Suriye, İnsanı Koruyan Bir Kültürü Nasıl İnşa Edebilir?

Suriye’de insan hakları ihlalleriyle şekillenen geçmişten çıkmak, yalnızca yasaların değiştirilmesi ya da kurumların ve yetkililerin isimlerinin değişmesiyle mümkün değil. Meselenin özü davranış, kültür ve günlük uygulamalarla ilgili. Çünkü iktidarla, korkuyla, şiddetle ve hesap vermekten kaçınmayla kurulan ilişki biçimleri yıllar içinde birikiyor; ardından polis merkezlerine, sorgu odalarına, mahkemelere, kamu kurumlarına, okullara, üniversitelere ve hatta toplumun şüpheli, suçlu, muhalif ya da karşıt gördüğü kişiler hakkında kullandığı dile kadar yayılıyor.

Bu nedenle insan haklarına saygılı bir devletin inşası yıllar süren disiplin, eğitim, denetim ve gözden geçirme gerektiriyor. Hukuk temel kuralları belirler; ancak bu kuralların günlük davranışlara dönüşmesi için görevlerini bilen kurumlara, bu görevler konusunda eğitilmiş personele, sapmaları ortaya çıkaracak denetim mekanizmalarına, hesap sorabilecek bir yargıya, soru sorabilen bir basına ve izleyen, belgeleyen, çözüm önerileri geliştiren bir sivil topluma ihtiyaç var.

Devletin gücü hukukun sınırlarıyla ölçülür

İlk adımlardan biri basit ama belirleyici bir ilkeyle başlıyor: İnsan hakları, kendisine yöneltilen suçlama ne olursa olsun insanı korur.

Bir kişi ağır bir suç işlemiş olabilir, aleyhindeki deliller güçlü olabilir ve toplum ona karşı büyük bir öfke duyabilir. Buna rağmen bedensel bütünlüğünün korunması, neyle suçlandığını bilmesi, avukata erişebilmesi, itirafa zorlanmaması, bağımsız bir yargıç karşısına çıkarılması ve kanunun belirlediği sınırlar içinde adil ve açık bir şekilde yargılanması onun hakkıdır.

Adaletin değeri, bu haklara saygı göstermenin zor olduğu ve toplumda destek bulmadığı anlarda ortaya çıkar. Sevilen bir kişinin haklarını korumak kolaydır. Ağır bir suçlamayla karşı karşıya olan bir kişinin haklarını koruyabilmek ise devletin asıl sınavıdır.

İşkenceyi suç sayarak cezalandıran bir devlet, bir soruşturmacının başka bir suçla itham edilen kişiye işkence yapmasına izin verdiğinde ciddi bir çelişkiye düşer. Soruşturmacı hukuku temsil eder. Bu nedenle kullandığı yöntemlerin suçlunun yöntemlerinden daha disiplinli, dili ve davranışlarının ise daha yüksek standartlara tabi olması gerekir. İddia makamının kullandığı yöntemler, hesap sormaya çalıştığı suç davranışlarına benzemeye başladığında adalet de anlamının bir bölümünü kaybeder.

Bu noktada vatandaşla doğrudan ilişki kuran her kurum için açık ve bağlayıcı bir davranış kurallarına ihtiyaç duyuluyor. Bunların başında polis, soruşturma birimleri, cezaevleri ve savcılık geliyor.

Polis ve soruşturmacı, eğitiminin ilk gününden itibaren yetkisinin sınırlarını tam olarak bilmelidir. Gözaltı işleminin nasıl yapılacağı, aramanın hangi kurallara göre gerçekleştirileceği, hangi ölçüde güç kullanılabileceği, güce ne zaman başvurulacağı, sorgunun nasıl kayıt altına alınacağı, delillerin nasıl korunacağı, şikayetlerin nasıl kaydedileceği ve devletin gözetimindeki kişilerin nasıl korunacağı açık biçimde öğretilmelidir.

