Cemal Abdünnasır Kimdir? Mısır Liderinin Hayatı ve Siyasi Kariyeri

Cemal Abdünnasır, Mısır’da monarşinin sona ermesinde rol oynayan, Süveyş Kanalı’nı millîleştiren ve Arap milliyetçiliğinin en güçlü temsilcilerinden biri hâline gelen asker ve devlet adamıdır. Mısır’ı 1956’dan 1970’e kadar yöneten Abdünnasır, bağımsızlık, sosyal adalet ve Arap birliği söylemleriyle yalnızca ülkesini değil, Ortadoğu ve Kuzey Afrika siyasetini de etkiledi.

Cemal Abdünnasır kimdir?

Cemal Abdünnasır Hüseyin, 15 Ocak 1918’de Mısır’ın İskenderiye şehrinde dünyaya geldi. Babası posta memuru olan Abdünnasır, çocukluğunu babasının görev yaptığı farklı şehirlerde geçirdi.

Gençlik yıllarında İngilizlerin Mısır’daki varlığına karşı düzenlenen gösterilere katıldı. Milliyetçi düşüncelerden etkilenen Abdünnasır, 1937 yılında Mısır Kraliyet Askerî Akademisine kabul edildi.

1938’de mezun olan Abdünnasır, Mısır ordusunda subay olarak göreve başladı. Askerlik yıllarında ülkenin İngiliz etkisinden kurtulması ve monarşik yönetimin sona erdirilmesi gerektiğini savunan genç subaylarla yakın ilişkiler kurdu.

1948 Arap-İsrail Savaşı’ndaki rolü

Cemal Abdünnasır, İsrail’in kuruluşunun ardından başlayan 1948 Arap-İsrail Savaşı’na Mısır ordusunda subay olarak katıldı. Gazze yakınlarındaki Felluce bölgesinde görev yapan Abdünnasır, savaş sırasında yaralandı.

Mısır ordusunun savaştaki başarısızlığı, Abdünnasır’ın siyasi düşüncelerini önemli ölçüde etkiledi. Yenilginin yalnızca askerî yetersizlikten değil, ülkedeki yozlaşmış yönetimden ve İngiliz etkisinden kaynaklandığını düşünüyordu.

Savaşın ardından Mısır’daki monarşik sistemi değiştirmeyi hedefleyen gizli askerî yapılanma daha örgütlü hâle geldi.

Hür Subaylar Hareketi nasıl kuruldu?

Cemal Abdünnasır, Mısır ordusundaki genç subaylarla birlikte Hür Subaylar Hareketi’ni kurdu. Hareket; İngiliz nüfuzuna son vermeyi, Kral Faruk’u devirmeyi, yolsuzlukla mücadele etmeyi ve sosyal reformlar gerçekleştirmeyi amaçlıyordu.

Hür Subaylar, 23 Temmuz 1952’de gerçekleştirdikleri askerî müdahaleyle yönetimi ele geçirdi. Kral Faruk tahttan çekilmek zorunda kaldı ve ülkeyi terk etti.

Darbe sonrasında kamuoyunda daha fazla tanınan General Muhammed Necib devletin ön plana çıkan ismi oldu. Ancak hareketin asıl örgütleyicisi ve karar alma mekanizmasının en etkili ismi Cemal Abdünnasır’dı.

Cemal Abdünnasır nasıl iktidara geldi?

Monarşinin kaldırılmasının ardından Mısır’da cumhuriyet ilan edildi ve Muhammed Necib ülkenin ilk cumhurbaşkanı oldu. Ancak Necib ile Abdünnasır arasında yönetimin sivillere devredilmesi ve ordunun siyasetteki rolü konusunda anlaşmazlık çıktı.

İki isim arasındaki güç mücadelesi, 1954 yılında Muhammed Necib’in görevden uzaklaştırılmasıyla sonuçlandı. Abdünnasır önce başbakanlık görevini üstlendi, ardından 1956’da yapılan referandumla Mısır cumhurbaşkanı oldu.

