Tarafsızlığa Karşı Şeffaflık

Yaşayan en büyük filozoflardan Thomas Nagel, “Herhangi Bir Yerden Bakış” (The View from Nowhere) isimli çalışmasında felsefenin en eski gerilimlerinden birini inceler. Bir yanda dünyayı belirli bir bedenin, tarihin, dilin ve kültürün içinden kavramaya mahkûm oluşumuz durur. Diğer yanda ise bu sınırları aşıp evrene nesnel, âdeta “tanrısal” bir mesafeden bakma arzumuz vardır. Neticede evreni kendinde olduğu gibi kavrama çabası hepimize çok cazip gelir. Çünkü güvenilir, sarsılmaz ve nesnel bir zemin ararız hepimiz. Peki zihnimizin dışına çıkıp dünyayı hiçbir filtreden geçirmeden, salt bir gerçeklik olarak görmek gerçekten mümkün müdür? 

Immanuel Kant, yüzyıllar önce “Saf Aklın Eleştirisi” kitabında bu soruya ontolojik ve epistemolojik kesin bir sınır çizmiştir. Ona göre insan, eşyayı kendinde olduğu hâliyle bilemez. Dünyayı ancak zihnimizin bize dayattığı kavramsal formlar aracılığıyla tecrübe edebiliriz. Neye bakarsak bakalım, aslında kendi zihnimizin şeklini görürüz. Algıladığımız hiçbir nesne, bizim algı çerçevemizden bağımsız değildir. Bilgi, her zaman bir öznenin bilgisidir. Bakışımız daima bir yerden, belirli bir konumdan yönelir. Hiçbir yerde durmadan her yere bakamayız. Yani her bakış aslında bir “taraftan” bakıştır. Tabii burada hemen bir noktanın altını çizelim. Kant’ın işaret ettiği bu sınır, hepimizin ortaklaşa taşıdığı yapısal bir sınırdır; bizi birbirimizden değil, olsa olsa “hiçbir yerden bakan” tanrısal konumdan ayırır. 

Peki insan zihninin yapısal olarak tarafsız olamayacağı bu kadar açıkken, neden entelektüel ve gündelik hayatımızı bu imkânsız ideal etrafında şekillendirmekte ısrar ediyoruz? 

Tarafsızlık, modern düşünce dünyasında en kolay alıcı bulan erdemlerden biridir. Tartışmaların çıkmaza girdiği, seslerin yükseldiği anları düşünün. Biri çıkar ve meseleye hiçbir duygu veya çıkar gözetmeden, tümüyle yansız yaklaştığını iddia eder. Böylece iddia sahibi ilk bakışta aklın ve evrensel doğrunun sesini temsil ediyormuş gibi görünür. Etrafından itaat ve saygı talep eder. Ancak felsefi bir mercekle bakarsak bu iddianın, masum bir yanılgıdan çok daha tahrip edici bir manipülasyon olduğunu fark ederiz. 

Gündelik tartışma pratiklerimizi şekillendiren hayal gücü, tuhaf bir şekilde kitlesel sporların, en çok da futbolun işleyişine dair metaforlarla maluldür. Sahada kıran kırana mücadele eden iki taraf ve onların üzerinde, hiçbirine ait olmayan, düdüğü çaldığında evrensel doğruyu ilan edecek bir “hakem” figürü canlandırırız zihnimizde (ve ne kadar başarılı oldukları hep tartışılır). Biz de çatışmanın hararetlendiği anlarda, sanki dışarıdan bakan objektif bir otorite bizi izliyormuş ve kimin haklı olduğuna karar verecekmiş gibi konuşuruz. Oysa gerçek fikir ayrılıklarında, hayatın veya felsefenin tam ortasında hiçbir hakem yoktur. Sadece taraflar vardır. Hâl böyleyken bir tarafın aniden tarafsızlık kisvesine bürünmesi, tartışmadaki bir oyuncunun cebinden gizlice bir düdük çıkarıp maçı yönetmeye kalkışmasına benzer. Bu, masum bir yansızlık tavrı olamaz. Bu, düpedüz oyunu kendi lehine çevirme, rakibini hizada tutma girişimidir. 

