Suriye'de Savaşın Toplumsal Yaraları Nasıl Sarılacak?

Savaşların etkileri maddi yıkım ve doğrudan insan kayıplarıyla sınırlı kalmıyor. Yıllar geçtikçe bireylerin ve toplumların yaşamında, bireysel ve kolektif hafızada derin izler bırakıyor.

Suriye'de savaş; altyapıya, kurumlara ve ekonomik kaynaklara zarar verirken toplum üzerinde de ağır etkiler bıraktı. Korku, zorunlu göç, yakınların ve evlerin kaybı, toplumsal bağların çözülmesi ve yaşam koşullarının değişmesi, Suriyelilerin yıllar boyunca ağır bir yük taşımasına neden oldu.

Bu süreç, toplumun farklı kesimleri arasında sosyal ve psikolojik mesafelerin oluşmasına yol açtı. Zamanla biriken bu etkiler, ortak hafızanın da bir parçası hâline geldi.

Savaş eve girdiğinde

İnsanlar savaş koşullarında kendilerini güvende hissedebilecekleri alanlara yöneliyor. Suriye'de de aile, akrabalar, komşular ve aynı bölgede yaşayan insanlar, birçok kişi için koruma ve dayanışma sağlayan temel çevreler hâline geldi.

Ancak savaş sırasında hayatta kalmak için gerekli olan bu yakınlaşma, savaş sonrasında aşılması güç bir toplumsal kalıba dönüşebiliyor. Sınırlı sayıda insana güvenmeye alışan kişiler, özellikle farklılık deneyimini tehlikeyle ilişkilendirmişlerse, daha geniş topluma yeniden güvenmekte zorlanabiliyor.

Silahlı çatışmaların etkilerini ''toplumsal uyum'' kavramı üzerinden inceleyen çalışmalar, savaşların genel olarak toplumsal güvene zarar verdiğini ve grup kimliklerini güçlendirdiğini ortaya koyuyor. Bununla birlikte sonuçlar toplumlara ve koşullara göre değişiyor. Şiddet, bazı durumlarda aynı tehlikeyle karşı karşıya bulunan gruplar arasında dayanışma ve iş birliğini de artırabiliyor.

Suriye'deki savaş da aynı anda iki farklı sonuç ortaya çıkardı. Bir yandan toplumsal bölünmeler derinleşti ve farklı kesimler arasındaki bağlar zayıfladı. Diğer yandan yerinden edilme, yoksulluk ve korku karşısında insanlar yeni dayanışma ve yardımlaşma biçimleri geliştirdi.

Aile, birçok durumda ekonomik ve toplumsal koruma alanına dönüşürken akraba, arkadaş ve komşu ağları krizlerle mücadelede daha önemli hâle geldi.

Sorun ise bu ağların dayanışmaya açık çevrelerden, güvenin yalnızca kendi sınırları içinde üretildiği kapalı yapılara dönüşmesiyle ortaya çıkıyor. Bu çevrelere aidiyet, başkalarını değerlendirmede bir ölçüt hâline gelebiliyor.

Savaş aile içindeki rolleri değiştirdi

Savaşın etkileri aile yapısında ve aile üyelerinin günlük yaşamındaki rollerinde de kendisini gösterdi.

Birçok çocuk, kayıp, yerinden edilme ve ekonomik kaynakların azalması nedeniyle erken yaşta sorumluluk üstlenmek zorunda kaldı. Kadınlar ise ailelerin istikrarını korumak ve ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla ek roller üstlendi.

Gençlerin eğitim, çalışma ve göçle ilgili tercihleri de değişti. Bu kararlar, güvenlik kaygıları ve geleceği güvence altına alma ihtiyacıyla daha fazla bağlantılı hâle geldi.

Anne babaların kararları da korku, ihtiyaç ve belirsizlikten etkilendi. Geleceğe yönelik olağan planlama imkânlarının daralmasıyla savaş, aile içindeki rolleri ve ilişkileri yeniden şekillendirdi; etkileri günlük yaşam biçimlerine ve toplumsal beklentilere kadar uzandı.