Abdünnasır döneminde siyasi partiler kapatıldı ve yönetim tek merkezli bir yapıya dönüştürüldü. Muhalif gruplar, özellikle Müslüman Kardeşler ve komünist hareketler, ağır baskılarla karşı karşıya kaldı.

Süveyş Kanalı neden millîleştirildi?

Cemal Abdünnasır’ın siyasi kariyerindeki en önemli gelişmelerden biri, Süveyş Kanalı’nı millîleştirme kararıydı.

Abdünnasır, Mısır’ın kalkınması için Nil Nehri üzerine Asvan Yüksek Barajı’nı inşa etmek istiyordu. Ancak ABD ve İngiltere, barajın finansmanı için daha önce verdikleri desteği 1956 yılında geri çekti.

Bunun üzerine Abdünnasır, 26 Temmuz 1956’da Süveyş Kanalı Şirketi’nin millîleştirildiğini açıkladı. Kanalın gelirlerinin Asvan Barajı’nın yapımında kullanılacağını belirtti.

Süveyş Kanalı’nın millîleştirilmesi, İngiltere ve Fransa’nın bölgedeki ekonomik ve stratejik çıkarlarına doğrudan bir meydan okuma olarak değerlendirildi.

Süveyş Krizi nasıl başladı?

Süveyş Kanalı’nın millîleştirilmesinin ardından İsrail, İngiltere ve Fransa, Mısır’a karşı gizli bir askerî plan hazırladı.

İsrail ordusu Ekim 1956’da Sina Yarımadası’nı işgal etti. İngiltere ve Fransa ise kanal bölgesine asker çıkararak Mısır’a yönelik saldırılara başladı.

Askerî açıdan zor durumda kalan Mısır, diplomatik alanda önemli bir kazanım elde etti. ABD ve Sovyetler Birliği’nin baskısıyla saldırıyı gerçekleştiren ülkeler geri çekilmek zorunda kaldı.

Süveyş Krizi, İngiltere ve Fransa’nın Ortadoğu’daki sömürgeci etkisinin zayıfladığını gösterirken Abdünnasır’ın Arap dünyasındaki itibarını büyük ölçüde artırdı.

Nasırizm nedir?

Cemal Abdünnasır’ın siyasi düşünceleri zamanla “Nasırizm” olarak adlandırıldı.

Nasırizm; Arap milliyetçiliği, sömürgeciliğe karşı bağımsızlık, devletçi ekonomi, sosyal adalet ve Arap ülkelerinin birleşmesi düşüncelerini bir araya getiriyordu.

Abdünnasır yönetimi büyük şirketleri ve bankaları devletleştirdi. Toprak reformları yapılarak büyük toprak sahiplerinin gücü sınırlandırılmaya çalışıldı.

Ücretsiz eğitim ve kamu hizmetleri yaygınlaştırılırken devletin ekonomi üzerindeki kontrolü artırıldı. Bu politikalar toplumun alt ve orta kesimlerinde Abdünnasır’a geniş bir destek kazandırdı.

Bununla birlikte devletçi ekonomi zaman içinde bürokrasinin büyümesine, verimsizliğe ve özel sektörün zayıflamasına da neden oldu.

Birleşik Arap Cumhuriyeti neden kuruldu?

Cemal Abdünnasır, Arap ülkelerinin ortak bir devlet çatısı altında birleşmesi gerektiğini savunuyordu. Süveyş Krizi sonrasında elde ettiği popülerlik, onu Arap milliyetçiliğinin en güçlü lideri hâline getirdi.

Suriye ve Mısır, 1958 yılında birleşerek Birleşik Arap Cumhuriyeti’ni kurdu. Abdünnasır, yeni devletin cumhurbaşkanı oldu.

Ancak yönetimin Kahire’de merkezileşmesi ve Suriyeli siyasetçilerin etkisinin azalması Suriye’de rahatsızlık oluşturdu. Suriyeli subayların 1961’de gerçekleştirdiği darbeyle birlik sona erdi.

