Hürmüz’e Alternatif Hatlar Orta Doğu’nun Enerji Haritasını Değiştiriyor 

Hürmüz Boğazı artık yalnızca petrol tankerlerinin geçtiği bir su yolu değil. Son yıllarda dünyanın en büyük jeopolitik mücadele alanlarından birine dönüştü. Körfez’de yaşanan her askerî ya da siyasi kriz, enerji piyasalarını sarsmaya, petrol ve doğal gaz fiyatlarını yükseltmeye yetti. Ancak son gelişmeler, bölge ülkelerini farklı bir sonuca götürdü: Enerji ihracatını tek bir boğaza bağlamak artık güvenli bir seçenek değil.

Gerilimin sık sık tırmanması ve boğazın farklı sürelerle ulaşıma kapanması üzerine Körfez ülkeleri, Irak, Türkiye, Suriye ve Ürdün, onlarca yılın en büyük enerji taşıma ağı dönüşümünü başlattı. Yeni boru hatları ile kara ve deniz güzergâhlarını kapsayan bu projeler, Hürmüz’e olan bağımlılığı azaltmayı; petrol ve doğal gazı doğrudan Kızıldeniz’e, Akdeniz’e ya da Umman Körfezi’ne ulaştırmayı hedefliyor.

Bu projeler Hürmüz Boğazı’nın önemini ortadan kaldırmayacak. Ancak boğazın kapanmasının küresel ekonomi üzerindeki etkisini azaltacak yeni bir dönemin temellerini atıyor. Bu durum, İran’ın onlarca yıldır elinde tuttuğu en önemli jeopolitik kozlardan birinin zamanla zayıflamasına yol açabilir.

Hürmüz Boğazı neden stratejik bir soruna dönüştü?

Coğrafi açıdan bakıldığında Hürmüz Boğazı’nın en dar noktası yaklaşık 39 kilometre genişliğinde. Buna karşılık tankerlerin kullanabildiği seyir koridorlarının genişliği yalnızca birkaç kilometreyi buluyor.

Bu coğrafi yapı, boğazı herhangi bir askerî gerilimin birkaç saat içinde küresel ticareti felce uğratabileceği bir darboğaza dönüştürüyor.

Son savaş başlamadan önce Hürmüz Boğazı’ndan her gün yaklaşık 20 ila 23 milyon varil ham petrol ve petrol ürünü taşınıyordu. Bu miktar, dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte birine karşılık geliyordu. Ayrıca başta Katar olmak üzere bölgeden yapılan sıvılaştırılmış doğal gaz ihracatının önemli bir bölümü de aynı güzergâhtan geçiyordu.

Irak, Kuveyt, Katar ve Bahreyn gibi ülkeler enerji ihracatında neredeyse tamamen Hürmüz’e bağımlıydı. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri ise bazı alternatiflere sahip olmalarına rağmen boğazı ana ihracat güzergâhı olarak kullanıyordu.

Ancak Hürmüz’ün yüksek riskli bir bölgeye dönüşmesi, sigorta ve taşımacılık maliyetlerinin artması, hatta bazı dönemlerde deniz trafiğinin tamamen durması, boğaza bağımlılığın sürdürülemez bir ekonomik ve siyasi risk taşıdığını ortaya koydu. Bunun üzerine bölgede yeni enerji koridorları oluşturmak amacıyla benzeri görülmemiş bir yarış başladı.

Suudi Arabistan Hürmüz’ü aşan en büyük projeye sahip

Suudi Arabistan, Hürmüz Boğazı’nın kapanması ihtimaline karşı hazırlık yapan ilk ülke oldu. Riyad yönetimi, 1980’lerdeki İran-Irak Savaşı sırasında doğudaki petrol sahalarını Kızıldeniz kıyısındaki Yenbu Limanı’na bağlayan “Doğu-Batı” boru hattını inşa etti. Suudi Arabistan, o dönemde Körfez’e tamamen bağımlı kalmanın stratejik bir tehdit oluşturduğunu görmüştü.

Son kriz sırasında boru hattı stratejik önemini bir kez daha ortaya koydu. Günlük yaklaşık 7 milyon varillik azami kapasiteyle çalışan hat, Körfez’deki deniz ulaşımının aksamasına rağmen Suudi petrol ihracatının devam etmesini sağladı.

