ABD-İran Anlaşması İsrail’de Nasıl Siyasi Krize Dönüştü?

İsrail’in ABD-İran mutabakat zaptına yönelik kaygısı yalnızca anlaşmanın maddelerinden ya da bu anlaşmanın yol açabileceği bölgesel değişimlerden kaynaklanmıyor. Asıl kaygı, Binyamin Netanyahu hükümetinin İran’la gerilimin başladığı günden bu yana üzerine kurduğu stratejik bakışın çökmesiyle ilgili daha derin bir gerçeğe dayanıyor.

Aylar süren savaş, gerilim ve Tahran’ı zayıflatmak, yalnızlaştırmak için askeri baskıya bel bağlayan İsrail, kendisini Washington ile Tahran arasında hazırlanan bir anlaşmanın karşısında buldu. Bu süreçte Tel Aviv, kararın şekillenmesinde ortak bir aktörden çok, gelişmeleri dışarıdan takip eden taraf gibi göründü.

Bu dönüşüm, İsrail’de siyasi ve güvenlik kurumları içinde ciddi bir kafa karışıklığına yol açtı. Tartışmalar artık daha fazla askeri kazanım elde etmenin yollarından çok, İsrail’in başta Lübnan olmak üzere birçok sahada hareket alanını daraltabilecek yeni siyasi gerçeklikle nasıl başa çıkacağına odaklanıyor.

Trump ile Netanyahu arasında eşi görülmemiş çatlak

Son gelişmeler, ABD Başkanı Donald Trump ile İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu arasındaki mesafenin giderek açıldığını gösteriyor. Üstelik bu mesafe artık yalnızca görüş ayrılığıyla sınırlı değil; ABD-İsrail ilişkilerinde alışılmışın dışında, açık anlaşmazlıklara dönüşmüş durumda.

Trump, İran’la varılan mutabakatın Tahran’ın nükleer silah sahibi olmasını engelleme ve bölgesel gerilimi kontrol altına alma gibi temel bir hedefe hizmet ettiğini düşünüyor. Netanyahu ise bu anlaşmayı, İran’a siyasi, ekonomik ve askeri kapasitesini yeniden toparlama fırsatı veren bir Amerikan tavizi olarak görüyor.

ABD’den gelen son açıklamalar da bu ayrışmanın boyutunu ortaya koyuyor. Amerikan yönetiminden öne çıkan isimler, özellikle Lübnan cephesiyle ilgili olarak İsrail’in tutumunu eleştirmekten kaçınmadı. Öte yandan Washington’un, bazı İsrail taleplerinden geri adım atmak pahasına da olsa diplomatik süreci kalıcı hale getirmeye daha yakın durduğu görülüyor.

İsrail karar odasının dışında kaldı

Tel Aviv açısından belki de en acı sonuç, İran dosyasında ABD politikası üzerindeki geleneksel etkisinin bir kısmını kaybettiğini hissetmesi oldu.

Netanyahu, onlarca yıl boyunca kendisini İran meselesinde Washington’u en iyi etkileyebilen İsrailli siyasetçi olarak sundu. Ancak son müzakere süreci, bu etkinin sınırlarını açık biçimde gösterdi. Amerikan yönetimi, İsrail’in tekrarlanan itirazlarına rağmen müzakereleri sürdürdü ve mutabakat zaptına ulaştı.

Bu nedenle İsrail içindeki geniş kesimler, söz konusu anlaşmayı Amerikan ve İsrail çıkarlarının her zaman birebir örtüşmediğinin kanıtı olarak görüyor. Aynı zamanda Washington’un, İsrail’in bakışıyla çelişse bile büyük stratejik kararlar almaya hazır olduğunu düşünüyor.

Lübnan en hassas düğüm noktası oldu

İran’ın nükleer programı siyasi anlaşmazlığın merkezinde yer alıyorsa, Lübnan sahası bugün Washington ile Tel Aviv arasındaki en hassas çatışma noktası olarak öne çıkıyor.

İran, kalıcı bir anlaşmanın İsrail’in askeri operasyonlarını durdurmasını ve son savaş sırasında kontrolü ele aldığı Lübnan topraklarından çekilmesini içermesi gerektiğinde ısrar ediyor. Netanyahu ise bu konuda herhangi bir taahhüt vermeyi reddediyor.

Buna karşılık İsrail ordusu, Güney Lübnan’daki bazı bölgelerde doğrudan işgalin sürmesinin İsrail’i giderek artan Amerikan ve uluslararası baskılarla karşı karşıya bırakabileceğinin farkında. Özellikle Lübnan cephesinin Washington ile Tahran arasındaki daha geniş bölgesel mutabakatların bir parçası haline gelmesi, bu baskıyı daha da artırabilir.

Bu noktada İsrail içinde siyasi ve askeri kurumlar arasında bir ayrışma ortaya çıktı. Bazı askeri liderler mevcut durumu Lübnan’la siyasi ve güvenlik düzenlemelerine ulaşmak için değerlendirmek isterken, iktidar koalisyonu doğrudan güvenlik kontrolü seçeneğine ve askeri hareket serbestisini korumaya bağlı kalıyor.

İsrail’de anlaşmaya karşı geniş itiraz

Alışılmışın dışında, İsrail’de anlaşmaya yönelik itiraz yalnızca Netanyahu cephesiyle sınırlı değil. Muhalefetin önemli bir bölümünü de kapsayan geniş siyasi kesimler bu mutabakata karşı çıkıyor.

