Patrice Lumumba’nın Direniş Söylemi

Patrice Émery Lumumba, Belçika sömürgesi altındaki Kongo’nun ilk başbakanı olarak yalnızca bir siyasi şahsiyet değil, aynı zamanda koloni-sonrası düşüncenin temellerini besleyen bir madunluğun (subaltern) sesi olarak değerlendirilir. Spivak’ın “Madun konuşabilir mi?” sorusuna cevap olarak tarihsel bir örnek sunan Lumumba, sesini yalnızca sömürge iktidarına karşı değil, aynı zamanda kendi halkı adına tarih sahnesine taşımıştır. Ancak bu sesin bastırılışı, öldürülüşü ve ardından gelen sessizlik, onun tam da madun konumunu gösterir. 

Lumumba, 1925’te Katanga’da doğar ve sömürge düzeninin tüm baskı biçimlerini birebir yaşar. Hayatı, eğitimden mahrum bırakılmakla, beyazların ayrıcalıklı konumlarına karşı yükselen bir siyasal bilinçle ve sonunda da sömürgeciliğe karşı doğrudan bir başkaldırıyla şekillenmiştir. Onun 1960’taki bağımsızlık konuşması, bu anlamda madunun sömürge efendisine doğrudan hitabıdır: Belçika Kralı’nın ve sömürgeciliğin "medeniyet getirdik" söylemini reddederken, halkına yapılan sistematik şiddeti de ifşa eder. Bu konuşma sadece politik bir retorik değil, aynı zamanda koloni ve apartheid yapısında bir kopuş niteliğindedir. Lumumba, Avrupalı "özne" tarafından temsil edilmek yerine, kendi sesini ve özne oluşunu inşa eder. 

Sömürgeci söylemde, Afrika öznesi ya dilsiz ya da yalnızca Avrupa'nın ağzından konuşan bir araçtır. Lumumba ise, “beyaz efendinin sesi”yle değil, kendi diliyle (hem Fransızca hem de halkının anlayacağı sadelikte) konuşarak bu yapıyı kırar. Bu tavır, Homi Bhabha'nın "melezlik" (hybridity) kavramıyla da ilişkilendirilebilir. Lumumba'nın söylemi ne tamamen yerli ne de tamamen Avrupai’dir; o, sömürge sonrası bilinçlenmenin ara bölgesinden seslenir. Belçikalı idareciler gözünde o bir tehdit değil, bir “anomali”ydi; çünkü ne tamamen kontrol edilebilen bir "yerli"ydi ne de tamamen Avrupa’ya tâbi bir komprador idareci. 

Lumumba’nın öldürülmesi, bu melezliğin Batı koloni düzeninin söylemi açısından tahammül edilemezliğini de açığa çıkarır. ABD ve Belçika'nın desteklediği darbe sonrası öldürülmesi, onun sömürge-sonrası özneleşmesini bastırmak ve “söylenmemesi gerekeni söyleyen” madun figürünü ortadan kaldırmak içindir. Onun sesinin yok edilmesi, yalnızca fiziksel bir ölüm değil, aynı zamanda madunun tekrar sessizliğe itilmesidir. 

Lumumba'nın hayatı ve ölümü, Spivak’ın madunun konuşmasının olanaksızlığına dair iddiasını dramatik bir biçimde doğrular: Madun konuştuğunda bile, bu konuşma ya bastırılır ya da yeniden temsil edilerek bozulur. Lumumba’nın sömürgeci sistemin yüzüne karşı yaptığı konuşmalar tarih kitaplarında ya görmezden gelinmiş ya da şiddetle bastırılmıştır. Ancak onun ölümünden sonra, sesinin yankısı koloni-sonrası düşünce içerisinde yeniden değer kazanır. 

Direniş hafızası 

Koloni-sonrası kuram, özellikle 1980’lerden itibaren edebiyat, kültür ve siyaset alanında “ötekilerin” konumunu, temsil sorunlarını ve “epistemolojik şiddeti” sorgulayan bir çerçeve sunar. Edward Said, Homi Bhabha, Gayatri Spivak gibi düşünürlerin çabalarıyla bu alan, Batı dışı öznelliklerin nasıl bastırıldığını ve farklı tarih yazımlarının nasıl inşa edilebileceğini gündeme getirir. Patrice Lumumba yalnızca tarihsel bir figür olarak değil, aynı zamanda koloni-sonrası düşüncenin ontolojik merkezlerinden biri olarak değerlendirilmelidir. 