Belki de bu noktada biri çıkıp şöyle itiraz edecektir: kimse zaten hakemin tanrısal bir konumdan baktığını iddia etmiyor; hakemden beklenen, sadece taraflardan birini kayırmamak, kuralları herkese eşit uygulamaktır. Bu itiraz haklı görünse de hukuk sistemine bakarak cevaplanabilir. Bir hâkimden beklenen şey de kararlarında bir tarafa duygusal veya çıkarsal bir yakınlık duymamasıdır. Ne var ki hâkim, konuya dair nötr kalmış, yani “hiçbir yerden bakan” bir varlık değildir; aksine baştan itibaren bir tarafı seçmiştir: adaletin, hukukun ve kanunların tarafını. Onun tarafsızlığı dediğimiz şey, taraf tutmamak değil, davacı ile davalıdan önce, ikisinin de üstünde bir yerden değil, ikisinin de tabi olduğu adalet adındaki ortak ilkenin tarafında durmaktır. Demek ki hukuktaki tarafsızlık bile, yakından bakıldığında, taraf tutmamak değil doğru tarafı tutmaktır. Bu bize gündelik hayatta “tarafsızım” dediğimizde bile, çoğu kez gizliden gizliye bir tarafı, mesela kural, ilke ya da adalet olarak bildiğimiz şeyi tuttuğumuzu gösterir. 

İnsanın dünyayla kurduğu ilişki hiçbir zaman steril değildir. Bizi doğrudan ilgilendiren, hayatımıza dokunan konularda yansız kalamayız. Bizi hiç ilgilendirmediğini düşündüğümüz meselelerde bile zihnimiz boş bir levha gibi çalışmaz. Arka planda işleyen görünmez psikolojik mekanizmalar, geçmiş tecrübeler ve kültürel ön kabuller derhâl devreye girer. Kant’ın işaret ettiği yapısal sınır bu noktada yerini çok daha kişisel, çok daha durumsal bir sınıra bırakır. Mesela Daniel Kahneman’ın altını çizdiği üzere, zihnimizin hızlı ve otomatik çalışan kısmı, verileri anında kendi konfor alanına göre eğer ve büker. Biz salt mantıkla hareket ettiğimizi sanırken “onaylama sapması” (confirmation bias) çoktan işbaşındadır; sadece mevcut inançlarımızı haklı çıkaran gerçekleri cımbızlar, aksi yöndeki kanıtları ustalıkla filtreleriz. Çoğu zaman da arzularımızın algımızı yönettiği bir “hüsnükuruntu” (wishful thinking) hâlindeyizdir. Bir şeyin doğru olmasını öylesine isteriz ki en nesnel sandığımız analizlerimiz bile aslında bu derin arzuyu temellendirmek için uydurulmuş kılıflardan ibarettir. Zihnimiz her yeni bilgiyi mevcut inanç ağına göre konumlandırır ve kaçınılmaz olarak bir “perspektif” inşa eder. Geliştirdiğimiz perspektif dar veya geniş olabilir. Olayları kapsayıcı bir bütünlük içinde de kavrayabilir. Eğitim ve tecrübeyle perspektifimizin sınırlarını keşfedebiliriz. Ama yine de bir yanı parçalı, eksik ve kusurlu kalabilir. Yani her halükârda dünyayı çift katlı bir filtreyle görürüz: bir katı zihnimizin ortak yapısından, diğeri kendi biricik tarihimizden kaynaklanan katlarla. 

