İran’daki Protestoların Arka Planı Ne?

İran’da son günlerde yaşanan protestolar, ülkenin batısında güvenlik güçleri ile göstericiler arasında yaşanan yeni çatışmalarla daha da şiddetlendi.

Perşembe günü çıkan olaylarda 3 kişinin daha hayatını kaybetmesiyle ölü sayısı artarken, gösteriler ülke genelinde yayılmaya devam ediyor.

Protestolar neden başladı?

Gösterilerin fitilini, geçen pazar günü Tahran’da hayat pahalılığı ve ekonomik çöküşe karşı sokağa çıkan esnaf ateşledi. Tahran’daki bir köprü üzerinde yürüyüş düzenleyen esnaf, hızla artan fiyatları ve alım gücündeki düşüşü protesto etti.

Kısa sürede çok sayıda dükkân kapatıldı; bu durum protestoların ekonomik hayata doğrudan yansıdığını gösterdi. Ardından toplumun farklı kesimleri de eylemlere katıldı ve protestolar ülkenin başka bölgelerine yayıldı.

Bu gelişmeler, İran riyalinin dolar karşısında değerinin üçte birden fazla düşmesi ve yıllardır süren yüksek enflasyonun halkın alım gücünü ciddi biçimde zayıflatması sonrası yaşandı.

Can ve mal kaybı ne durumda?

Başlangıçta barışçıl olan protestolar, birçok bölgede şiddet olaylarına ve polisle çatışmalara dönüştü. Perşembe günü itibarıyla, güvenlik güçleri mensuplarının da aralarında bulunduğu en az 6 kişinin öldüğü bildirildi.

Çok sayıda kişi yaralanırken, resmi binalar ve kamuya ait bazı yapılar da zarar gördü.

Yetkililer ve güvenlik güçleri nasıl karşılık verdi?

Polis, protestoculara karşı göz yaşartıcı gaz kullandı ve çok sayıda kişiyi gözaltına aldı. Yetkililer, “kamu düzenini bozma girişimlerine” sert şekilde karşılık verileceğini duyurdu.

İran resmi haber ajansı IRNA, bazı “olayları kışkırtan kişilerin” yakalandığını açıkladı. Batıdaki Loristan eyaletinde bir “Besic” mensubunun ölümüyle ilgili adli soruşturma başlatıldı.

Öte yandan savcılık, Koheddşt kentinde 20 kişinin, ülke genelinde ise onlarca kişinin “isyan ve kargaşa” suçlamasıyla gözaltına alındığını duyurdu. Tesnim ve Fars ajansları, ABD ve Avrupa merkezli “rejim karşıtı gruplarla bağlantılı” olduğu iddia edilen kişilerin tutuklandığını öne sürdü.

Bazı şehirlerde plakası olmayan araçlarla silah dağıtıldığı iddiaları gündeme gelirken, polis “kontrolün yeniden sağlandığını” açıkladı.

Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan ne dedi?

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, halkın öfkesini dış güçlere bağlamayı reddetti. Sorunun kaynağının kötü iç yönetim olduğunu vurgulayan Pezeşkiyan, protestocuların taleplerinin ciddiyetle ele alınması gerektiğini söyledi.

Pezeşkiyan ayrıca güvenlik güçlerine “azami itidal” çağrısında bulunarak şiddetten kaçınılması, diyalog kurulması ve halkın taleplerinin dinlenmesi gerektiğini vurguladı.

---

İnternet kesildi, Trump’tan sert tehdit

İnternet izleme kuruluşu NetBlocks, perşembe günü İran genelinde internetin tamamen kesildiğini açıkladı. Kuruluş, bu adımın protestocuların iletişimini engellemeye yönelik geniş çaplı dijital sansürün parçası olduğunu belirtti.

Öte yandan ABD Başkanı Donald Trump, İran yönetimini sert sözlerle uyardı. Trump, protestoların bastırılması halinde “çok güçlü bir karşılık” vereceklerini söyledi: “Eğer İran, her zaman yaptığı gibi barışçıl göstericileri vurur ve öldürürse, ABD onların yardımına koşacaktır.”

Trump ayrıca, protestolara ilişkin İsrail televizyonu Kanal 13’ün yayınladığı bir videoyu paylaşarak, Meşhed’de bir milyondan fazla kişinin sokağa çıktığını ve güvenlik güçlerinin bazı bölgelerden çekildiğini iddia etti.

Protestolar yayılıyor

Başkent Tahran başta olmak üzere İsfahan, Meşhed, Kirmanşah, Şiraz ve Hemedan gibi birçok şehirde protestolar sürüyor. Göstericiler rejim karşıtı sloganlar atarken, güvenlik önlemleri artırılmış durumda.

İnsan hakları kuruluşlarına göre şimdiye kadar 34 protestocu ve 4 güvenlik görevlisi hayatını kaybetti, 2 binden fazla kişi gözaltına alındı.

Gösteriler, Aralık ayı sonunda Tahran’daki büyük pazarda başlayan esnaf greviyle patlak vermiş, kısa sürede 25’ten fazla eyalete yayılmıştı. Uzmanlar, bu dalganın 2022–2023’te Mahsa Amini’nin ölümünün ardından yaşanan protestolardan bu yana ülkenin karşılaştığı en geniş çaplı toplumsal hareketlerden biri olduğunu belirtiyor.