Lumumba’nın sömürge karşıtı söylemi, “Avrupa dışı öznelliğin” tarihsel olarak bastırılmasının karşısına, yeni bir siyasal bilinç yerleştirir. Onun siyaset anlayışı, yalnızca bağımsız bir devlet talebi değil, aynı zamanda Batılı anlamda kurulmuş modernitenin siyasal sınırlarının dışına taşan bir “afro-merkezli” siyasal tahayyüldür. Bu yönüyle Lumumba, Fanon’un "sömürgeleştirilmiş bilinç" belirlemesine yaklaşır. Fanon, Yeryüzünün Lanetlileri eserinde sömürgeleştirilmiş bireyin kendini özne olarak yeniden inşa etmesinin yalnızca zihinsel değil, aynı zamanda devrimci bir süreç olduğunu vurgular. Lumumba, tam da bu devrimci özneleşmenin siyasal sahnedeki yansımasıdır. 

Koloni-sonrası düşüncenin temel sorularından biri olan “kim konuşur?”, “kimin adına konuşulur?” ve “konuşmanın sınırları kim tarafından belirlenir?” gibi sorular, Lumumba’nın yazılı ve sözlü söylemlerinde cisimleşir, muhtemel cevaplarla buluşur. Onun bağımsızlık günü yaptığı konuşma, yalnızca Kongo halkı adına değil, aynı zamanda tüm Afrika kıtasının sakinleri adına yapılmış bir konuşmadır. Burada “temsiliyetin şiddeti” sorunu doğar: Lumumba gerçekten tüm Afrika’yı mı temsil eder, yoksa bu söylem onun da farkında olmadan yeni-sömürgeci bir siyasetin içine mi yerleşir? 

Lumumba’nın düşüncesi koloni-sonrası kuramın içindeki bir başka tartışmayı da tahrik eder: “Radikal bağımsızlık” düşüncesi ile yeni-sömürgecilik arasındaki ince çizgi. Kongo’nun sözde bağımsızlığı, Belçika çıkarlarının sürdüğü, Batı'nın güdümlü, komprador rejimlerinin desteklendiği bir sahneye dönüşmüştür. Lumumba bu sahnede, “radikal kopuş”un sesi olur. Onun öldürülmesiyle birlikte, bu kopuş imkânı da (geçici olarak) bastırılır. Ancak bu vaka koloni-sonrası hafızada tersine bir etki yaratarak, Lumumba’yı anti-sömürgeci ikon haline de getirir. 

Lumumba’dan kalan 

Lumumba'nın politik yazışmaları ve mektupları, koloni-sonrası düşüncenin kaynak metinleri gibi de okunabilir. Edward Said’in “temsil sorunu” etrafında geliştirdiği eleştiri, Lumumba’nın dünya medyasındaki temsiliyle de çarpıcı biçimde örtüşür. Batı medyası onu ya “sorunlu bir lider” ya da “kontrolsüz bir militan” gibi gülünçleştirir; onun sömürgeci sistem karşısında geliştirdiği siyasal dil neredeyse hiç aktarılmaz. Bu da koloni-sonrası teorinin “epistemik adalet” çağrısıyla doğrudan ilişkilidir. 

Öte yandan, Lumumba’nın ölümünden sonra Afrika’daki çeşitli bağımsızlık hareketleri ve “Pan-Afrika düşüncesi” üzerinde bıraktığı etki, onun yalnızca bir politikacı değil, aynı zamanda bir siyasal mitos haline geldiğini de gösterir. Koloni-sonrası toplumlar için, hala tamamlanmamış bir devrimin hayaletidir. Bu hayalet, Derrida’nın “musallatbilim” (hauntology) kavramı ile okunabilir: Geçmişte bastırılmış olan, geleceği kurmak için dönüp dolaşır ve şimdi ve buradaya musallat olur. Lumumba’nın hayaleti, yalnızca Kongo’da değil, tüm Afrika’da yeni bir siyasal bilinç için Kara Kıta üzerinde gezinir. 

Patrice Lumumba, hem yaşarken hem de öldükten sonra madunluk ve koloni-sonrası düşüncenin kesişim noktasında yer alan güçlü bir karakterdir. Sömürgeci söyleme karşı kendi halkının sesi olarak konuşmuş, ama bu ses Batı tarafından bastırılmıştır. Ancak koloni-sonrası düşüncenin yükselişiyle birlikte, onun sesi yalnızca tekrar duyulmakla kalmamış, aynı zamanda söylemsel, siyasal bir meydan okuma haline gelmiştir. Lumumba, koloni-sonrası toplumların hala sürmekte olan özgürleşme mücadelelerinin hem tarihsel hem de simgesel kaynaklarından birisi olur.