Ötekinden korkmak birlikte yaşamayı zorlaştırdı

Savaş, aileyi bazı durumlarda güvenlik ve koruma alanına dönüştürürken daha geniş toplumsal çevreyi temkin ve kuşkunun hâkim olduğu bir alana çevirdi.

Siyasi, bölgesel, mezhepsel veya toplumsal farklılıklar, bireyler arasındaki olağan ayrılıklardan daha geniş anlamlar taşımaya başladı. Bir kişinin adı, geldiği bölge veya siyasi tutumu, onun geçmişi ve savaş sırasındaki konumuna ilişkin belirli yargılarla ilişkilendirilebilir hâle geldi.

İhanetle suçlama dili de savaşın toplumsal ilişkiler üzerindeki en tehlikeli sonuçlarından biri olarak öne çıktı. Böylece farklılık, meşru bir görüş ayrılığı olmaktan çıkarak kişinin kendisine ve niyetlerine yönelik şüpheye dönüşebildi.

Siyasi anlaşmazlığın suçlamaya, görüş ayrılığının niyet sorgulamasına ve kişinin doğduğu bölgenin onu değerlendirmede ölçüt hâline gelmesi, farklılıkların kalıcı ön yargılara dönüşmesine zemin hazırladı.

Bireyler birbirlerini doğrudan tanımak yerine hafızalarında belirli gruplarla ilişkilendirmeye başladığında, grubun geçmişi kişiyi değerlendirmede belirleyici hâle geliyor. Bu durum da savaş sonrası dönemi yalnızca şiddetin sona ermesinden daha karmaşık bir süreç hâline getiriyor.

Yeniden inşa yalnızca şehirlerle sınırlı değil

Savaşın toplumsal etkileri, Suriye'nin yeniden inşasının yalnızca binaları, altyapıyı ve kurumları kapsamadığını; ilişkilerde, güven duygusunda ve aidiyette meydana gelen değişimlerin de ele alınması gerektiğini gösteriyor.

Toplumsal bütünlüğün sağlanması, toplumdaki herkesin birbirine benzemesini gerektirmiyor. Farklılıkların kalıcı düşmanlıklara dönüşmeden yönetilebilmesi, savaş sonrası dönemin önemli meselelerinden biri olarak öne çıkıyor.

Bu nedenle yeni Suriye'nin inşası, insanların birbirleriyle kurduğu ilişkinin de yeniden şekillenmesini gerektiriyor. Farklı düşünen kişilerin potansiyel tehdit olarak görülmeye devam edilmesi, istikrarlı bir vatandaşlık anlayışının oluşmasını zorlaştırıyor.

Savaş yıllarında korunma amacıyla belirli gruplara yönelmek zamanla içe kapanmaya, kurumların zayıfladığı dönemlerde yalnızca akrabalara dayanmak ise daha geniş toplumsal çevrelere karşı mesafeli bir tutuma dönüşebiliyor.

Sonuç olarak savaş yıllarında oluşan toplumsal ilişkiler, bireylerin daha geniş çevrelere açılma kapasitesi üzerinde etkisini sürdürüyor.

Önümüzdeki dönemde toplumsal iyileşmenin önemli unsurlarından biri, savaş yıllarında daralan ortak alanların yeniden kurulması olacak. Siyasi, bölgesel ve toplumsal farklılıkların kamusal yaşamın doğal bir parçası olarak kabul edilmesi ve güven ilişkilerinin dar çevrelerden toplumun geneline yayılması, bu sürecin temel başlıkları arasında yer alıyor.

Bu süreç, bireylerin farklı deneyim ve görüşlere sahip olsalar da vatandaşlığı ortak bir çerçeve olarak görebilmeleriyle yakından bağlantılı.

Kaynak: SyriaTV