ABD-İran Anlaşmasının Perde Arkasında Katar’ın Kritik Rolü

Pakistan, son birkaç aydır ABD ile İran arasındaki görüş ayrılıklarını azaltmaya ve iki taraf arasında bir çerçeve anlaşmaya varılmasına yönelik arabuluculuk çabalarında öne çıkan ülke oldu. Ancak bu süreçte Katar da perde arkasında etkili bir diplomatik aktör olarak devreye girdi. 

Doha yönetimi, müzakere sürecini desteklemek ve iki taraf arasında uzlaşıya varılmasını sağlayacak zemini hazırlamak için yoğun bir diplomasi yürüttü. Açıklandığı üzere anlaşmanın gelecek cuma günü İsviçre’de resmen imzalanması bekleniyor. Öte yandan Fransız Haber Ajansı AFP, dün bir diplomata dayandırdığı haberinde, Doha’nın bu hafta ABD ile İran arasında dolaylı hazırlık toplantılarına ev sahipliği yapacağını aktardı.

Anlaşmanın duyurulmasından önceki haftalarda Doha, İranlı ve Amerikalı yetkililerle doğrudan temaslar ve bir dizi ziyaret üzerinden diplomatik hareketliliğini artırdı. Katar, iki tarafla da sahip olduğu ilişkilerden ve bölgesel ile uluslararası arabuluculuk dosyalarındaki uzun tecrübesinden yararlandı. Bu adımlar, Katar dış politikasının diyalogu ve krizlere barışçıl çözümleri destekleyen çizgisiyle de uyumlu şekilde ilerledi. Doha’nın son yıllarda birçok bölgesel ve uluslararası arabuluculuk dosyasında etkili roller üstlenmesi, farklı taraflar nezdindeki güvenilirliğini de güçlendirdi.

Dikkat çeken nokta ise Doha’nın engelleri aşmak için yürüttüğü çabaların ardından Washington ile Tahran arasında bir çerçeve anlaşmaya yaklaşıldığına dair haberlerin, Katar’ı hedef alan bir medya kampanyasıyla aynı döneme denk gelmesiydi. Bu kampanyada, Katar’ın enerji üretimine ilişkin operasyonel kararları herhangi bir dönemde İran’la koordineli biçimde ya da İran’ın çıkarlarına hizmet edecek şekilde aldığı veya uyguladığı öne sürüldü. Ayrıca Katar’ın bölgedeki gelişmelerin seyrini etkilemek amacıyla hareket ettiği iddia edildi. Bununla da kalınmadı; İran’ın füze saldırılarının ardından Katar’ın Ras Laffan sıvılaştırılmış doğal gaz tesisinde meydana gelen hasarı abarttığı ya da tesisi kapatmak için bu hasarı gerekçe olarak uydurduğu ileri sürüldü.

Katar Uluslararası Medya Ofisi, geçen cuma yayımladığı açıklamada bu iddialara yanıt verdi. Açıklamada, söz konusu iddiaların tamamen asılsız olduğu ve hiçbir gerçeğe dayanmadığı belirtildi. 

Doha yönetimine göre bu iddiaların gerçek dışı olduğu özellikle şu nedenle açık biçimde görülüyor: Katar, o dönemde kendi topraklarını hedef alan İran füze saldırılarına karşı koyuyordu. Açıklamada ayrıca bu iddiaların sahte ve güvenilir olmayan materyallere dayandığı, kaynağının ise çatışmanın arabuluculuk yoluyla sona erdirilmesine yönelik çabaları baltalamaya çalışan çevreler olduğu vurgulandı. Katar’a göre hedef, hem ülkenin itibarına zarar vermek hem de Katar ile ABD arasındaki yakın stratejik ortaklığı olumsuz etkilemekti.

ABD-İran anlaşmasında Katar’ın rolü

Bölgede füzelerin ve insansız hava araçlarının konuştuğu bir dönemde Katar diplomasisi farklı taraflarla temaslarını yoğunlaştırdı. Bu süreçte Tahran, üst düzey Katarlı heyetlerin bir dizi ziyaretine sahne oldu. Bu ziyaretlerin sonuncusu, anlaşmaya varıldığının açıklanmasından sadece birkaç saat önce gerçekleşti.

İlk ziyaret geçen mayıs ayında yapıldı. Kimlikleri resmi olarak açıklanmayan Katarlı müzakereciler, nihai uzlaşıya ulaşılmasını engelleyen temel meseleler hakkında İranlı yetkililerle yoğun görüşmeler gerçekleştirdi. Bu dosyalar arasında nükleer mesele, İran’ın dondurulmuş varlıkları, bölgedeki güvenlik düzenlemeleri ve Hürmüz Boğazı’ndaki seyrüseferin geleceği yer aldı.

İkinci ve üçüncü ziyaretler ise müzakerelerin hassas bir aşamaya girdiği haziran ayında yapıldı. Bu temaslarda, Washington ile Tahran’ın pozisyonları arasında kalan son farkların azaltılmasına ve anlaşmanın başarıya ulaşması için gerekli siyasi güvencelerin sağlanmasına odaklanıldı.

