Orta Doğu’da Kaç Ülke Var? Sınırlar ve Bölgesel Ayrımlar

Orta Doğu’nun sınırları akademik çevreler ve uluslararası kuruluşlar arasında farklılaşıyor. Bölgedeki ülke sayısı klasik tanıma göre 17, MENA çerçevesinde 21, Büyük Orta Doğu kavramında ise 25’in üzerine çıkıyor.

Orta Doğu, Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının birbirine en çok yaklaştığı geniş bir coğrafyayı kapsıyor. Akdeniz’den Pakistan’a uzanan bu coğrafi kuşakta kaç ülke bulunduğu sorusunun tek bir yanıtı yok. Zira bölgenin sınırları kesin biçimde tanımlanmış değil; Birleşmiş Milletler, Dünya Bankası, IMF ve akademik çevreler farklı çerçeveler kullanıyor. Bu nedenle “Orta Doğu’da kaç ülke var?” sorusunun yanıtı, hangi tanımın esas alındığına göre 17 ile 25 arasında değişiyor.

Avrupa merkezli bir kavram: “Orta Doğu”nun tarihsel arka planı

“Orta Doğu” ifadesi, Avrupa merkezli bir coğrafi yaklaşımın ürünü. Kavramın kökeni 1850’lerde İngiliz Hindistan Ofisi’nde kullanılan idari terminolojiye dayanıyor. Terimi uluslararası literatürde yaygınlaştıran isim ise Amerikalı deniz stratejisti Alfred Thayer Mahan oldu. Mahan, 1902 yılında ifadeyi “Arabistan ile Hindistan arasındaki bölgeyi belirtmek” amacıyla kullandı ve kavramın akademik dolaşıma girmesini sağladı.

ABD Hükümeti tarafından terimin ilk resmi kullanımı, Süveyş Krizi sonrası ilan edilen 1957 Eisenhower Doktrini ile gerçekleşti. Dönemin ABD Dışişleri Bakanı John Foster Dulles 1958’de bölgeyi, “batıda Libya ile doğuda Pakistan, kuzeyde Suriye ve Irak ve güneyde Arap Yarımadası’nın yanı sıra Sudan ve Etiyopya arasında kalan alan” olarak tanımladı. Bu tanım, bugün uluslararası kuruluşların kullandığı dar ve geniş tanımların temelini oluşturdu.

Orta Doğu’nun 17 temel ülkesi

En yaygın akademik kabule göre Orta Doğu, 17 temel ülkeyi kapsıyor. Bu ülkelerin büyük çoğunluğu Arap devletlerinden oluşuyor; bölgede ayrıca Türkiye, İran, İsrail ve Kıbrıs gibi Arap olmayan ülkeler de yer alıyor. Nüfus bakımından bölgenin en kalabalık üç ülkesi sırasıyla Türkiye, İran ve Mısır. Yüzölçümü açısından ise Suudi Arabistan, Orta Doğu’nun en geniş topraklarına sahip ülkesi konumunda.

Arap Yarımadası’nda Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Kuveyt, Bahreyn, Umman ve Yemen bulunuyor. Doğu Akdeniz havzasında yer alan ve Levant olarak bilinen coğrafya Suriye, Lübnan, Ürdün, İsrail ve Filistin’i içeriyor. Mezopotamya ekseninde Irak öne çıkarken, bölgenin kuzeyinde Türkiye ve doğusunda İran yer alıyor. Akdeniz’deki ada ülkesi Kıbrıs ile Afrika kıtasındaki tek Orta Doğu ülkesi kabul edilen Mısır ise listeyi tamamlıyor. Türk akademik kaynaklarının bir kısmı, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ni (KKTC) de bu listeye dahil ederek ülke sayısını 18’e çıkarıyor.

MENA çerçevesi: Kuzey Afrika’yı da kapsayan geniş tanım

Uluslararası kuruluşlar, bölgeyi çoğu zaman klasik tanımın dışına çıkararak ele alıyor. MENA (Middle East and North Africa – Orta Doğu ve Kuzey Afrika) kısaltması; Dünya Bankası, IMF, BM ve Dünya Sağlık Örgütü’nün ekonomik ve sosyal analizlerinde standart çerçeve olarak kullanılıyor.

Dünya Bankası’nın güncel sınıflandırmasına göre MENA bölgesi 21 ülke ve özerk alandan oluşuyor: Cezayir, Bahreyn, Cibuti, Mısır, İran, Irak, İsrail, Ürdün, Kuveyt, Lübnan, Libya, Malta, Fas, Umman, Katar, Suudi Arabistan, Suriye, Tunus, Birleşik Arap Emirlikleri, Batı Şeria ile Gazze ve Yemen. BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’nin (OHCHR) MENA tanımında bu sayı 19’a iniyor. Institute for Economics & Peace tarafından yayımlanan Küresel Barış Endeksi 2020 raporunda ise bölge 20 ülkeyle tanımlanmış; listeye Sudan ve Filistin eklenirken Cibuti ve Malta dışarıda bırakılmış durumda.

