeniden gündeme geldi: Denetimli serbestlik. 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 105/A maddesinde düzenlenen uygulamada süreler suç tarihine göre değişiyor, bazı suçlar ise tamamen kapsam dışında tutuluyor.

Milli Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun Teklifi’nin Meclis gündemine gelmesiyle birlikte denetimli serbestlik, infaz oranları ve hak yoksunlukları başlıkları yeniden tartışılmaya başlandı. Mevcut mevzuatta denetimli serbestliğin kapsamı, süreleri ve istisnaları ise net biçimde belirlenmiş durumda.

Denetimli serbestlik nedir?

Denetimli serbestlik, hapis cezasının bir bölümünün ceza infaz kurumu dışında, belirli yükümlülükler altında infaz edilmesine imkân tanıyan bir infaz usulü. 5275 sayılı Kanun’un 105/A maddesine göre uygulamanın amacı, hükümlülerin dış dünyaya uyumlarını sağlamak, aileleriyle bağlarını sürdürmelerini ve güçlendirmelerini temin etmek.

Uygulama bir af ya da ceza indirimi değil. Hükümlünün cezası ortadan kalkmıyor; cezanın koşullu salıverilme tarihine kadar olan kısmı, denetimli serbestlik müdürlüğünün gözetimi altında dışarıda infaz ediliyor.

Denetimli serbestlikten kimler yararlanabilir?

Kanunun 105/A maddesine göre denetimli serbestlikten yararlanabilmek için şu şartların birlikte gerçekleşmesi gerekiyor:

•           Hükümlünün açık ceza infaz kurumunda veya çocuk eğitimevinde bulunması.

•           Koşullu salıverilme tarihine bir yıl veya daha az süre kalmış olması.

•           Hükümlünün iyi hâlli olduğunun idare ve gözlem kurulunca tespit edilmesi.

•           Hükümlünün bu yönde talepte bulunması.

Maddenin ikinci fıkrası önemli bir istisna içeriyor: Açık ceza infaz kurumuna ayrılma şartları oluşmasına rağmen iradesi dışındaki bir nedenle açığa ayrılamayan ya da bu nedenle kapalı kuruma geri gönderilen iyi hâlli hükümlüler de, diğer şartları taşımaları hâlinde bu infaz usulünden faydalanabiliyor.

10. Yargı Paketi ile getirilen düzenleme uyarınca hükümlülerin, cezanın koşullu salıverilme tarihine kadarki süresinin en az onda birini ceza infaz kurumunda geçirmesi şartı da aranıyor.

Kimler yararlanamıyor?

İkinci kez mükerrir olan hükümlüler koşullu salıverilme hakkına sahip olmadıkları için denetimli serbestlik kapsamına da girmiyor. Adli para cezasının ödenmemesi nedeniyle hapse çevrildiği durumlarda da denetimli serbestlik hükümleri uygulanmıyor.

Süre kural olarak 1 yıl, bazı hükümlülerde 2 ve 3 yıl

105/A maddesinin üçüncü fıkrası, genel kural olan bir yıllık süreyi belirli hükümlü grupları için uzatıyor:

•           Sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler ile yetmiş yaşını bitirmiş hükümlüler için süre iki yıl olarak uygulanıyor.

•           Maruz kaldığı ağır bir hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatını yalnız idame ettiremeyen hükümlüler için süre üç yıla çıkıyor.

Ağır hastalık, engellilik veya kocama hâlinin; Adlî Tıp Kurumundan alınan ya da Adalet Bakanlığınca belirlenen tam teşekküllü hastanelerin sağlık kurullarınca düzenlenip Adlî Tıp Kurumunca onaylanan bir raporla belgelendirilmesi gerekiyor.

30 Mart 2020 öncesi işlenen suçlarda süre 3 yıl

14 Nisan 2020 tarihli ve 7242 sayılı Kanun ile 5275 sayılı Kanun’a eklenen geçici 6. madde uyarınca, 30 Mart 2020 tarihine kadar işlenen ve istisna kapsamında bulunmayan suçlarda denetimli serbestlik süresi bir yıl yerine üç yıl olarak uygulanıyor. Aynı madde kapsamında sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler ile yetmiş yaşını bitirmiş hükümlüler bakımından iki yıllık süre dört yıl olarak uygulanıyor.

Bu grupta yer alan ve kapalı kurumda bulunan iyi hâlli hükümlüler, açık ceza infaz kurumuna ayrılma şartı aranmaksızın doğrudan denetimli serbestlikten yararlanabiliyor.

31 Temmuz 2023 düzenlemesi 3 yıl erken ayrılma getirdi

Kamuoyunda 11. Yargı Paketi olarak bilinen 7571 sayılı Kanun, 25 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Düzenleme, daha önce yalnızca 31 Temmuz 2023 tarihinde ceza infaz kurumunda bulunan hükümlülere tanınan üç yıl erken açık cezaevine ayrılma ve üç yıl erken denetimli serbestlik imkânını, suçun 31 Temmuz 2023 ve öncesinde işlenmiş olması ölçütüne bağladı.

Burada esas alınan tarih, cezanın kesinleştiği ya da hükümlünün cezaevine girdiği tarih değil, suçun işlendiği tarih. Böylece yargılaması uzun sürdüğü için hükmü geç kesinleşen hükümlüler de kapsama alındı.

