Rus Üsleri ve Batı Yaptırımları: Suriye'nin Stratejik Pazarlığı

Suriye ve Rusya, Lazkiye yakınlarındaki Hmeymim Hava Üssü ile Tartus Deniz Üssü’nün geleceği konusunda müzakerelerini sürdürüyor. Geçen ayın sonunda Şam, Rusya-Suriye ilişkilerinin temel mimarlarından biri olan ve daha önce Suriye’de büyükelçilik yapmış Rusya Dışişleri Bakan Yardımcısı Mihail Bogdanov’u ağırladı. İki ülkeyi ilgilendiren birçok önemli başlığın ele alındığı görüşmelerde, Batılı analizlerin aksine gergin bir atmosfer oluşmadı ve taraflar, ciddi görüş ayrılıklarına rağmen pragmatik bir yaklaşım sergiledi. 

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, geçen çarşamba günü Suriye Devlet Başkanı Ahmed el-Şara ile bir telefon görüşmesi gerçekleştirdi. Putin, "Rusya ile tarihi dostluk ve karşılıklı yararlı iş birliği ilişkileri bulunan" Suriye halkının yararına yeni yönetimin karşı karşıya olduğu görevlerde el-Şara'ya başarılar diledi ve "Suriye’nin toprak bütünlüğüne" desteğini yineledi. Ayrıca, Suriye Dışişleri Bakanı Esad el-Şeybani’yi Moskova’da ağırlamak üzere davet etti.

ŞAM İLE MOSKOVA ARASINDAKİ PAZARLIKLAR VE KOŞULLAR 

Suriye Savunma Bakanı Mürhef Ebu Kasra, Washington Post’a verdiği demeçte, ülke çıkarlarına hizmet etmesi ve kazanımlar sağlaması halinde Rusya'nın Suriye sahilindeki hava ve deniz üslerini muhafaza etmesine açık olduklarını belirtti.

Rusya açısından, bu üslerin stratejik önemi NATO’nun güney kanadı boyunca nükleer caydırıcılık sağlamada yatıyor. Ancak Rus donanmasının Ukrayna savaşı sırasında Karadeniz’de ağır kayıplar vermesi, Moskova’nın Tartus’taki deniz üssüne olan ilgisini önemli ölçüde azalttı. 

Özellikle, 2022 yılı Nisan ayında Ukrayna tarafından vurulan ve batan Moskova kruvazörü, Karadeniz Filosunun uzun menzilli hava savunmasını sağlayan ve komuta-kontrol merkezi işlevi gören kritik bir unsurdu. Bu kayıp, Rus donanmasının Karadeniz'deki operasyonel kapasitesini zayıflatırken, Akdeniz’deki varlığını da etkiledi. 

Hmeymim Üssü ise son yıllarda Suriye’deki gelişmeler ve Ukrayna savaşının, Wagner güçleri ile Suriye ordusu arasındaki ilişkiye etkileri nedeniyle daha da kritik hale geldi. Üs, binlerce Rus asker ve yükleniciyi barındırıyor, ayrıca Moskova’nın bölgedeki komuta-kontrol merkezi olarak görev yapıyor. Aralık 2019 ile Ağustos 2020 arasında Wagner, Libya’daki Trablus hükümetine karşı savaşan emekli General Halife Hafter’e destek vermek için Suriye’den binlerce paralı asker gönderdi.

Kremlin açısından bu üssün stratejik önemi, Haziran 2023'te Wagner’in lideri Yevgeniy Prigojin'in isyanı sırasında daha da belirginleşti. Rus ordusu, Wagner'in bu üssü ele geçirmesini engelleyerek, Prigojin'in küresel ağını zayıflatmak için kritik bir adım attı. O dönemde Rus güvenlik güçleri Wagner’in Rusya’daki merkezlerini basarken, Hmeymim’deki Wagner komutanlarına yeni sözleşmeler imzalamaları ya da ülkeye dönmeleri için ultimatom verildi. Son iki ay içinde, Hmeymim’den Libya’daki Wagner üslerine Rus askeri nakliye uçaklarının kalkış yaptığı gözlemlendi. Ancak taşınan askerlerin kimlikleri ve aralarında Esad rejimine bağlı üst düzey subayların olup olmadığı konusunda kesin bilgiler sızmadı.