Bu kurumlarda çalışanların yalnızca törensel sözlerden ibaret olmayan, pratik karşılığı bulunan bir meslek yemini anlayışına da ihtiyacı var. Görevlerinin hukuku korumak, insan onurunu gözetmek, vatandaşlara eşit mesafede durmak ve devletin kendilerine verdiği yetkiyi intikam, aşağılama ya da hesaplaşma aracına dönüştürmemek olduğunu bilmeleri gerekiyor.

Ancak davranış kuralları tek başına yeterli değil. Her kuralın, ona ne ölçüde uyulduğunu ölçen bir mekanizması da olmalı.

Bir gözaltı merkezinde darp vakası yaşandığında, gözaltı sırasında bir kişi aşağılandığında, biri saatlerce resmi kayıtlarda görünmeden tutulduğunda ya da zor kullanılarak itiraf alındığında, yaşanan olay kurumsal olarak incelenmesi gereken bir meseleye dönüşmelidir. Burada sorulması gereken soru yalnızca ihlali kimin yaptığı değildir; bu ihlalin gerçekleşmesine izin veren ortamın da anlaşılması gerekir.

Görevli yeterli eğitim aldı mı? Amirinden doğrudan ya da dolaylı bir talimat aldı mı? Yaşananları belgeleyen kameralar veya kayıtlar var mı? Çalışma saatleri ve mesleki baskı davranışları etkiliyor mu? Kurum içinde şiddeti güç göstergesi sayan bir kültür bulunuyor mu? Daha önce benzer ihlaller yaşandı ve bunlar cezasız mı kaldı?

Bir polis memuru, geleceğinden endişe etmeden amirinin hukuka aykırı bir emrine itiraz edebiliyor mu?

Bu yaklaşım sayesinde her ihlal vakası, daha büyük bir kurumsal sorunun ortaya çıkarılması ve giderilmesi için fırsata dönüşebilir.

Basın ve sivil toplumun rolü de tam burada önem kazanıyor. İhlalleri ortaya çıkarabilecek bir basının varlığı, koruma sisteminin doğrudan bir parçasıdır. Çünkü kendi içine kapalı kurumlar hatalarını savunma eğilimi gösterirken, kamuoyu denetimi kurumları açıklama yapmaya ve yanlışlarını düzeltmeye zorlar.

Sorumlu bir basın, keyfi gözaltı veya kötü muamele vakasını takip ederken şüpheliyi kahramanlaştırmak ya da işlediği bir suçtan aklamak zorunda değildir. Burada araştırılması gereken esas mesele, devletin yetkisini nasıl kullandığıdır.

Bir gazeteci aynı anda hem bir kişinin ağır bir suçlamayla karşı karşıya olduğunu hem de sorgu sırasında dövülmesinin hesap sorulması gereken bir ihlal olduğunu söyleyebilir. Bu iki düşünce arasında bir çelişki yoktur.

Bu ayrım, geleceğin Suriye’si açısından son derece önemli. Bir sanığın adil yargılanma hakkını savunmak, işlediği fiili savunmak anlamına gelmez. İşkenceye karşı çıkmak da toplumun o kişiden hesap sorma hakkını reddetmek değildir.

Adil yargılama, verilen cezaya da daha güçlü bir meşruiyet kazandırır. Çünkü toplum böylece kişinin korku, intikam ya da zorla alınmış bir itirafla değil, deliller ve hukuk temelinde mahkum edildiğini söyleyebilir.

Bu kültürün inşası, insan hakları meselesinin tek bir bakanlığın sorumluluğuna bırakılması yerine bakanlıklar arasında işbirliğini de gerektiriyor. İçişleri Bakanlığı polis eğitimi ve gözaltı prosedürlerinden, Adalet Bakanlığı yargının bağımsızlığı ve adil yargılanma güvencelerinden, Eğitim Bakanlığı hukuk, haklar ve vatandaşlık kavramlarının okullara taşınmasından sorumlu. Yükseköğretim kurumları hukuk, kriminoloji ve polislik alanlarındaki programları geliştirebilir; medya alanındaki kamu kurumları ve basın kuruluşları ise daha doğru ve sorumlu bir kamusal dilin oluşmasına katkı sağlayabilir.