Riyad bununla da yetinmiyor. Yeni hatların inşası ve mevcut altyapının genişletilmesi yoluyla kapasitenin günlük yaklaşık 9 milyon varile çıkarılması değerlendiriliyor. Gelecekte Kuveyt’in, hatta Irak’ın da bu ağa bağlanması ihtimali bulunuyor. Böylece Kızıldeniz, Körfez petrolünün başlıca çıkış kapılarından biri hâline gelebilir.

Ancak bu güzergâh da risklerden tamamen uzak değil. Petrolün Kızıldeniz üzerinden taşınması, güvenlik geriliminin giderek arttığı Babülmendep Boğazı’na bağımlılığı beraberinde getiriyor.

BAE'de Füceyre stratejik bir damara dönüşüyor

Birleşik Arap Emirlikleri, Hürmüz’e karşı kullanılabilir bir alternatif oluşturan ikinci ülke oldu. Ancak Abu Dabi yönetimi Suudi Arabistan’dan farklı bir strateji izledi. Petrolü Kızıldeniz’e taşımak yerine, ham petrolü Hürmüz Boğazı’nın dışındaki Umman Körfezi’ne ulaştıran Habşan-Füceyre boru hattını kurdu.

Hattın mevcut kapasitesi günlük yaklaşık 1,8 milyon varil seviyesinde. Abu Dabi yönetimi, bu kapasiteyi neredeyse iki katına çıkaracak yeni bir proje üzerinde çalışıyor. Projenin tamamlanmasıyla Füceyre üzerinden yapılan toplam ihracatın günlük 3,5 milyon varilin üzerine çıkması bekleniyor.

Birleşik Arap Emirlikleri ayrıca dünyanın en büyük petrol depolama merkezlerinden birine dönüşen Füceyre’deki depolama tesislerini ve ihracat terminallerini genişletiyor.

Buna rağmen Füceyre, İran’ın füze ve insansız hava araçlarının menzili içinde kalıyor. Dolayısıyla Birleşik Arap Emirlikleri coğrafi olarak Hürmüz’ü aşmayı başarsa da güvenlik risklerinden tamamen kurtulmuş değil.

En ağır darbeyi alan Irak yeni çıkış yolları arıyor

Suudi Arabistan’ın Kızıldeniz’e, Birleşik Arap Emirlikleri’nin ise Füceyre’ye ulaşan alternatifleri bulunuyor. Irak’ın ise hâlihazırda kullanıma hazır başka bir ihracat güzergâhı yok.

Bu nedenle Irak, Körfez’deki deniz ulaşımının aksamasından en fazla zarar gören ülkelerin başında geliyor. Ülkenin petrol ihracatının yüzde 90’dan fazlası Basra limanlarından Hürmüz Boğazı’na uzanan güzergâh üzerinden gerçekleştiriliyordu.

Son kriz sırasında ihracatın zorlaşması nedeniyle Irak, petrol üretimini ciddi ölçüde azaltmak zorunda kaldı. Bu durum ülkenin büyük ekonomik kayıplar yaşamasına yol açtı.

Bunun üzerine Bağdat yönetimi aynı anda birkaç stratejik projeyi devreye aldı.

İlk proje, Türkiye üzerinden Akdeniz’e ulaşan Kerkük-Ceyhan Boru Hattı’nın yeniden faaliyete geçirilmesi, onarılması ve kapasitesinin artırılmasını kapsıyor. Bu hattın, Irak petrolünün Akdeniz’e ulaştırıldığı en önemli ihracat güzergâhlarından birine dönüştürülmesi hedefleniyor.

İkinci proje ise 1950’li yıllardan bu yana kullanılan ancak savaşlar ve siyasi anlaşmazlıklar nedeniyle 2011’de faaliyetini durduran Kerkük-Banyas Boru Hattı’nın yeniden canlandırılması.

Hattın gelecekte günlük 2 milyon varil kapasiteye ulaşabileceği ve Lübnan’ın Trablusşam Limanı’na uzanacak yan kollarla genişletilebileceği belirtiliyor.

Bağdat yönetimi ayrıca Irak’a Kızıldeniz’de doğrudan bir çıkış sağlayacak Basra-Akabe Boru Hattı projesini de hızlandırıyor. Bu güzergâhın Irak’ın Körfez’e olan bağımlılığını azaltması bekleniyor.

Üstelik projeler yalnızca petrolle sınırlı değil. Körfez’i Irak ve Türkiye üzerinden Avrupa’ya bağlayacak Kalkınma Yolu Projesi de ticaret, enerji, demir yolu ve kara taşımacılığını aynı koridorda buluşturmayı amaçlıyor.