Muhalefet, hükümetin askeri kazanımları siyasi kazanımlara dönüştürmekte başarısız olduğunu düşünüyor. Sağ kanat ise anlaşmanın, İsrail’in savaş boyunca ilan ettiği hedeflere ulaşmadan İran’a ayakta kalma ve kapasitesini yeniden kazanma fırsatı verdiğini savunuyor.

Hükümet ile muhalefet arasındaki bu nadir ortak tutum, İsrail’in anlaşmadan duyduğu kaygının boyutunu gösteriyor. Ancak aynı zamanda bu sonuca kimin yol açtığı konusunda derin bir ayrışmayı da ortaya koyuyor. Muhalefet Netanyahu’yu Washington’la ilişkileri kötü yönetmekle suçlarken, sağ kanat Amerikan yönetimini Tahran’a taviz vermekle sorumlu tutuyor.

İsrail İran’ın geri dönüşünden neden korkuyor?

İsrail’in kaygısı yalnızca nükleer dosyayla sınırlı değil. Bu kaygı, İran’ın bölgesel konumuna kadar uzanıyor.

İsrail’in bakışına göre savaşın sona ermesi, ekonomik baskıların hafifletilmesi, yeni ticaret yollarının açılması ve mali kaynak akışının yeniden başlaması, Tahran’a askeri kapasitesini, füze programlarını ve bölgesel müttefik ağını yeniden inşa etme fırsatı verebilir.

Ayrıca İsrail, anlaşmanın İran’ın Lübnan, Yemen ve Irak dosyalarındaki rolünü güçlendirmesinden endişe ediyor. Bu durumun, Tel Aviv’in son yıllarda ulaşmaya çalıştığı hedeflerle örtüşmeyen yeni bir bölgesel güç dengesi oluşturabileceği değerlendiriliyor.

Netanyahu Washington için yüke mi dönüştü?

Batı ve İsrail medyasında giderek daha güçlü şekilde gündeme gelen sorulardan biri, Netanyahu’nun siyasi geleceği ve Amerikan yönetimiyle ilişkisi oldu.

Bir dönem ABD başkanının en yakın müttefiki olarak görülen Netanyahu, bugün bazı siyasi ve medya çevrelerinde bölgesel uzlaşı çabalarının önündeki engel olarak tanımlanmaya başladı.

Amerikan tarafının Netanyahu’nun politikalarına yönelik açık eleştirilerini artırması ve onun İran’la müzakere sürecine etki etme gücünün zayıflaması bu algıyı daha da besliyor. Bununla birlikte yaklaşan İsrail seçimleri, anlaşmayı Netanyahu için ilave bir yük haline getiriyor. Çünkü Netanyahu siyasi meşruiyetinin önemli bir bölümünü İran’la mücadele etme ve Tahran’la yapılacak herhangi bir uzlaşmayı engelleme iddiası üzerine kurmuştu.

ABD-İsrail ilişkilerinde yeni dönem

Mevcut anlaşmazlıkların sertliğine rağmen, ABD-İsrail ittifakının çöküşe doğru gittiği söylenemez. Ancak kesin olan şu ki, bu ilişki artık farklı bir aşamaya girmiş durumda.

ABD, anlaşmayı bölgesel dengeleri yönetmenin, küresel ekonomiyi korumanın ve uzun süreli açık bir savaşın önüne geçmenin yolu olarak görüyor. İsrail ise İran’ı varoluşsal bir tehdit olarak değerlendiriyor ve bu nedenle askeri ve siyasi baskının sürmesi gerektiğini savunuyor.

Önceliklerdeki bu farklılık iki taraf arasındaki stratejik ortaklığı ortadan kaldırmıyor. Ancak bu ortaklığın sınırlarını açık biçimde gösteriyor. Son savaş, Washington ile Tel Aviv arasındaki askeri koordinasyonun boyutunu ortaya koyarken, anlaşma da büyük meselelerde nihai kararın öncelikle Amerikan hesaplarına bağlı olduğunu gösterdi.

İsrail’i bekleyen yeni denklem 

ABD-İran mutabakat zaptı etrafında yaşanan kriz, İsrail’in karşı karşıya olduğu en büyük meydan okumanın yalnızca anlaşmanın maddeleri ya da İran’la ilişkilerin geleceği olmadığını gösteriyor. Asıl mesele, İsrail’in onlarca yıldır dayandığı stratejik çevrede yaşanan dönüşüm.

Washington, savaşın sonuçlarını daha geniş bir siyasi uzlaşıya dönüştürmeye çalışırken, Tel Aviv güç yoluyla sahada fiili durum oluşturma kapasitesini koruyacak bir hareket alanı arıyor.

Bu iki yol arasında kalan Netanyahu ise siyasi kariyerinin en zorlu sınavlarından biriyle karşı karşıya. Çünkü onun bölgeyi yeniden şekillendirmek için araç olarak gördüğü savaş, bugün İsrail’de birçok kesimin endişeyle baktığı bir anlaşmaya dönüşmüş durumda. Bu anlaşma, bazılarına göre yalnızca İran’ın konumunu değil, İsrail’in Ortadoğu’daki yeni denklemler içindeki yerini de yeniden şekillendirebilecek bir sürecin başlangıcı olabilir.