Aynı zamanda şikayetler, ihlaller ve disiplin işlemleri hakkında düzenli raporlar yayımlayan ortak mekanizmalar kurulabilir. Bu raporlarda polis görevlileri hakkında yapılan şikayetlerin sayısına, şikayetlerin niteliğine, açılan soruşturma sayısına, soruşturmaların sonuçlarına ve benzer olayların tekrarlanmasını önlemek için alınan tedbirlere yer verilebilir. Buradaki şeffaflık, kurumlara duyulan güveni artırmanın bir aracıdır.

Basit bir model üzerinden düşünülebilir: Bir gözaltı merkezinde kötü muamele vakası yaşanır. Bağımsız bir kurum soruşturma başlatır, temel bulgular kamuoyuna açıklanır ve ihlal kanıtlandığında sorumlular hakkında işlem yapılır. Ardından İçişleri Bakanlığı, olayın yaşanmasına imkan veren prosedürleri gözden geçirir ve vakadan çıkarılan dersler tüm personele yönelik eğitim materyaline dönüştürülür. Devlet böylece yalnızca olayı çözmekle kalmaz, yaşananlardan öğrenmeye de başlar.

Bu yolculuk, gençlerin polis akademisine girmesinden yıllar önce başlıyor.

Okulda öğretmenin düzeni sağlamak için öğrenciyi aşağılayabileceğini, güçlü olanın zayıfı susturma hakkına sahip olduğunu ve hataların hakaretle düzeltilebileceğini öğrenen bir çocuk, bu düşünceleri üniversiteye, çalışma hayatına, güvenlik kurumlarına ve kamu yönetimine de taşır. Rakiplerini alaya alan medya dili de zamanla örtülü hakaretlere kadar varabilir.

Bu nedenle insan haklarına saygı sınıfta başlar. Öğretmenin öğrenciye yaklaşımında, soru sormaya ve farklı düşünmeye izin verilmesinde, çocuklara yetkinin sorumlulukla birlikte geldiğinin öğretilmesinde, insan onurunun itaat karşılığında verilen bir ödül olmadığının ve hukukun herkesi koruduğunun anlatılmasında kendisini gösterir.

Üniversitede ise bu ilkelerin daha derin bir bilgiye dönüşmesi gerekir. Hukuk öğrencisinin adil yargılanmayı uygulamalı biçimde öğrenmesi, iletişim öğrencisinin suç ve hak ihlallerinin haberleştirilmesindeki etik ilkeleri anlaması, tıp öğrencisinin üzerinde şiddet izleri bulunan bir gözaltındaki kişiye karşı sorumluluğunu bilmesi ve polis akademisi öğrencisinin gözaltı, sorgu ve güç kullanımına ilişkin gerçekçi senaryolar üzerinden sürekli eğitim alması gerekir.

Böylece insan hakları teorik bir ders veya siyasi bir slogan olmaktan çıkar, kurumsal bir beceriye dönüşür.

İhlal kültüründen adalet kültürüne

En zor mesele ise toplumun adalete bakışını değiştirmektir.

Savaş ve şiddet dönemlerinden çıkan toplumlarda, özellikle kamuoyunda büyük öfke yaratan suçlar karşısında hızlı cezalandırma isteği güçlenir. Zaman zaman “Bu kişi başına gelen her şeyi hak ediyor” gibi ifadeler yaygınlaşır. Basit görünen bu cümle, hak ihlallerine açılan çok geniş bir kapıya dönüşebilir.

Kimin neyi hak ettiğine kim karar verecek? Suçlamanın doğru olduğunun garantisi nedir? Bugün nefret edilen bir kişiye karşı kullanılan yöntem yarın masum birine yöneldiğinde ne olacak?

Hukuk devleti bu nedenle kişilerden çok usulleri ve kuralları korur. Adil yargılama güvenceleri, insanların hata yapabileceği gerçeği nedeniyle vardır. Soruşturmacı önyargılı davranabilir, tanık yalan söyleyebilir, polis yetkisini kötüye kullanabilir, hakim eksik bilgilerle karşı karşıya kalabilir. Adil prosedürler, bu hataların yol açabileceği zararı azaltan güvenlik ağıdır.

