Gazze'nin Yetimleri: Ebeveyn Kaybı Çocukların Ruh Sağlığını Nasıl Etkiliyor?
21.10.2026 - 13:09 | Son Güncellenme: 21.10.2026 - 13:11
Çocukluk döneminde anne babadan birinin ya da her ikisinin kaybedilmesinin etkisi, yalnızca yokluğun yarattığı hüzünle sınırlı kalmıyor. Bu kayıp, çocuğun güvenlik duygusunu, sosyal ilişkilerini, öğrenme kapasitesini ve çevresiyle kurduğu etkileşimi de derinden etkileyebiliyor. Söz konusu zorluklar, kayıp savaş, yerinden edilme, evlerin yıkılması ve bakım ile istikrar kaynaklarının ortadan kalkması gibi koşullarda gerçekleştiğinde çok daha karmaşık bir hâl alıyor. Gazze Şeridi'ndeki binlerce çocuğun durumu da tam olarak bu tabloyu yansıtıyor.
Teavün Vakfı'nın açıklamasında yer alan bilgilere göre, Ekim 2023'ten bu yana Gazze'de yaklaşık 60 bin çocuk anne babasından birini ya da her ikisini kaybetti. Ancak bu rakamlar tek başına acının boyutunu tam olarak yansıtmıyor; zira her çocuk kayıpla farklı bir şekilde yüzleşiyor ve bu deneyim yaşına, ailevi koşullarına ve çevresinde bulabildiği bakım ile destek düzeyine göre şekilleniyor.
Ebeveyn kaybı çocuğun ruh sağlığını nasıl etkiliyor?
Anne baba ya da temel bakım verenler, çocuklar için güvenlik ve istikrar duygusunun en önemli kaynağını oluşturuyor. Çocuk bunlardan birini ya da ikisini birden kaybettiğinde, yaşına ve geçirdiği deneyimin niteliğine göre değişen bir dizi psikolojik ve duygusal tepkiyle karşılaşabiliyor.
Hüzün ve özlem: Çocuk yoğun bir üzüntü hissedebilir ya da vefat eden ebeveynini tekrar tekrar sorabilir; hüznünü ifade ediş biçimi günden güne değişebilir.
Kaygı ve korku: Ailesinden başka kişileri de kaybetme korkusu yaşayabilir ya da geleceği ve nerede yaşayacağı konusunda endişeye kapılabilir.
Uyku bozuklukları: Bazı çocuklar kâbus görebilir, uykuya dalmakta zorlanabilir ya da tek başına kalmaktan korkabilir.
Davranışsal değişiklikler: Çocuk daha içe kapanık hâle gelebilir, öfke patlamaları yaşayabilir ya da bakım verene aşırı bağlanmak gibi kendisinden küçük yaştaki çocuklara özgü davranışlar sergileyebilir.
Dikkat ve öğrenme güçlükleri: Sürekli hüzünle meşgul olmak ya da kalıcı bir tehlike hissi, çocuğun dikkatini toplama ve eğitim faaliyetlerine katılma becerisini olumsuz etkileyebilir.
Bu tepkiler, çocuğun mutlaka bir ruhsal bozukluk yaşadığı anlamına gelmiyor; zira hüzün, kayıp karşısında doğal bir tepki. Ancak belirtilerin uzun sürmesi, şiddetlenmesi ya da günlük yaşamı belirgin biçimde etkilemesi, çocuk ruh sağlığı uzmanı tarafından değerlendirilmesini gerektirebilir.
Kayıp, savaşın etkileriyle birleştiğinde
İstikrarlı koşullarda yaşayan bir çocuğun ebeveyn kaybı deneyimi, savaş, yerinden edilme ve gelecek belirsizliği içinde bu kaybı yaşayan bir çocuğunkinden oldukça farklı.
Gazzeli çocuklar, hüznün yanı sıra kişisel güvenlik, evini kaybetme, aile fertlerinden ayrı düşme, eğitimin kesintiye uğraması, gıda ve sağlık hizmetlerine erişim güçlüğü gibi tekrarlayan korkularla da baş etmek zorunda kalıyor. Bu baskıların birikmesi, özellikle çocuğun duygularını ifade edebileceği ve güvenlik duygusunu yeniden kazanabileceği istikrarlı bir ortamın bulunmadığı durumlarda, psikolojik yükü daha da ağırlaştırabiliyor.
