Hamas Nedir, Ne Zaman Kuruldu? Yapısı, Kolları ve Filistin Siyasetindeki Yeri

Gazze'de yürütülen ateşkes süreci ve yönetimin teknokrat bir komiteye devredilmesiyle yeniden gündeme gelen Hamas, 1987'de Birinci İntifada'nın başlangıcında kuruldu; siyasi büro, şura meclisi ve İzzeddin el-Kassam Tugayları'ndan oluşan yapısıyla 2006 yasama seçimlerinden bu yana Filistin siyasetinin belirleyici aktörlerinden biri olarak öne çıkıyor.

Hamas ne zaman ve kimler tarafından kuruldu?

Arapça "Harakatü'l-Mukavemeti'l-İslamiyye" ifadesinin kısaltması olan ve Türkçeye İslami Direniş Hareketi olarak çevrilen Hamas, 1987 yılında Gazze'de kuruldu. Hareketin kurucu kadrosunda Şeyh Ahmed Yasin'in yanı sıra Abdülaziz er-Rantisi, Mahmud ez-Zehhar ve Muhammed Taha gibi isimler yer aldı. Hareket, Müslüman Kardeşler'in Filistin kolu olarak tanımlanıyor.

Kuruluş, İsrail işgaline karşı başlayan ve Birinci İntifada olarak anılan halk ayaklanmasının ilk günlerine denk geldi. Hamas, kuruluşundan itibaren silahlı faaliyetlerin yanında okul, sağlık merkezi ve yardım kuruluşu gibi sosyal hizmet ağlarıyla da Filistin toplumunda örgütlendi.

1988 tüzüğü ve 2017 belgesi

Hareketin 1988'de yayımlanan kurucu tüzüğü, tarihi Filistin toprakları üzerindeki iddiaları ve İsrail'e bakışıyla uzun süre tartışmaların merkezinde yer aldı. Hamas, 2017'de açıkladığı Genel İlkeler ve Politikalar Belgesi'yle siyasi söylemini güncelledi. Bu metinde, üst düzey yöneticilerin farklı tarihlerde dile getirdiği gibi, 1967 sınırları temelinde kurulacak bir Filistin devletinin kabul edilebileceğine ilişkin ifadelere yer verildi.

Hamas'ın örgütsel yapısı nasıl işliyor?

Hareket, karar alma süreçlerini danışma esasına dayalı bir yapı üzerinden yürütüyor. Örgütlenmenin temel organları şöyle sıralanıyor:

•       Siyasi Büro: Hareketin genel politikasını belirleyen ve dış ilişkileri yürüten en üst karar organı.

•       Şura Meclisi: Siyasi büro üyelerinin ve başkanının seçildiği, iç seçimlerin yapıldığı danışma meclisi.

•       Bölgesel komiteler: Gazze, Batı Şeria ve yurt dışındaki teşkilatlanmayı yürüten yerel yapılar.

•       İzzeddin el-Kassam Tugayları: Hareketin askeri kanadı.

İzzeddin el-Kassam Tugayları

Adını 1930'larda İngiliz manda yönetimine karşı mücadele eden din adamı İzzeddin el-Kassam'dan alan askeri kanadın mensup sayısı, çeşitli değerlendirmelerde yaklaşık 35 bin olarak ifade ediliyor. Bazı ülkeler, Hamas'ı bütünüyle değil yalnızca bu askeri kanadı ayrı bir kategoride değerlendiriyor.

Hamas'ın başında kim var?

Hareketin siyasi büro başkanlığı son iki yılda birkaç kez el değiştirdi. Kurucu lider Şeyh Ahmed Yasin ve ardından Abdülaziz er-Rantisi'nin 2004'te İsrail saldırılarında öldürülmesinin ardından uzun yıllar Halid Meşal görev yaptı. Meşal'in ardından göreve gelen İsmail Haniye, 31 Temmuz 2024'te Tahran'da düzenlenen suikastta hayatını kaybetti.

Haniye'nin yerine ağustos 2024'te seçilen Yahya Sinvar'ın ekim 2024'te Refah'taki çatışmalarda öldürülmesiyle hareket, Şura Meclisi Başkanı Muhammed Derviş'in başkanlığındaki beş kişilik liderlik konseyi tarafından yönetildi. Temmuz 2026'da yapılan iç seçimin ikinci turunda Halid Meşal'i geride bırakan Halil el-Hayye, siyasi büro başkanlığına getirildi.

2006 seçimleri ve Gazze yönetimi

Hamas, uzun yıllar seçimlere katılmama tutumunu 2005'te değiştirdi ve aynı yıl düzenlenen yerel seçimlerde birçok Filistin kentinde belediye başkanlıklarını kazandı. 2006'da yapılan yasama seçimlerinde ise 132 sandalyeli mecliste 74 sandalye elde ederek birinci parti oldu.

Seçim sonuçlarının ardından El Fetih ile yaşanan anlaşmazlık, 2007 yılının haziran ayında Gazze Şeridi'nde fiili yönetimin Hamas'ın kontrolüne geçmesiyle sonuçlandı. Batı Şeria'da yönetim El Fetih ağırlıklı Filistin Yönetimi'nde kalırken, iki bölge arasındaki siyasi bölünme kalıcı hale geldi.

Gazze'de yönetim teknokrat komiteye devredildi

Hamas, 6 Temmuz 2026'da Gazze'deki hükümetini feshetme kararı aldığını duyurdu. Yönetim, teknokratlardan oluşan Gazze Yönetimi Ulusal Komitesi'ne devredildi. Karar, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 17 Kasım 2025'te onayladığı plan çerçevesinde yürütülen ateşkes sürecinin bir parçası olarak değerlendiriliyor. Söz konusu plan; İsrail'in askeri çekilmesi, Hamas'ın silahsızlanması ve Gazze'nin yeniden imarı başlıklarını kapsıyor.

Hareket, silahsızlanma konusunun İsrail'in ateşkes yükümlülüklerini yerine getirmesine ve işgalin sona ermesine bağlı olduğunu savunuyor. Sahadaki tabloya ilişkin aktarımlara göre ateşkesin yürürlüğe girmesinden bu yana bini aşkın Filistinli hayatını kaybetti, Gazze'ye günlük giriş yapan yardım tırı sayısı 200 civarında kalırken bölgenin yaklaşık yüzde 70'i İsrail askeri kontrolü altında bulunuyor.

Hamas'a hangi ülkeler nasıl bakıyor?

Hareketin uluslararası alandaki hukuki statüsü ülkeden ülkeye değişiyor. ABD 1997'de, Avrupa Birliği 2001'de, Kanada ise 2002'de Hamas'ı terör örgütleri listesine aldı. İngiltere önce askeri kanadı listelemiş, 2022'de hareketin tamamını kapsayacak şekilde kararını genişletmişti. Avustralya 2003'te, Yeni Zelanda ise 2010'da yalnızca İzzeddin el-Kassam Tugayları'nı listelemeyi tercih etti.

Buna karşılık Türkiye, Rusya, Çin, Katar, İran, Lübnan, Pakistan ve Güney Afrika'nın da aralarında bulunduğu çok sayıda ülke Hamas'ı terör örgütü olarak tanımlamıyor. Türkiye, 2006 seçimlerinden itibaren hareketle temaslarını sürdürürken, sandıktan çıkan sonucun ve Filistin halkının iradesinin tanınması gerektiği yönündeki tutumunu koruyor.