Mısır, Birleşik Arap Cumhuriyeti adını 1971 yılına kadar kullanmaya devam etti.

Cemal Abdünnasır ve Bağlantısızlar Hareketi

Abdünnasır, Soğuk Savaş döneminde Mısır’ın yalnızca ABD veya Sovyetler Birliği’nin etkisi altında kalmasına karşı çıktı.

Yugoslavya lideri Josip Broz Tito, Hindistan Başbakanı Cevahirlal Nehru, Endonezya Cumhurbaşkanı Ahmed Sukarno ve Gana lideri Kwame Nkrumah gibi isimlerle birlikte Bağlantısızlar Hareketi’nin önde gelen liderlerinden biri oldu.

Abdünnasır, Batılı devletlerle yaşadığı gerilimlerin ardından Sovyetler Birliği’yle yakın ilişkiler kurdu. Mısır ordusu Sovyet silahlarıyla güçlendirilirken Asvan Yüksek Barajı’nın yapımı da Sovyet desteğiyle sürdürüldü.

1967 Arap-İsrail Savaşı

Cemal Abdünnasır’ın siyasi kariyerindeki en ağır kırılma, Haziran 1967’de gerçekleşen Altı Gün Savaşı oldu.

İsrail, Mısır, Suriye ve Ürdün’e karşı gerçekleştirdiği saldırılarda kısa sürede büyük bir askerî üstünlük sağladı. Mısır, Sina Yarımadası’nı ve Gazze Şeridi üzerindeki kontrolünü kaybetti.

Yenilginin ardından Abdünnasır televizyonda yaptığı konuşmayla görevinden istifa ettiğini açıkladı. Ancak Mısır’da ve farklı Arap ülkelerinde düzenlenen kitlesel gösterilerin ardından istifa kararından vazgeçti.

1967 yenilgisi, Abdünnasır’ın Arap dünyasındaki itibarına büyük zarar verdi. Buna rağmen iktidarını korudu ve İsrail’e karşı Yıpratma Savaşı olarak bilinen askerî süreci başlattı.

Cemal Abdünnasır ne zaman öldü?

Cemal Abdünnasır, Ürdün yönetimi ile Filistinli gruplar arasındaki çatışmaları sona erdirmek amacıyla Kahire’de düzenlenen Arap Birliği toplantısının ardından 28 Eylül 1970’te kalp krizi geçirerek hayatını kaybetti.

Öldüğünde 52 yaşında olan Abdünnasır’ın cenaze törenine milyonlarca kişi katıldı. Abdünnasır’ın ardından Mısır cumhurbaşkanlığı görevine Enver Sedat geçti.

Cemal Abdünnasır’ın siyasi mirası

Cemal Abdünnasır, destekçileri tarafından Mısır’ı İngiliz etkisinden kurtaran, Süveyş Kanalı’nı millîleştiren ve Arap halklarına bağımsızlık düşüncesi kazandıran bir lider olarak görülmektedir.

Toprak reformları, eğitim politikaları, sanayileşme girişimleri ve Asvan Yüksek Barajı, Abdünnasır döneminin önemli projeleri arasında yer aldı.

Eleştirenler ise onun döneminde otoriter bir siyasi düzen kurulduğunu, basın özgürlüğünün sınırlandırıldığını ve muhaliflerin ağır baskılara maruz kaldığını vurgulamaktadır.

1967 Savaşı’ndaki yenilgi, Birleşik Arap Cumhuriyeti’nin dağılması ve Mısır ekonomisinde ortaya çıkan sorunlar da Abdünnasır’ın siyasi mirasının tartışmalı yönlerini oluşturmaktadır.

Buna rağmen Cemal Abdünnasır, sömürgecilik karşıtı söylemi, Arap birliği düşüncesi ve bağımsız dış politika arayışıyla 20. yüzyıl Ortadoğu tarihinin en etkili liderlerinden biri olarak anılmaya devam etmektedir.