Bazı çocuklarda travmatik olaylara maruz kalmayla ilişkili belirtiler de ortaya çıkabiliyor; korkutucu anıların yeniden canlanması, kendilerine bu olayları hatırlatan şeylerden kaçınma ya da sürekli tetikte ve korku içinde olma hâli gibi. Bununla birlikte her çocuk bu deneyimi aynı şekilde yaşamıyor ve her çocukta ruhsal bozukluk gelişmiyor; güvenilir bir yetişkinin varlığı, aile ve toplum desteği gibi koruyucu faktörler, iyileşme sürecinde önemli bir rol oynayabiliyor.
Psikososyal destek: Sadece teselliden ibaret değil
Ebeveynlerini kaybeden çocuklara verilen destek, yalnızca anlık duygusal yardım sunmakla sınırlı değil. Bu çocukların uzun vadede psikolojik, sosyal, eğitimsel ve sağlık ihtiyaçlarını gözeten kapsamlı bir bakım sistemine ihtiyaçları bulunuyor.
1. Güvenli ve istikrarlı bir ortam sağlamak
Net bir günlük rutini korumak, uyku, oyun ve öğrenme için güvenli bir alan sağlamak, çocuğun kaotik koşullar altında istikrar hissini pekiştirmesine yardımcı oluyor. Tam bir istikrar sağlanamadığı durumlarda dahi, bazı günlük aktivite ve alışkanlıkların sürdürülmesi çocuğa süreklilik duygusu verebiliyor.
2. Hüznünü ifade edebileceği bir alan açmak
Çocuğun, duygularını küçümsemeden ve hüznünü hızlıca atlatmasını talep etmeden onu dinleyecek insanlara ihtiyacı var. Yaşına ve kendini rahat hissettiği yönteme göre konuşma, resim yapma ya da oyun yoluyla kendini ifade etmesi teşvik edilebilir; ancak acı veren deneyimlerin ayrıntılarını anlatması konusunda baskı yapılmaktan kaçınılmalı.
3. Ailevi ve sosyal bağları korumak
Güvenilir akrabaların ya da bakım verenlerin varlığı, çocuğun günlük duygusal ihtiyaçlarının karşılanmasına yardımcı oluyor. Yaşına uygun grup aktiviteleri de güvenli bir ortamda ve çocuğun mahremiyetiyle koşullarına saygı gösterilerek yapılması kaydıyla, aidiyet duygusunu güçlendirip yalnızlık hissini azaltabilir.
4. Eğitim ve oyun imkânlarını yeniden sağlamak
Eğitim ve oyun, sadece eğlence ya da akademik faaliyetler değil; çocukların öğrenmesine, sosyal etkileşim kurmasına ve normal hayatın bazı yönlerini yeniden kazanmasına imkân tanıyor. Okullar ve toplum temelli programlar, çocukların ilişki kurmasına, becerilerini geliştirmesine ve hedeflerine ulaşabilme konusunda kendine güven kazanmasına yardımcı olabilecek alanlar sunabilir.
5. Gerektiğinde uzmanlaşmış psikolojik bakım sağlamak
Bazı çocuklar, özellikle kâbuslar, yoğun korkular, sosyal içe kapanma ya da günlük yaşam becerilerinde zorlanma durumları devam ettiğinde, uzman desteğine ihtiyaç duyabiliyor. Uzmanlar durumu değerlendirip çocuğun yaşına ve koşullarına uygun müdahaleler sunabiliyor; uygun ve güvenli olduğu ölçüde bakım verenler de bu sürece dâhil edilebiliyor.
Yetim çocukların neden uzun vadeli desteğe ihtiyacı var?
Çocuğun ihtiyaçları, kaybın üzerinden ilk dönem geçtikten sonra da devam edebiliyor; yaşı ilerledikçe eğitimsel, sosyal ve sağlıkla ilgili ihtiyaçları değişiyor, kimlik, bağımsızlık, ilişki kurma ve geleceğe dair planlama gibi konularda yeni zorluklarla karşılaşabiliyor.