Düzenlemeden yararlanmak için kapsamdaki hükümlünün toplam hapis cezası on yıldan azsa kapalı ceza infaz kurumunda en az bir ay, on yıl veya daha fazlaysa en az üç ay kalması aranıyor. Açık ceza infaz kurumuna ayrılan hükümlünün denetimli serbestlikten üç yıl erken yararlanabilmesi için ise kural olarak açık kurumda en az üç ay kalması gerekiyor.

Kapsam dışında bırakılan suçlar

İnfaz iyileştirmeleri genel af niteliği taşımıyor ve belirli suç grupları kapsam dışında tutuluyor. Denetimli serbestliğe ilişkin geniş süre imkânlarından yararlanamayan başlıca suçlar şunlar:

•           Kasten öldürme suçunun nitelikli hâlleri ile üstsoya, altsoya, eşe, boşandığı eşe, kardeşe veya kendisini savunamayacak durumda bulunan kişiye karşı işlenen kasten öldürme suçları.

•           Cinsel dokunulmazlığa karşı işlenen suçlar (cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı ve reşit olmayanla cinsel ilişki suçunun belirli hâlleri).

•           Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçları.

•           Terör suçları ile örgüt kurma, yönetme veya örgüte üye olma suçları.

•           Deprem nedeniyle bina veya diğer yapıların yıkılması, çökmesi ya da hasar alması sonucu meydana gelen ölüm olaylarına ilişkin suçlar.

Bu suçlardan hüküm giyenler, suç tarihi 31 Temmuz 2023 veya öncesinde olsa dahi üç yıllık erken ayrılma imkânından yararlanamıyor.

Başvuru ve karar süreci nasıl işliyor?

Süreç hükümlünün ceza infaz kurumuna talepte bulunmasıyla başlıyor. Kurum idaresi; hükmedilen ceza miktarını, işlenen suçu ve hükümlünün kurumdaki iyi hâl durumunu değerlendiriyor. Talebin uygun görülmesi hâlinde dosya, karar verilmek üzere infaz hâkimliğine gönderiliyor.

Denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezanın infazına ilişkin nihai karar infaz hâkimliği tarafından veriliyor. Talebin reddedilmesi durumunda hükümlüye karar tebliğ ediliyor ve itiraz yolu açık bulunuyor.

Denetimli serbestlikte hangi yükümlülükler uygulanıyor?

Hakkında denetimli serbestlik kararı verilen hükümlü, koşullu salıverilme tarihine kadar bir veya birden fazla yükümlülüğe tabi tutulabiliyor. Kanunda sayılan yükümlülükler arasında kamuya yararlı bir işte ücretsiz olarak çalıştırılma ile bir konut veya bölgede denetim ve gözetim altında bulundurulma yer alıyor.

Yükümlülüklere denetimli serbestlik müdürlüğünce karar veriliyor. Hükümlünün risk ve ihtiyaçları dikkate alınarak yükümlülükler süreç içinde değiştirilebiliyor.

İhlal hâlinde ceza infaz kurumuna dönüş gündeme geliyor

İmza yükümlülüğüne uymama gibi ihlallerde, hükümlünün geçerli bir mazereti bulunup bulunmadığı değerlendiriliyor. Hazırlanan tutanak dosyası karar verilmek üzere infaz hâkimine gönderiliyor ve işlem infaz hâkiminin kararına göre yürütülüyor.

Yükümlülüklere aykırı davranışın sürmesi hâlinde denetimli serbestlik kararı kaldırılabiliyor ve cezanın kalan kısmı ceza infaz kurumunda infaz ediliyor.

Çerçeve yasa tartışmasında denetimli serbestlik nerede duruyor?

Meclis kulislerine yansıyan bilgilerde, çerçeve yasa hazırlıkları sırasında Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki denetim süresinin cezanın son bir yılından üç yıla çıkarılmasının tartışıldığı aktarılmıştı. AK Parti kaynakları ise denetimli serbestlik ile hak mahrumiyetinin birbirinden farklı uygulamalar olduğuna dikkat çekmişti.

MHP Genel Başkan Yardımcısı Feti Yıldız, AK Parti heyetiyle görüşmesinin ardından Türk Ceza Kanunu’ndaki hak mahrumiyetleri ve denetimli serbestlik konularında uzlaşma sağlanıp sağlanmadığı yönündeki soruya şu yanıtı vermişti:

“Mutabıkız, pürüz yok.”

TBMM Başkanlığı’na sunulan 12 maddelik metne ilişkin paylaşılan detaylarda ise ana mekanizma olarak soruşturma, kovuşturma ve infazın ertelenmesi öne çıktı. Buna göre üst sınırı 15 yıl veya daha az cezayı gerektiren suçlarda 5 yıl, 15 yıldan fazla hapis ile müebbet veya ağırlaştırılmış müebbet gerektiren suçlarda 10 yıl süreyle erteleme öngörülüyor.

Teklifin TBMM Adalet Komisyonu ve Genel Kurul aşamalarında alacağı nihai şekil, infaz rejimine ilişkin başlıkların kapsamını da netleştirecek.