Bu diplomatik hareketlilik, Katar’ın ABD yönetimi ve bölgedeki ilgili taraflarla sürdürdüğü temaslarla eş zamanlı ilerledi. Katar Başbakanı ve Dışişleri Bakanı Şeyh Muhammed bin Abdurrahman Al Sani, mart sonu ve mayıs ortasında olmak üzere iki kez Washington’a gitti. Bu ziyaretlerde ABD Başkan Yardımcısı JD Vance ile bir araya gelen Al Sani, bölgedeki savaşın sonuçlarını ve anlaşmaya varılmasının şartlarını ele aldı.

Doha ayrıca mayıs ayının sonlarında üst düzey bir İran heyetini ağırladı. Heyette İran Meclis Başkanı ve başmüzakereci Muhammed Bakır Kalibaf, İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ve İran Merkez Bankası Başkanı Abdunnasır Himmeti yer aldı. Görüşmelerde ABD ile İran arasında savaşı sona erdirecek muhtemel bir anlaşma ele alındı. Taraflar, İran’ın dondurulmuş varlıkları, deniz seyrüseferinin güvenliği, Hürmüz Boğazı’nın açılması ve Tahran ile Washington arasında güven artırıcı adımlar gibi başlıkları görüştü.

Körfezli gözlemcilere göre Katar’ın rolü doğrudan arabuluculuktan çok, farklı taraflar arasında güvenilir bir iletişim kanalı sağlamak üzerine kuruldu. Doha, mesajların ve önerilerin aktarılmasına yardımcı oldu, müzakerelerin kritik aşamalarında tarafların görüşlerini birbirine yaklaştırmak için devreye girdi. Bunun yanında Katar, Pakistan’ın girişimini destekleyen siyasi ve diplomatik bir ortam oluşmasına da katkı sundu. Bu da Washington ile Tahran ilişkilerinde somut bir kırılma yaşanması ihtimalini güçlendirdi.

ABD ile İran arasında uzlaşıya varıldığının açıklanmasıyla birlikte süreci izleyenler, Katar’ın Pakistan arabuluculuğuna verdiği desteğin anlaşma için gerekli siyasi ve diplomatik zeminin hazırlanmasında etkili unsurlardan biri olduğunu belirtiyor. Gözlemcilere göre Doha’nın izlediği sessiz diplomasi, iki taraf arasındaki mesafenin kapanmasına ve bölgesel istikrarı güçlendirmeye dönük çabalara destek verdi.

Geçici ateşkes uyarısı

Katar eski Başbakanı ve eski Dışişleri Bakanı Hamad bin Casim Al Sani, X platformundaki resmi hesabından yaptığı paylaşımda, Katar diplomasisinin anlaşmazlıkların çözülmesinde oynadığı önemli role dikkat çekti. Al Sani’ye göre bu rol, ABD ile İran arasında anlaşmaya varılmasına katkı sağladı.

Al Sani paylaşımında şu ifadeleri kullandı: “Katar diplomasisi, anlaşmazlıkların çözülmesinde önemli bir rol oynadı ve bu da ABD ile İran arasında anlaşmaya varılmasını sağladı. Burada, ülke Emiri Şeyh Temim bin Hamad Al Sani’nin yönlendirmeleri ve hikmetiyle her zamanki gibi aktif bir rol üstlenen Katar diplomasisini takdir etmem gerekir. Emir, geçtiğimiz haftalar boyunca bölgemizde halkların iradesi dışında dış taraflarca yakılan ateşi söndürmek ve pozisyonları yatıştırmak için yorulmadan çalıştı. Ayrıca Suudi Arabistan, Mısır ve Türkiye’ye de anlaşma için gösterdikleri yapıcı çabalardan dolayı teşekkür etmek istiyorum. Kardeş Pakistan’ın da verimli çabalarına özellikle dikkat çekmek isterim.”

Al Sani, bu anlaşmanın ve devamında imzalanması halinde diğer anlaşmaların bölgenin istikrarına ve güvenliğine hizmet edeceğini belirtti. Ancak bunun aynı zamanda yeni bir bölgesel tablo ortaya çıkaracağını vurguladı. Bu yeni tablonun boyutlarının, sonuçlarının ve beraberinde getireceği meydan okumaların derinlemesine kavranması gerektiğini ifade etti. Ayrıca bölgenin yaşadıklarından ders çıkarıldığını göstermek ve yeni duruma uygun, büyük ve planlı adımlar atmak gerektiğini söyledi.

Öte yandan Al Sani, geçici ateşkesleri uzatma politikası olarak nitelendirdiği yaklaşıma karşı uyarıda bulundu. Ona göre bu yöntem, bölgede uzun vadeli ve kalıcı barış ile güvenliği sağlamaya yetmeyecek. Ancak mevcut anlaşmanın, küresel ve bölgesel şartlar altında ulaşılabilen seçenek olduğunu belirten Al Sani, kalıcı anlaşmalar için güçlü temellerin atılması adına sürekli ve yoğun bir çalışma yürütülmesi gerektiğini söyledi.