Bu projelerin tamamlanması hâlinde Irak, tek bir ihracat çıkışına bağımlı bir ülke olmaktan çıkarak birden fazla enerji güzergâhına sahip olacak. Bu da Irak petrol endüstrisinin tarihinde benzeri görülmemiş bir stratejik dönüşüm anlamına geliyor.

Türkiye dönüşümün en büyük jeopolitik kazananı olabilir

Türkiye, Körfez ülkelerinden biri olmamasına rağmen yaşanan dönüşümün en büyük kazananları arasında öne çıkıyor. Çünkü Hürmüz Boğazı’nı aşmayı hedefleyen her yeni proje, Ankara’nın enerji ticaretindeki rolünü daha da büyütüyor.

Türkiye hâlihazırda Akdeniz’in en önemli petrol ihracat merkezlerinden biri olan Ceyhan Limanı’na sahip. Ankara bir yandan Irak’tan gelen petrol miktarını artırmaya çalışırken, öte yandan Körfez doğal gazını Avrupa’ya ulaştırabilecek gelecekteki projeler üzerinde duruyor.

Türkiye ayrıca Irak ile birlikte Fao Limanı’nı Türkiye üzerinden Avrupa’ya bağlayacak Kalkınma Yolu Projesi’ni geliştiriyor. Proje yalnızca petrol taşımacılığını değil, demir yollarını, otoyolları ve lojistik merkezleri de kapsıyor.

Böylece Türkiye, yalnızca bir transit ülke olmaktan çıkarak Körfez’i ve Orta Doğu’yu Avrupa’ya bağlayan bölgesel bir enerji merkezine dönüşüyor. Bu konum Ankara’ya giderek artan ekonomik ve siyasi bir ağırlık kazandırıyor.

Suriye ve Lübnan ile Akdeniz yeniden petrol haritasına dönüyor

Suriye, savaş ve yaptırımlar nedeniyle uzun yıllar boyunca enerji denkleminden uzak kaldı. Ancak yıllarca süren kesintinin ardından tarihî Kerkük-Banyas Boru Hattı’nın yeniden faaliyete geçirilmesi güçlü biçimde gündeme geldi. Bu hat, Suriye’ye enerji geçiş güzergâhı olarak eski rolünü yeniden kazandırabilir.

Proje yalnızca Irak petrolünün taşınmasıyla sınırlı değil. Şam yönetimi, hattın altyapısını yenilemek için büyük yatırımlar çekmeyi ve gelecekte Körfez petrolünü taşıyacak yeni boru hatları inşa etmeyi hedefliyor.

Bu projelerin başarıya ulaşması hâlinde Suriye, sınırlı bir transit ülkeden Doğu Akdeniz’in en önemli enerji koridorlarından birine dönüşebilir.

Lübnan açısından da tarihî bir fırsat söz konusu. Beyrut yönetimi, Trablusşam’daki petrol tesislerini yeniden faaliyete geçirerek Kerkük-Banyas hattına bağlanmayı planlıyor.

Bu kapsamda Trablusşam Limanı’na ulaşacak bir yan hattın oluşturulması, yeni bir rafineri kurulması ve Irak ile Körfez petrolünün depolanarak yeniden ihraç edilmesini sağlayacak stratejik depoların inşa edilmesi gündemde.

Projenin hayata geçirilmesi durumunda Lübnan, Doğu Akdeniz petrol ticaretindeki tarihî rolünün bir bölümünü yeniden kazanabilir. Ancak başarısı, ülkedeki siyasi ve güvenlik istikrarının sağlanmasına ve gerekli yatırımların çekilmesine bağlı.

Ürdün ve Umman enerji denkleminde yeni roller üstleniyor

Ürdün, Irak petrolünü Kızıldeniz’e ulaştıracak Basra-Akabe Boru Hattı’ndan yararlanmayı ve stratejik bir enerji geçiş ülkesi konumuna gelmeyi hedefliyor.

Umman Sultanlığı ise Hürmüz Boğazı’nın dışındaki konumu sayesinde şimdiden önemli bir lojistik merkeze dönüştü. Sohar ve Duqm limanlarından yapılan ihracatın önemli ölçüde artmasının ardından, limanların genişletilmesi ve depolama kapasitelerinin güçlendirilmesi için yeni planlar hazırlandı.

Bu projeler Hürmüz’ün önemini sona erdirebilir mi?