Tüm bunlara rağmen tarafsızmışız gibi davranmak, entelektüel sahtekârlığa kapı aralamaktır. Bu sahtekârlık çoğunlukla iki farklı şekilde çalışır. İlkinde kişi kendi tarafsızlığına samimiyetle inanır ve müthiş bir kibrin içine düşerek kendini kandırır. İkincisinde ise bu konumu bilinçli bir iktidar aracı olarak kullanarak başkalarını manipüle eder. Tarafsızlık bir tartışmada norm olarak kabul edildiği an, geri kalan tüm farklı sesler birer sapma olarak etiketlenir. Taraf tutanlar irrasyonel, duygusal veya çıkarcı olmakla suçlanır. 

Tarafsızlık iddiasının bir diğer boyutu ise toplumsal alanda hissedilir. Nötr olan budur dayatması, kitleleri fark ettirmeden istenilen çizgiye çekmenin bir yoludur aslında. Genellikle de tarafsızlık adı altında savunulan şey, mevcut statükonun ta kendisidir. Kendi tarafının zayıflıklarını savunma zahmetinden kurtulan kişi, eleştirilemez bir zemin icat etmiş olur. Bu sayede de bu eleştirilmez zemini başkalarına “standart” olarak dayatmakta bir sakınca görmez. 

Bu noktada tarafsızlıkla ilgili aslında daha ilginç bir ayrıntı karşımıza çıkar. Tarafsızlık iddiası, iddia eden kişinin “aslında inandığı” kendi tarafına tam anlamıyla inanmadığını, tartışma sırasında o tarafın yükünü taşımak istemediğini ifade eder. Bir konuda tarafsız olmak eğer makbul olansa, biri neden taraf tutsun ki? 

Tarafsızlık kalkanının arkasına saklanmak bizi eleştirilerden koruyan güvenli bir sığınak sağlıyorsa da bu sahte güvenliğin düşünsel dürüstlüğümüzden kopardığı bedel tam olarak nedir? 

Bu bedel, insanın dünyayla ve ötekiyle kurduğu sahici ilişkinin, daha da önemlisi hakikat arayışının yitirilmesidir. Güvenli limanlardan çıkıp gerçek bir düşünsel zemin aradığımızda karşımızda çok daha zorlu ama bir o kadar onurlu bir alternatif olarak “şeffaflık” çıkar. Mutlak, kayıtsız şartsız bir tarafsızlık, göründüğü kadarıyla epistemik bir imkânsızlıktır. Şeffaflık ise bütünüyle bizim elimizde olan ahlaki ve epistemik bir seçimdir. 

Peki nedir bu şeffaflık? Hangi tarafta olduğunuzu, o tarafa neden geçtiğinizi ve savunduğunuz düşüncenin sınırlarını açıkça masaya koymaktır. Şeffaf olmak, kendi zaaflarımızın tümünü önceden çıkarıp eksiksizce dökebileceğimiz anlamına gelmez; böylesi tam bir öz-bilgi belki de tarafsızlık kadar imkânsız bir idealdir. Şeffaflık, olabildiğince, taşıdığımız duruşu ve bu duruşun bedelini açıkça ortaya koyma cesaretidir; kör noktalarımızın var olabileceğini baştan kabul edip onları gizlemek yerine tartışmaya açık tutmaktır. Şeffaflık son derece korkutucu olabilir. Şeffaf olduğunuzda zırhınız düşer. Savunmasız kalırsınız. Tarafınızın tüm “handikaplarını”, rasyonel boşluklarını ve sınırlarını peşinen kabullenmiş olursunuz. Artık evrensel aklın yenilmez sözcüsü değilsinizdir. İnançları, zaafları ve belirli adanmışlıkları olan sıradan bir insansınızdır. İnsanların şeffaflıktan köşe bucak kaçıp tarafsızlık illüzyonuna sığınmasının temel nedeni bu “kırılganlık” durumunu göze alamamalarıdır. 