Suriyelileri, hakları hak edenler ve aşağılanmayı hak edenler şeklinde ayıran dilden de uzaklaşmak gerekiyor. Bir suç en sert ifadelerle kınanabilir ve faili kanunun izin verdiği en ağır cezayla karşı karşıya bırakılabilir. Ancak failin insanlık onuru intikam alanının dışında tutulmalıdır.

Adalet ile intikam arasındaki bu mesafe, Suriye’nin inşa etmesi gereken en önemli mesafelerden biridir.

Bunun sağlanması için sürekli eğitim, personelin düzenli değerlendirilmesi, gözaltı merkezlerinin bağımsız biçimde denetlenmesi, sorguların kayıt altına alınması, gözaltı kayıtlarının eksiksiz tutulması, avukata fiilen erişim hakkı, gözaltındaki kişiler için bağımsız sağlık muayeneleri, güvenli şikayet kanalları, ihlalleri bildirenlerin korunması, kamuoyuyla paylaşılan istatistikler ve yetki sahibi kişileri de sıradan bir vatandaşı soruşturduğu ciddiyetle soruşturabilecek bir yargı gerekiyor.

Ayrıca kurumların, Bir hata yaşandı; sebepleri bunlar, sorumlusu budur ve tekrar yaşanmaması için alınacak tedbirler de şunlardır diyebildiği bir kültüre ihtiyaç var.

Güçlü devlet, kusursuz olduğunu iddia eden devlet değildir. Devletin gücü, hatalarını tespit edebilmesinde, düzeltebilmesinde ve kendi adıyla sahip olduğu yetkiyi kötüye kullananlardan hesap sorabilmesinde ortaya çıkar.

Bu dönüşüm bir gecede gerçekleşmez.

Bir hükümet birkaç gün içinde değişebilir, bir yasa tek bir oturumda çıkarılabilir ve bir kurumun adı idari kararla değiştirilebilir. Ancak yetkisinin sınırlarını bilen bir polis, baskı altında dahi işkenceyi reddeden bir soruşturmacı, kamuoyunun eğilimlerinden etkilenmeden delilleri değerlendiren bir hakim, hakları savunmakla suçu meşrulaştırmak arasındaki farkı bilen bir gazeteci ve nefret ettiği bir kişi için bile adil yargılama talep eden bir vatandaş yetiştirmek; eğitim, birikim, deneyim ve sürekli düzeltme gerektirir.

Bu kuralların kamusal hayatın doğal bir parçası haline gelmesi Suriye’nin yıllarını alabilir. Tam da bu nedenle çalışmaya mümkün olan en kısa sürede başlanması gerekiyor.

Gerçek dönüşüm, insan onurunun günlük bir uygulama kuralına dönüşmesiyle başlar: kişinin yakalandığı anda, sorgu odasında, cezaevinde, hakim karşısında, haber metninde, okulda ve kamusal söylemde.

Yetki sahibi kişi her gözaltının kayıt altına alındığını, her sorgunun sonradan incelenebileceğini, her şikayetin değerlendirileceğini ve her ihlalin hesap vermeyle sonuçlanabileceğini bildiğinde; vatandaş da hukukun kendisini koruduğu gibi karşıtını da koruduğunu gördüğünde devlet, ihlal kültüründen adalet kültürüne gerçek anlamda çıkmaya başlar.

O noktada mesele kimi sevdiğimiz ya da kimden nefret ettiğimizle daha az, tek bir temel soruyla daha fazla ilgili hale gelir: Güç bizim elimizdeyken nasıl bir devlet olmak istiyoruz?

Suriye’nin hak ettiği cevap, güce sahip olan ancak aynı zamanda bu gücün nerede sona erdiğini ve insan haklarının nerede başladığını bilecek kadar disiplinli bir devlettir.

Kaynakça : Syria TV