Yatırımların büyüklüğüne rağmen uzmanların çoğu, bu projelerin Hürmüz Boğazı’nın rolünü tamamen ortadan kaldırmayacağı görüşünde.

Yeni boru hatlarının tamamlanması yıllar alacak. Ayrıca bu hatların toplam kapasitesi, Hürmüz’den geçen petrol miktarının altında kalacak. Bazı güzergâhların siyasi ve güvenlik sorunları yaşayan ülkelerden geçmesi de projelerin önündeki en önemli riskler arasında yer alıyor.

Bunun yanında deniz taşımacılığı birçok durumda boru hatlarından daha düşük maliyetli olmaya devam edecek. Dolayısıyla boru hatları, tam anlamıyla ekonomik bir alternatif olmaktan çok kriz dönemlerinde kullanılabilecek stratejik seçenekler olarak öne çıkıyor.

Öte yandan Hürmüz’ün aşılması, güvenlik risklerinin tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Çünkü yeni güzergâhların bir bölümü Kızıldeniz, Babülmendep Boğazı ile Suriye ve Irak toprakları üzerinden geçiyor. Bu bölgelerin tamamı hâlen ciddi güvenlik sorunlarıyla karşı karşıya.

İran en önemli kozunu mu kaybediyor?

Hürmüz Boğazı, onlarca yıl boyunca İran’ın en önemli caydırıcılık araçlarından biri oldu.

Boğazın kapatılacağı yönündeki bir tehdit bile küresel piyasaları sarsmaya ve büyük güçleri müdahaleye zorlamaya yetiyordu.

Ancak burada dikkat çekici bir çelişki bulunuyor. İran’ın bu kozu tekrar tekrar kullanması, rakiplerini Hürmüz’ün önemini azaltacak alternatiflere yatırım yapmaya yöneltti.

İnşa edilen her yeni boru hattı, açılan her yeni liman ve oluşturulan her yeni kara koridoru, Hürmüz Boğazı’nın stratejik değerinin kademeli biçimde azalması anlamına geliyor.

Bu nedenle bazı uzmanlar, bölge ülkelerinin enerji ihracat güzergâhlarını çeşitlendirmeyi başarması hâlinde uzun vadede en büyük kaybı İran’ın yaşayabileceğini düşünüyor.

Enerji güvenliğinde yeni bir dönem

Bununla birlikte bu projelerin asıl etkisi, yalnızca taşıyacakları petrol miktarıyla sınırlı değil. Projeler, enerji güvenliği anlayışını kökten değiştiriyor.

Bölge, tek bir geçiş noktasına bağımlı kalmak yerine Kızıldeniz’i, Umman Körfezi’ni, Akdeniz’i, Türkiye’yi, Ürdün’ü, Suriye’yi ve Lübnan’ı kapsayan çok güzergâhlı bir enerji ağı kurmaya yöneliyor.

Ekonomi kuruluşlarının tahminlerine göre bu ağ, 2028 yılına kadar kriz öncesinde Hürmüz Boğazı’ndan geçen enerji miktarının yaklaşık yüzde 60’ını taşıyabilecek kapasiteye ulaşabilir. Böylece boğazın gelecekte yeniden kapanmasının yaratacağı etki kademeli olarak azalabilir.

Orta Doğu bugün küresel enerji haritasını yeniden şekillendirecek yeni bir döneme giriyor. Savaş, bölge ülkelerini yalnızca petrol ihracatı için alternatif yollar bulmaya yöneltmedi. Aynı zamanda bölgedeki ekonomik ve coğrafi ittifakların yeniden kurulmasına da yol açtı.

Hürmüz Boğazı önümüzdeki yıllarda dünyanın en önemli enerji güzergâhlarından biri olmayı sürdürecek. Ancak bölgenin boğaza mutlak bağımlı olduğu dönem sona yaklaşıyor.

Hürmüz, artık onlarca yıl boyunca olduğu gibi kapatılması hâlinde küresel ekonomiyi tek başına felce uğratabilecek yegâne geçiş noktası olarak kalmayacak. Bugün inşa edilen her yeni boru hattı, genişletilen her liman ve açılan her kara ya da deniz koridoru, boğazın öneminin kademeli biçimde azalması ve bölgenin yeni bir denkleme geçmesi anlamına geliyor.

Bu yeni denklemin temelinde ise enerji yollarını çeşitlendirmek ve tek bir geçiş noktasına bağımlı kalmamak bulunuyor.