Büyük Orta Doğu: Afganistan ve Pakistan’ı da kapsayan tanım

Bölgenin sınırlarını en geniş biçimde çizen çerçevelerden biri “Büyük Orta Doğu” (Greater Middle East) kavramı. 21. yüzyılın ilk on yılında ABD’nin ikinci Bush yönetimi tarafından siyasi bir kavram olarak gündeme getirilen bu tanım; klasik Orta Doğu’ya Afganistan, Pakistan, Moritanya’yı ve kimi kaynaklarda Orta Asya ile Güney Kafkasya ülkelerini (Ermenistan, Azerbaycan, Gürcistan) dahil ediyor. IMF ise 2013’ten itibaren analizlerinde MENA’nın yanına Afganistan ve Pakistan’ı ekleyerek “MENAP” çerçevesini kullanmaya başladı.

Levant, Körfez ve Mezopotamya: Orta Doğu’nun alt bölgeleri

Orta Doğu, kendi içinde farklı coğrafi ve siyasi alt bölgelere ayrılıyor. Tarihsel olarak “güneşin doğduğu topraklar” anlamına gelen Maşrık coğrafyasının modern karşılığı Levant; Suriye, Lübnan, İsrail, Filistin, Ürdün ve Kıbrıs’ı kapsıyor. Bazı tanımlar Türkiye’nin güneyini ve Mısır’ı da bu çerçeveye dahil ediyor.

Arap Yarımadası ve Basra Körfezi kıyısı, bölgenin enerji ekseninin kalbinde yer alıyor. 1981’de kurulan Körfez İşbirliği Konseyi (GCC); Suudi Arabistan, BAE, Katar, Kuveyt, Bahreyn ve Umman’ı bir araya getiriyor. Yemen konseyin dışında kalıyor. Dünyanın kanıtlanmış ham petrol rezervlerinin önemli bir bölümü bu alt bölgede bulunuyor.

Dicle ve Fırat havzasında yükselen Mezopotamya ise Irak, Doğu Suriye, Kuveyt’in kuzeyi ile Türkiye’nin güneydoğusunu içine alıyor. İran Platosu, İran’ın büyük bölümünü ve Afganistan’ın bazı kesimlerini kapsıyor. “Bereketli Hilal” olarak anılan tarım ve yerleşim kuşağının büyük bölümü bu alt bölgelerde yer alıyor.

Türkiye’nin konumu: Orta Doğu mu, Avrupa mı?

Türkiye’nin Orta Doğu’ya dahil olup olmadığı, uzun yıllardır süren akademik tartışmalardan biri. Coğrafi olarak ülke, Asya ve Avrupa kıtalarının kesişim noktasında yer alıyor. Toprakların büyük bölümü Anadolu yarımadasında bulunurken Trakya Avrupa kıtasında kalıyor. Doğuda İran, güneydoğuda Irak ve Suriye ile kara sınırı paylaşan Türkiye, pek çok akademik çalışmada Orta Doğu’nun bir parçası olarak ele alınıyor.

Buna karşılık BM’nin coğrafi sınıflandırmasında Türkiye, “Batı Asya” ya da “Güney Avrupa” kategorilerinde yer alıyor. Dünya Bankası’nın MENA tanımında Türkiye doğrudan sayılmıyor; ancak son yıllarda kullanılmaya başlanan “MENAT” (Middle East, North Africa and Turkey) çerçevesi Türkiye’yi içeriyor. 1952’den bu yana NATO üyesi olan ve AB adaylık süreci devam eden Türkiye, hem Batı hem de Orta Doğu ekseninde değerlendirilen bir ülke olma özelliğini koruyor.

Küresel dengeyi belirleyen coğrafya

Orta Doğu, sadece coğrafi sınırların tartışıldığı bir bölge değil; aynı zamanda dünya enerji akışının ve ticaret yollarının kalbinde yer alıyor. OPEC üyesi 13 ülkenin 7’si MENA coğrafyasında bulunuyor. Süveyş Kanalı, Hürmüz Boğazı ve Bab-el Mendeb gibi küresel enerji ticaretinin can damarı sayılan geçitler de bu bölgede yer alıyor.

2023 verilerine göre MENA bölgesi yaklaşık 501 milyon kişilik nüfusu barındırıyor; bu rakam dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 6’sına denk geliyor. Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam başta olmak üzere pek çok büyük dinin doğduğu bu coğrafya, kültürel ve siyasi ağırlığıyla uluslararası gündemin merkezindeki yerini koruyor. Bölgenin sınırları hangi çerçeveyle çizilirse çizilsin, Orta Doğu küresel dengelerin belirlendiği stratejik bir coğrafya olma özelliğini sürdürüyor.