ABD–İran Arasında İki Haftalık Ateşkes: Geçici Mola mı, Kalıcı Çözüm Mü?

ABD ile İran arasında 40 gün süren askeri tırmanışın ardından bölgede sürpriz bir gelişme yaşandı. Son anda Pakistan’ın devreye girmesiyle iki haftalık geçici ateşkes ilan edildi. 

ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’a yönelik saldırıları durdurma kararı, Hürmüz Boğazı’nın uluslararası deniz trafiğine açılması şartına bağlandı. Bu adım, küresel ekonomiyi tehdit eden krizi yatıştırmayı ve Orta Doğu’yu geniş çaplı bir savaştan uzak tutmayı hedefliyor.

Öte yandan Tahran yönetimi ateşkesi prensipte kabul ettiğini duyurdu ancak anlaşmaya dair farklı bir tablo çizdi. İran’a göre süreç, Pakistan’ın Washington’a ilettiği 10 maddelik bir İran önerisine dayanıyor ve ABD’nin bunu kabul etmesi geri adım attığının göstergesi. Bu iki farklı anlatım, anlaşmanın kalıcı bir çözümden çok geçici ve taktiksel bir ateşkes olduğu yorumlarını güçlendiriyor.

Ateşkesin kapsamı tartışma yarattı

Ateşkesin ilan edilmesiyle birlikte, kapsamı ve coğrafi sınırları konusunda ciddi görüş ayrılıkları ortaya çıktı. 

---

Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, anlaşmanın Lübnan dahil tüm cephelerde askeri operasyonların durmasını kapsadığını açıkladı. Bu açıklama, bölgede genel bir sakinleşme beklentisini artırdı.

Ancak İsrail cephesinden gelen açıklamalar bu tabloyu bozdu. Başbakan Binyamin Netanyahu’nun ofisi, ateşkesin Lübnan’ı kapsamadığını ve Hizbullah’a yönelik operasyonların süreceğini duyurdu. Bu durum, tarafların anlaşmayı farklı şekillerde yorumladığını ve sahada uygulanabilirliği konusunda soru işaretleri bulunduğunu ortaya koydu.

Öte yandan İran’a yakın bazı grupların fiilen ateşkese uyduğu görüldü. Irak’taki İslami Direniş, operasyonlarını iki hafta süreyle durdurduğunu açıkladı. Hizbullah ise anlaşmanın ardından ilk saatlerde sessizliğini korudu. Bu gelişmeler, perde arkasında ilan edilmemiş bazı uzlaşıların olabileceği şeklinde yorumlandı.

Hürmüz boğazı anlaşmanın kalbinde

Ateşkesin en kritik başlıklarından biri Hürmüz Boğazı oldu. Son haftalarda boğazın kapanması, küresel petrol arzının yaklaşık beşte birinin risk altına girmesi nedeniyle en büyük kriz başlıklarından birine dönüşmüştü. Bu nedenle Washington, saldırıların durmasını boğazın yeniden açılmasına bağladı.

Ancak Tahran’ın yaklaşımı farklı. İran’a göre deniz trafiği açık kalacak ancak geçişler İran Silahlı Kuvvetleri’nin koordinasyonu ve doğrudan denetimi altında gerçekleşecek. Bu durum, İran’ın boğazı sadece askeri bir baskı aracı değil, aynı zamanda jeopolitik ve ekonomik bir koz haline getirmek istediğini gösteriyor.

Öte yandan Trump, boğazda biriken gemi trafiğinin açılması için ABD’nin destek vereceğini ifade ederken, İran medyasında yeni düzenlemelerin gündeme gelebileceği belirtiliyor. Bu da taraflar arasındaki yaklaşım farkının sürdüğüne işaret ediyor.

Nükleer program en zor başlık

Hürmüz Boğazı’nın yanı sıra, İran’ın nükleer programı müzakerelerin en hassas konusu olmaya devam ediyor. Medyaya yansıyan bilgilere göre anlaşma taslağının Farsça ve İngilizce metinleri arasında önemli farklar bulunuyor. Farsça metinde uranyum zenginleştirme kabul edilirken, İngilizce metinde bu ifadeye yer verilmemesi dikkat çekiyor.

Bu durum, taraflar arasındaki derin görüş ayrılığını ortaya koyuyor. ABD, zenginleştirme faaliyetlerine sıkı kısıtlamalar getirmek isterken, İran bu hakkın tartışılamayacağını ve ulusal egemenliğinin bir parçası olduğunu savunuyor.

Bu çerçevede iki haftalık ateşkesin, aslında daha kapsamlı ve zorlu müzakerelerin başlangıcı olduğu değerlendiriliyor. Bu görüşmelerde balistik füze programı ve İran’ın bölgedeki etkisinin de masaya gelmesi bekleniyor.

Karşılıklı tavizler, çifte zafer söylemi

Ateşkes ilan edilse de taraflar anlaşmayı kendi kamuoylarına zafer olarak sunuyor. Washington yönetimi, askeri hedeflere ulaşıldığını ve ateşkesin güçlü bir müzakere pozisyonu sağladığını savunuyor.

Tahran ise ABD’nin İran önerisini kabul etmek zorunda kaldığını ve savaşın Washington’un hedeflerine ulaşamadan sona erdiğini ileri sürüyor. 

Özellikle rejim değişikliği ve nükleer programın sonlandırılması hedeflerinin gerçekleşmediği vurgulanıyor.

Bu karşıt söylemler, anlaşmanın ne kadar kırılgan olduğunu bir kez daha gözler önüne seriyor.

İsrail’de tepki ve tartışma

İsrail’de ateşkes kararı siyaset ve medyada geniş yankı buldu. 

---

Muhalefet lideri Yair Lapid, anlaşmayı siyasi bir felaket olarak nitelendirdi ve hükümetin savaşın başında koyduğu hedeflere ulaşamadığını söyledi.

Güvenlik çevrelerinde ise ateşkesin İran’a toparlanma fırsatı verdiği görüşü öne çıkıyor. Tel Aviv yönetiminin, İran’ın askeri kapasitesini daha fazla zayıflatmak için saldırıların genişletilmesini savunduğu biliniyor.

Küresel piyasalar rahatladı

Ateşkesin ilanı, küresel piyasalarda da hızlı bir etki yarattı. Hürmüz Boğazı’nın kapanma ihtimali nedeniyle sert yükselen petrol fiyatları düşüşe geçti. Varil fiyatı yeniden 100 doların altına geriledi.

Ancak bu düşüşün kalıcı olup olmayacağı belirsiz. Piyasalar şimdi gözünü Pakistan’ın başkenti İslamabad’da yapılması beklenen ABD–İran görüşmelerine çevirmiş durumda. Bu görüşmelerde tarafların anlaşmazlık başlıklarını ele alması bekleniyor.

Geçici ateşkes mi, yeni sürecin başlangıcı mı?

Ateşkesin yürürlüğe girmesiyle birlikte bölge kritik bir yol ayrımına girdi. İki haftalık süreç ya uzun soluklu bir diplomatik sürecin kapısını aralayacak ya da yeni bir çatışma dalgası öncesi kısa bir mola olarak kalacak.

Öte yandan nükleer program, İran’ın bölgedeki etkisi ve Hürmüz Boğazı’nın geleceği gibi temel başlıklarda uzlaşma sağlanmış değil. Bu da savaşın fiilen sona ermediğini, sadece askeri aşamadan siyasi ve diplomatik mücadele aşamasına geçtiğini gösteriyor.