Bu noktada, gıda, barınma ve sağlık hizmeti gibi temel ihtiyaçları karşılamayı; eğitim, mesleki eğitim ile psikososyal destek imkânlarını bir araya getiren programların önemi ortaya çıkıyor. Bu unsurlar birbiriyle bağlantılı olup, birinin eksikliği çocuğun diğer destek biçimlerinden yararlanma kapasitesini olumsuz etkileyebiliyor.
Bu bağlamda Teavün Vakfı, vakfın verilerine göre Gazze'de anne babasından birini ya da her ikisini kaybeden 20 binin üzerinde çocuğa kapsamlı ve uzun vadeli bakım sağlamak amacıyla, Arapçada "ışık" anlamına gelen "Nur" adlı yetim bakım programını başlattı.
Açıklamaya göre program; barınma, gıda, sağlık hizmeti, psikososyal destek, eğitim ve mesleki eğitimi kapsıyor ve çocuklar reşit olana kadar takip ediliyor. Vakıf ayrıca bu ihtiyaçları finanse etmek ve yararlanıcı çocuklara desteği sürdürmek amacıyla bir bağış kampanyası başlattı.
Teavün Vakfı, 1983'ten bu yana Filistin'de ve Lübnan'daki Filistinli mülteci kamplarında faaliyet gösteriyor; vakfın açıklamasında yer alan tanıma göre programları eğitim, sağlık, geçim kaynakları ve insani yardım alanlarını kapsıyor.
Çocuğun çevresindekiler ona nasıl yardımcı olabilir?
Aile fertleri, bakım verenler, öğretmenler ve insani yardım çalışanları, çocuğa destek olmak için basit ama önemli adımlar atabilir. Bunlar arasında şunlar sayılabilir:
Çocuğu dikkatle dinlemek, hüznünü ya da korkularını küçümsememek.
Yaşına uygun, dürüst bilgiler vermek ve yerine getirilmesi garanti edilemeyecek vaatlerden kaçınmak.
Mümkün olduğunca uyku, öğrenme ve oyun konusunda düzenli bir rutini korumak.
Hazır olmadığı sürece acı veren deneyimlerinden bahsetmesi için zorlamamak.
Davranışlarında, uyku düzeninde ya da başkalarıyla etkileşim kurma kapasitesinde süregelen değişikliklere dikkat etmek.
Ruhsal belirtiler günlük yaşamını belirgin şekilde etkilediğinde uzman desteği talep etmek.
Çocuğa başkalarının bakımından sorumlu tutulma ya da her zaman güçlü olması gerektiği hissinin yüklenmemesi de büyük önem taşıyor. Zira zor koşullarda dahi, üzülmek, yardım istemek, oynamak ve öğrenmek onun en doğal hakkı.
Çocuğa bakmak, onun geleceğine yatırım yapmak demektir
Ebeveynlerini kaybeden çocuklara yardım etmek, yalnızca mevcut acılarını hafifletmekle sınırlı değil; aynı zamanda büyüme, öğrenme, sağlıklı ilişkiler kurma ve kapasitelerini geliştirme fırsatlarını korumayı da kapsıyor. Tüm çocuklara uyan tek bir iyileşme yolu yok; her çocuğun kendine özgü ihtiyaçları var ve bu destek, uzun zaman alabilen, çocuğun koşullarındaki değişime göre esneklik gösteren bir yaklaşım gerektirebilir.
Kaybın etkilerinin savaş ve yerinden edilmenin sonuçlarıyla iç içe geçtiği Gazze'de, bütünsel bakımın önemi özellikle büyük bir boyut kazanıyor. Temel ihtiyaçların karşılanmasının yanı sıra çocukların güvenilir yetişkinlere, güvenli ortamlara, öğrenme ve oyun fırsatlarına, uygun psikososyal hizmetlere de ihtiyacı bulunuyor.
Çocukların ruh sağlığını korumak, gıda, barınma, eğitim ve sağlık hizmetinden ayrı bir mesele değil; bilakis bu, onların onurlu bir yaşam sürme ve büyüyüp potansiyellerini gerçekleştirme fırsatı bulabilecekleri bir geleceğe sahip olma hakkının ayrılmaz bir parçası.
Kaynak: Sehatok