RUS ÜSLERİNİN SURİYE'DEKİ GELECEĞİ: ŞAM’IN BEKLENTİLERİ

Şam yönetiminin, Rus üslerinin faaliyetlerinin devamı için Moskova’dan talep ettiği karşılık konusunda fazla ayrıntı sızmadı. Ancak Suriyeli kaynaklar, yeni yönetimin Rusya’dan, kaçan eski rejim yetkililerini teslim etmesini talep ettiğini bildiriyor. Bogdanov, bu konuda kesin bir yanıt vermedi ancak söz konusu kişilerin adil yargılanma garantisi alması gerektiğini vurguladı. Bu açıklama, Moskova’nın bazı yetkilileri iade etme konusunda istekli olabileceğini ancak Beşşar Esad’ı teslim etmeye yanaşmadığını düşündürüyor.

Şam’ın ikinci önemli hedefi, Esad ve diğer askeri-güvenlik yetkilileri tarafından Rusya’ya aktarılan milyarlarca doların geri alınması. Gözlemciler, Batı yaptırımları nedeniyle zor durumda olan Moskova’nın, bu fonların bir kısmını elinde tutabileceğini değerlendiriyor. Ayrıca, Rusya’nın Suriye’ye sağladığı askeri desteğin karşılığında oluşan borçların yeni yönetim tarafından ödenmeyeceği tahmin ediliyor. Hatta Suriye kamuoyunda, Moskova’ya karşı uluslararası mahkemelerde tazminat davaları açılması yönünde talepler yükseliyor.

Üçüncü hedef, BM Güvenlik Konseyi’nde Rusya’nın desteğini alarak uluslararası yaptırımların kaldırılması ve İsrail’in, Aralık 2023’te Esad rejiminin çöküşü sonrası işgal ettiği Suriye topraklarından çekilmesini sağlamak.

Dördüncü hedef ise, Batılı ülkelerden silah alımının mümkün olmaması durumunda Rusya’dan gelişmiş askeri sistemler tedarik edebilmek. Şam yönetimi, yeni orduyu Batı menşeli silahlarla donatma hedefi doğrultusunda ABD, Avrupa ve Türkiye ile uzun vadeli savunma iş birliği anlaşmaları yapmayı da değerlendiriyor.

ABD VE AVRUPA'NIN TEPKİSİ

Suriye’nin Rusya ile ilişkilerini geliştirmesi, ABD ve Avrupa tarafından hoş karşılanmıyor. Son iki ay içinde, ABD ve Avrupa’dan gelen diplomatik heyetler, Şam yönetimiyle bu konuyu masaya yatırdı. ABD heyeti başkanı Barbara Leaf, Devlet Başkanı Ahmed el-Şara ile görüşmesi sonrası yaptığı açıklamada, Washington’un Şam-Moskova yakınlaşmasına karşı olduğunu ve Şam-Washington ilişkilerinin iyileşmesinin, Rusya ve İran’ın Suriye’den çekilmesine bağlı olduğunu belirtti. 

Fransa özellikle, Hmeymim üssünün kapatılmasına büyük önem veriyor. Paris, bu üssün Rusya’nın Afrika’daki eski Fransız sömürgelerine nüfuz etmesini kolaylaştırdığına inanıyor. Orta Afrika, Mali, Burkina Faso ve Nijer’de Fransa yanlısı rejimlerin düşmesinde, Hmeymim’deki lojistik desteğin kritik rol oynadığı düşünülüyor. 

Şam yönetimi, Rus üslerinin kapatılması karşılığında Batı yaptırımlarının kaldırılmasını içeren bir anlaşmaya açık olduğunu belirterek, ABD ve Avrupa’ya net bir mesaj veriyor: Uluslararası yaptırımlar nedeniyle Suriye, Rusya gibi büyük bir güce sırtını dönemez. Ancak diplomatik pazarlıklar hâlâ sürüyor. 

Kaynak: El-Arabi el-Cedid