Al Sani sözlerini şöyle sürdürdü: “Bölgemizin daha fazla meydan okuma ve sorumlulukla karşı karşıya olduğunu özellikle vurgulamak gerekir. Bu durum, tüm ülkelerimiz arasında tam bir farkındalık, ciddi çalışma ve ortak hareket etmeyi zorunlu kılıyor. Bölgenin yaşadığı çatışmalar ve savaş ateşleri ne yazık ki yeniden tekrarlanabilir. Bu nedenle hazırlıklı olmamız gerekiyor.”

Kilitler kapandığında anahtar Katar’da

Katar Basın Merkezi Genel Müdürü Sadık el-Amari, Alaraby Al-jadeed’in Washington ile Tahran arasındaki uzlaşıda Katar’ın rolüne ilişkin sorusuna yanıt verdi. Amari, Kapılar kapandığında kilitlerin anahtarı Katar’dadır ifadelerini kullandı.

Amari, arabuluculuk alanında Katar’ın rolünün açık biçimde öne çıktığını belirtti. Ona göre bunun nedeni, Doha’nın arabuluculuk konusunda uzun yıllara dayanan birikimi, görüşleri birbirine yaklaştırma kapasitesi ve tüm tarafların çıkarlarını gözetebilme kabiliyeti. Amari, Katar’ın mevcut krizde de iz bıraktığını, gerilimin fitilini çektiğini ve zor taraflar arasında önemli bir diplomatik açılım sağladığını söyledi. Ona göre bu adım, bölgenin yeniden barış ve istikrar ortamına kavuşmasına katkı sunacak.

Amari sözlerini şöyle sürdürdü: “Pakistan’ın rolünün son derece önemli olduğundan şüphem yok. Ancak Katar’ın kriz düğümlerini çözme konusundaki uzun tecrübesi, İslamabad’ın savaşı durdurma ve nihai anlaşmaya ulaşma hedefinde başarılı olmasına güçlü bir destek sağladı.”

Amari, Katar’ın çatışan tarafları bir araya getirme ve onları güvenli bir noktaya taşıma konusunda güçlü bir geçmişe sahip olduğunu vurguladı. Doha’nın bu konudaki temel yaklaşımının, çözümün tek yolunun diyalog olduğu inancına dayandığını ifade etti. Amari’ye göre tarafların barışın sesine kulak vermediği çalkantılı bir dünyada Katar’ın rolü, herkesi müzakere masasına oturtmak oluyor.

Amari ayrıca, “Bu savaşın sona ermesinden ve Lübnan’a yönelik düşmanca eylemlerin durdurulmasından dolayı elbette mutluyuz. Pakistan hükümetinin ve Katar’ın rolünü takdir etmek, bu anlaşmanın başarıya ulaşmasına yardımcı olan diğer tüm taraflara da teşekkür etmek gerekir” dedi.

Öte yandan Japonya’daki Waseda Üniversitesinde Katar Devleti İslam Bölgesi Araştırmaları Kürsüsü Profesörü olan Ummanlı araştırmacı Abdullah Baabud da Alaraby Al-jadeed’e yaptığı değerlendirmede, Katar’ın Washington ile Tahran arasındaki arabuluculuk sürecinde ve çerçeve anlaşmaya ulaşılmasında temel ve merkezi bir rol oynadığını söyledi.

Baabud, Katar’ın ABD-İran müzakerelerinin başarıya ulaşmasına yardımcı olan siyasi ve bölgesel ortamı hazırlamada önemli bir diplomatik rol üstlendiğini belirtti. Ona göre Katar doğrudan arabulucu olmasa da farklı taraflarla sahip olduğu yakın ilişkileri, gerilimi düşürme çabalarını desteklemek ve anlaşma ihtimalini güçlendirmek için kullandı. Doha ayrıca Pakistan arabuluculuğuna siyasi ve bölgesel düzeyde önemli destek sağladı. Böylece savaş mantığından diyalog ve siyasi çözüm mantığına geçilmesi gerektiği konusunda daha geniş bir mutabakat oluşmasına katkıda bulundu.

Baabud’a göre daha geniş açıdan bakıldığında Katar’ın yaptığı şey, önleyici diplomasi ve köprü kurma konusundaki geleneksel yaklaşımını yansıtıyor. Doha, Pakistan arabuluculuğuyla eş zamanlı olarak anlaşmaya bölgesel ve uluslararası destek toplamak için çalıştı. Bu da söz konusu uzlaşının yalnızca iki taraflı bir anlaşma olarak kalmayıp daha geniş bölgesel kabul gören bir sürece dönüşmesine yardımcı oldu.

Kaynakça : Alaraby Al-jadeed