Türkiye-Afrika İşbirliğinde Yeni Dönem

2-3 Kasım 2024 tarihlerinde Cibuti’de düzenlenecek olan Türkiye-Afrika Ortaklığı Üçüncü Bakanlar Gözden Geçirme Konferansı'nda Türkiye’yi Dışişleri Bakanı Hakan Fidan temsil edecek. Toplantıya Moritanya, Angola, Kongo Cumhuriyeti, Gana, Komorlar Birliği, Güney Sudan, Çad, Cibuti, Ekvator Ginesi, Libya, Nijerya, Zimbabve, Zambiya ve Mısır gibi 14 Afrika ülkesinin dışişleri bakanları veya temsilcileri katılacak.

Konferans, 2021’de İstanbul’da düzenlenen Türkiye-Afrika Ortaklık Zirvesi’nde alınan kararların uygulanışını gözden geçirecek ve 2022-2026 Ortak Eylem Planı’nın ilerlemesini değerlendirecek. Aynı zamanda, 2026’da düzenlenmesi planlanan Dördüncü Türkiye-Afrika Ortaklık Zirvesi'ne hazırlık niteliği taşıyor. Zirvede kabul edilen 2022-2024 Ortak Uygulama Raporu ve Ortak Bildiri, işbirliğinin mevcut durumunu ve geleceğe yönelik adımları belirleyecek. Bu belgelerde, Türkiye’nin Afrika’da gerçekleştirdiği ikili ve çok taraflı faaliyetler özetlenecek ve işbirliğinin daha etkin hale getirilmesine yönelik öneriler sunulacak.

Stratejik işbirliğinin temelleri

Türkiye, 2005 yılında Afrika Birliği’nde gözlemci ülke statüsü kazandıktan sonra, 2008'de Afrika'nın stratejik ortaklarından biri ilan edildi. 2013'te Afrika Ortaklık Politikası'na geçilmesiyle birlikte Türkiye, kıtanın barış ve kalkınma hedeflerine yönelik katkılarını artırdı. Bu süreçte, Türk özel sektörü ve sivil toplum kuruluşları da Afrika’daki projelerde önemli rol oynadı.

Türkiye-Afrika Ortaklık Politikası, çok boyutlu dış politikanın önemli bir unsuru olarak Afrika kıtasıyla olan ilişkileri geliştirme amacını taşıyor. Afrika, uluslararası sistemde artan bir öneme sahipken, Türkiye, kıtayla eşit ortaklık temelinde siyasi, ekonomik, kültürel ve insani işbirliğini hedefliyor. Bu bağlamda Afrika’nın zengin doğal kaynakları, genç nüfusu ve stratejik konumu Türkiye için önemli fırsatlar sunuyor. Türkiye’nin 1998'de başlayan Afrika Açılımı, 2005’te hızlanmış ve 2013’te Afrika Ortaklık Politikası’na dönüşerek kıtayla ilişkilerde yeni bir aşamaya geçilmişti.

Osmanlı'dan gelen tarihi bağlar ve Cumhuriyet döneminde kurulan diplomatik ilişkiler, günümüzün çok katmanlı işbirliğine zemin hazırladı. Bu süreçte, kıta genelinde ticaretin artırılması, kültürel ilişkilerin geliştirilmesi ve insani yardımların sürdürülmesi öne çıktı. Türkiye, stratejik ortak olarak Afrika ülkeleriyle güvenlik, eğitim ve ticaret alanlarında ortak projeler geliştirdi. Özellikle insani yardım ve kalkınma işbirliğinde Türkiye, kıtadaki etkinliğini artıran önemli bir aktör haline geldi.

2022 yılı itibarıyla Türkiye’nin Afrika ülkeleriyle olan ticaret hacmi 40,7 milyar dolara ulaşırken, birçok alanda işbirliği devam ediyor. Son on yılda Türkiye’nin Afrika ülkeleriyle ticaret hacmi, 15 kat artışı yakalamayı zorluyor.

Türkiye'nin hedefleri ve ikili görüşmeler

Konferans kapsamında Türkiye’nin hedefi, barış, güvenlik, ticaret, yatırım, altyapı ve sağlık gibi alanlarda Afrika ile daha derin işbirlikleri kurmak. Ayrıca, Bakan Hakan Fidan'ın Afrika ülkelerinden mevkidaşlarıyla ikili görüşmeler gerçekleştirmesi ve Cibuti yetkilileriyle temaslarda bulunması bekleniyor Bu konferans, Türkiye-Afrika ilişkilerini daha da güçlendirecek önemli bir adım niteliğinde.

İşbirliklerinin çıktıları

Türkiye, son 10 yılda Moritanya, Angola, Kongo Cumhuriyeti, Gana, Komorlar Birliği, Güney Sudan, Çad, Cibuti, Ekvator Ginesi, Libya, Nijerya, Zimbabve, Zambiya ve Mısır ile önemli projeler hayata geçirdi.

Türkiye, 2020 yılında Libya ile imzaladığı güvenlik ve deniz yetki alanları anlaşmaları çerçevesinde askeri işbirliklerini genişletti. Türk şirketleri, Libya'da enerji ve altyapı projelerinde aktif rol aldı.

Enerji sektöründe, Türkiye'nin çeşitli enerji şirketleri Nijerya'da doğal gaz ve petrol projelerine yatırım yaparken, iki ülke ticaret hacmi de önemli ölçüde arttı. 2022’de Nijerya Petrol Kaynaklarından Sorumlu Devlet Bakanı Timipre Sylva, Uluslararası Petrol Şirketlerinin (IOC) Nijerya'dan çekilmesiyle iki ülke arasındaki ilişkileri geliştirmek için yeni yatırım fırsatları oluştuğuna işaret etmiş, “Artık Shell, ExxonMobil ve diğerleri gibi IOC karadaki varlıklarından ayrılmayı planladığına göre, Nijerya'da daha fazla yatırımla ilgilenen Türkiye'nin olasılıklarına bakıyoruz. Bu sektöre daha fazla yatırım yapılması Türkiye'nin Nijerya'daki yatırımlarına olan ilgisini artırması için büyük fırsat olacak." demişti.