Filozof Harry Frankfurt, bir makalesinde insanın dünyadaki yerini ve kimliğini anlamak için neye önem verdiğimize bakmamız gerektiğini söyler. Bir şeye önem vermek hem ontolojik hem epistemik olarak taraf olmaktır. Karşılaştığımız şeylere ilgisiz kalamayız. Önemsediğimiz değerler, kavramlar veya insanlar bizi dünyaya bağlar. Kişi neyi önemsediğini söylemeden, sadece “tarafsızım” diyerek geçiştirdiğinde, aslında Frankfurt’un bahsettiği bu bağı da inkâr etmiş olur, sanki hiçbir şey ona dokunmuyormuş gibi davranır. Şeffaflık, neyi önemsediğimizi ve bu uğurda neleri feda ettiğimizi itiraf etme cesareti ister. Numara yapmadan, kendi tarafının eksikliklerini sahiplenme ister. 

Her seçimin bir maliyeti vardır. Tarafınızın maliyeti nedir? Hangi değerleri öne çıkarırken, dünyadaki başka hangi geçerli argümanları gözden çıkarıyorsunuz? Bu sorulara açık yüreklilikle cevap vermek ciddi bir entelektüel olgunluk meselesidir. Kişi ancak şeffaf olduğunda kendi konumu hakkında sahici bir değerlendirme yapma imkânına kavuşur. Şeffaf biri kendi bakış açısının yani tarafının kör noktalarını gizlemek yerine, onları göz önünde tutar. Tartışmaya kapalı bile olsa “doğrularım bunlardır” der. 

Kendi sınırlarımızı ve zaaflarımızı böylesine radikal bir açıklıkla sergilemek ilk bakışta tartışmayı baştan kaybetmek gibi görünse de paradoksal bir şekilde bizi karşı tarafı gerçekten anlamaya yaklaştırır. Çünkü şeffaflık tek taraflı bir ifşaat değildir. Diğerlerini nasıl gördüğümüzü, onların doğrularını ve yanlışlarını kendi zihnimizde nasıl filtrelediğimizi de açıkça yansıtmayı içerir. Tartışan taraflar evrensel doğruyu temsil ettikleri illüzyonunu terk ettiğinde, tartışmanın iklimi tamamen değişecektir. 

Ya bendensin ya da irrasyonel bir düşmansın diyen ilkel ve yapay ikilik şeffaflık sayesinde zayıflar. Tartışmalar, bir tarafın diğerini yok etmeye çalıştığı bir gladyatör arenası olmaktan çıkar. Meseleye nihayet nüanslar dahil olur. Karşıt gibi görünen fikirlerin aslında hangi kök sorunlarda kesiştiği, nerelerde birbirinden kesin hatlarla ayrıldığı berraklaşır. 

Kendi zayıflığını peşinen kabul eden kişi, karşısındakinin doğrusunu görmeye ve hakkını teslim etmeye başlar. Tarafsızlık iddiasının yarattığı o soğuk, kibirli ve yapay uzlaşı ortamı çöker. Yerini birbirinin sınırlarına saygı duyan, eksikliklerini bilen sahici bir ihtilafa bırakır. Her tartışma artık birbirini çürütmeye yeminli iki mutlak doğrudan ibaret görünmez. 

Ortak bir zemin bulunacaksa, bu zemin gökten inme sahte bir tarafsızlık fantezisiyle kurulamaz. Ancak herkesin nerede durduğunu açıkça beyan ettiği, zaafların gizlenmediği bir zemin üstünde inşa edilebilir. Şeffaflık, aramızdaki farklılıkları silmeyecektir. Ne de olsa her zaman aynı şeylere önem vermeyeceğiz. Böyle bir talebimiz de olmamalı zaten. Ancak neyin etrafında anlaşamadığımızı, neyi paylaşamadığımızı çok daha dürüst bir biçimde görebiliriz en azından. Hakikat arayışında tarafsız bir izleyici olamayız evet; fakat cesaret edebilirsek hâkiminki gibi, seçtiğimiz tarafı açıkça beyan ederek nerede durduğunu bilen şeffaf birer katılımcı olabiliriz.