2021’de Türkiye ve Mısır arasında uzun bir diplomatik aranın ardından yeniden ticari ilişkiler hız kazandı. Türkiye'nin Mısır’a yaptığı ihracat özellikle tekstil ve otomotiv sektörlerinde artış gösterdi. İki ülkenin dış ticaret hacmi, 7 milyar dolar düzeyine ulaştı.

Türkiye, 400 yıllık ilişkisi bulunan Cibuti’de enerji ve altyapı yatırımları yaparak, stratejik liman işletmeleri ve inşaat projelerine imza attı. Cibuti Dışişleri ve Uluslararası İşbirliği Bakanı Mahamoud Ali Youssouf ile bu yıl Şubat ayındaki görüşmesinde Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Abdulkadir Uraloğlu, “Türk iş adamları Cibuti'de 21 projede 205 milyon dolarlık bir yatırım yaptı. Bu bizim müteahhitlik sektörü için küçük bir rakam. Ama Cibuti ile iyi bir başlangıç için iyi bir rakam. Cibuti ile sadece ulaşım olsun, tarımda olsun, enerjide olsun, balıkçılık da hayvancılıkta da birçok projeyi beraberce geliştirebiliriz diye düşünüyorum.” demişti.

2020’de Gana’da açılan Türk yatırımları, özellikle inşaat sektöründe dikkat çekiyor. Gana'da Türk müteahhitleri tarafından üstlenilen büyük çaplı altyapı projeleri bulunuyor. Gana'nın 1957'de bağımsızlığını kazanmasının ardından 1964 yılında açılan, ancak 1981’de tasarruf önlemleri çerçevesinde kapatılan Ankara’nın Akra Büyükelçiliği, 2010 yılında yeniden faaliyete geçirilmişti. Gana ise 2012 yılında Ankara'da Büyükelçilik açmıştı. Türkiye’den Gana’ya Dışişleri Bakanı düzeyinde ilk ziyaret 2022 yılında gerçekleşti. Gana'da Türk firmalarının özellikle enerji sektörü başta olmak üzere farklı alanlardaki faaliyetleri ekonomiye önemli katkılar sağlıyor. Bir Türk firması tarafından yapılan Kotoka Uluslararası Havalimanı, Batı Afrika’nın en prestijli havalimanları arasında yer alarak bölgenin en iyisi seçildi.

Türkiye, balıkçılık sektöründe Moritanya ile işbirliği yaparak, Türk balıkçılık gemilerinin Moritanya sularında faaliyet göstermesini sağladı. “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Moritanya İslam Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Balıkçılık ve Deniz Ekonomisi Alanında İşbirliği Anlaşması” onaylanması hakkında 2021 yılında karar yayınlanmıştı. Türkiye ile Moritanya arasında ayrıca tarım ve su yönetimi alanlarında da projeler yürütülüyor.

2021'de Türkiye ve Angola arasında enerji, altyapı ve savunma sanayisi üzerine çeşitli işbirliği anlaşmaları imzalandı. Türk Hava Yolları, Angola ile doğrudan uçuş başlattı.

Sağlık ve eğitim projelerinde Türkiye, Komorlar'a hastane ve okul inşaatlarıyla destek sağladı. TİKA, tarım ve su projeleri gerçekleştirdi.

Türkiye, Çad'da enerji ve altyapı projelerine katkı sağlarken, tarımsal kalkınma ve sulama projelerine de yatırım yaptı. Çad Cumhuriyeti ile Türkiye Cumhuriyeti arasında 2018’de imzalanan Hidrokarbonlar ve Enerji İşbirliği Mutabakat Zaptı onaylanmıştı. Ayrıca Türk şirketleri, Çad'da inşaat sektöründe önemli projeler üstlendi. Çad Cumhurbaşkanı Muhammed Idriss Deby Itno’nun 2021’de Türkiye’ye yaptığı ziyaretin ardından, iki ülke arasında özellikle tarım ve eğitim alanında birçok anlaşma imzalanarak ortak çalışmalar hayata geçirildi.

TİKA, tarım ve sağlık projeleriyle Zimbabve'ye destek verdi. Özellikle sağlık alanında ekipman ve ilaç yardımı sağlandı.

Türkiye, insani yardım projeleri ve sağlık alanındaki işbirliğiyle Güney Sudan’da önemli bir aktör. Sağlık hizmetleri altyapısının iyileştirilmesi ve tarımsal kalkınma projelerinde Türkiye’nin katkıları öne çıkıyor. Güney Sudan, Türkiye’den inşaat, şeker, yaş meyve-sebze ve kağıt sektörlerinde taleplerde bulunuyor. 

2018 yılında karşılıklı büyükelçiliklerin ihdas edildiği Ekvator Ginesi ile ise enerji sektöründe işbirliği yapılıyor. Türk firmalarının bu sektörde üstlendiği projeler, ülkenin elektrik altyapısının iyileştirilmesine katkı sağlıyor. 2021 yılında Ekvator Ginesi Savunma Bakanı’nın Türkiye ziyaretinde savunma sanayii işbirliği anlaşması imzalanmıştı. 

Kongo’nun madencilik ve altyapı projelerinde Türkiye’nin önemli bir rolü var. Özellikle Türk şirketleri, yol inşaatı ve maden çıkarma projelerinde faaliyet gösteriyor.