Nijer’de Bastırılan Kalkışma ve Fransız Nüfuzunun Çöküşü

Nijer’de 29 Ağustos gecesi patlak veren ve başkent Niamey’deki stratejik hedefleri odağına alan darbe ve ayaklanma girişimi, Afrika kıtasında son yıllarda ivme kazanan yeni jeopolitik fay hatlarının ne kadar kırılgan, ne kadar karmaşık ve bir o kadar da çatışmalı bir zemine oturduğunu bir kez daha gözler önüne tereddütsüz şekilde koyuyor. Cumhurbaşkanlığı Sarayı, Niamey Havaalanı, kilit askerî üsler ve devlet televizyonu gibi bir devletin egemenlik kalbi ve sinir merkezi sayılacak ana arterleri eş zamanlı olarak hedef alan bu askerî ve istihbari kalkışmanın arkasındaki dinamikler, sadece iç siyasetteki sıradan bir iktidar kavgasından yahut münferit bir hoşnutsuzluktan ibaret görülemez. Nitekim Nijer Hükûmet Sözcüsü Soumana Bubakar’ın, operasyonun bizzat Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron liderliğindeki geniş bir istihbarat, konsept ve nüfuz ağı tarafından organize edildiği yönündeki açıklamaları, konunun uluslararası sistem ve küresel güç rekabeti boyutuyla ele alınmasını bir zorunluluk hâline getiriyor. 

Françafrique doktrininin çöküşü ve asimetrik müdahale arayışları 

Öncelikle şu hususu net bir dille kaydetmek gerekir: Sahel kuşağı, tarihsel olarak Fransa’nın "Françafrique" doktrini çerçevesinde kendi münhasır arka bahçesi olarak gördüğü, sömürge sonrası dönemde dahi finansal, askerî, kültürel ve siyasi bağımlılık mekanizmalarıyla tahakküm altında tutmaya çalıştığı son derece kritik bir coğrafyadır. Ancak Vatanı Koruma Ulusal Konseyi’nin (CNSP) yönetime gelmesiyle birlikte Nijer’in Fransız askerî varlığını ülkeden kararlılıkla çıkarması, uranyum ve stratejik doğal kaynak yönetimi üzerinde millî egemenlik söylemini en üst perdeden yükseltmesi ve Paris ile olan tüm diplomatik ve askerî ipleri koparması, Fransız dış politikasının Batı Afrika’daki tarihsel kalesinin ve yüzyıllık illüzyonunun âdeta iskambil kâğıdı gibi yıkılması anlamına geliyordu. 

İşte tam bu noktada, Niamey’de gerçekleşen kalkışmanın zamanlaması, hedefleri ve icra ediliş biçimi son derece manidar. Fransa’nın bölgedeki stratejik, askerî, siyasi ve ekonomik nüfuzunu büyük bir ivmeyle kaybetmesi, buna karşılık Rusya ve Türkiye gibi küresel ve bölgesel aktörlerin Sahel alanında yapıcı, dengeleyici, eşitlikçi ve devletlerin egemenlik haklarına tamamen saygılı varlığının günden güne güçlenmesi, Paris yönetimini konvansiyonel diplomasi kanallarından uzaklaştırarak asimetrik, örtülü ve hibrit yöntemlere yöneltiyor. Soumana Bubakar’ın açıklamalarında doğrudan Emmanuel Macron’un adının verilmesi ve geniş bir ağa dikkat çekilmesi, bu eylemin sahadaki birkaç maşa gruptan ibaret olmadığını, aksine doğrudan bir devlet aklının, Batılı küresel elit stratejilerinin ve örtülü vekalet savaşları konseptinin somut bir yansıması olduğunu gösteriyor. 

Fransız istihbarat servislerinin (özellikle DGSE başta olmak üzere) Afrika coğrafyasındaki tarihsel müdahale bagajı göz önüne alındığında, Niamey’deki hamlenin metodolojik yapısı daha net anlaşılıyor. Zaten Fransa, sömürgecilik sonrası dönemde Batı Afrika ülkesindeki siyasi aktörleri kontrol altında tutmak adına "örtülü operasyonlar" ve "yönlendirilmiş istikrarsızlaştırma" stratejilerini sıklıkla kullanmıştı. 

Mali, Burkina Faso ve son olarak Nijer’de yaşanan anti-emperyalist ve millî egemenlik odaklı yönetim değişiklikleri, Paris’in sadece stratejik ham maddelere erişimini engellemekle kalmadı, aynı zamanda "Fransa büyüklüğü" olarak bilinen jeopolitik prestij algısını da doğrudan hedef aldı. Bu bağlamda, Niamey’de meydana gelen 29 Ağustos kalkışması, Fransa’nın bölgesel denklemde tamamen denklem dışı kalmama, kaybettiklerini vekalet unsurları üzerinden geri alma ve elindeki son kartları masaya sürme arayışının fütursuz bir tezahürü. 

Niamey Havaalanı ve devlet televizyonu gibi kamuoyunu, lojistik hatları, kriz iletişimini ve operasyonel akışı yönlendirme kapasitesine sahip stratejik merkezlerin hedef alınması, askerî literatürde tam anlamıyla bir "operasyonel felç etme" ve "komuta-kontrol mekanizmasını çökertme" stratejisidir. Buradaki temel amaç; Nijer devlet yönetiminin karar alma süreçlerini aniden kesmek, halk nezdinde psikolojik bir güvensizlik ve kaos dalgası oluşturmak, devlet otoritesini zaafa uğratmak ve akabinde Paris diplomasisinin veya Batılı küresel mekanizmaların güya "istikrarı sağlama" kılıfı altında yeniden müdahale edebileceği kaotik bir zemin inşa etmekti. Ancak Nijer güvenlik güçlerinin son derece hızlı, kararlı ve koordineli müdahalesiyle bu meşum isyanın kısa sürede bastırılması ve stratejik tesislerde kontrolün derhâl yeniden sağlanması, Niamey’deki mevcut yönetimin sadece siyasi söylem düzeyinde değil, sahadaki fiilî operasyonel hâkimiyet, istihbarat karşı koyma ve kriz yönetimi kapasitesi açısından da ne denli güçlü bir direnç ve devlet hafızasına sahip olduğunu açıkça kanıtladı. 

Jeoekonomik savaş: Uranyum kaynakları ve enerji güvenliği 

Sahel bölgesinde gelişen bu jeopolitik türbülansı anlamak için küresel enerji rekabeti ve doğal kaynak savaşları gerçeğini göz ardı etmek imkânsızdır. Nijer, dünyanın en kaliteli uranyum yataklarına sahip ülkelerinden biridir ve Fransa’nın nükleer santrallerinin enerji ihtiyacının önemli bir bölümü onlarca yıl boyunca Nijer uranyumu sayesinde, piyasa koşullarının son derece altında, sembolik fiyatlarla karşılanmıştır. Nijer yeni yönetiminin bu adaletsiz sömürü düzenine son vererek uranyum ihracatını askıya alması veya millîleştirmesi, Fransız enerji devleri ve dolayısıyla Fransız devleti için varoluşsal bir jeoekonomik krize yol açtı. Dolayısıyla Niamey’de kışkırtılan bu darbe girişimi, sadece jeopolitik bir nüfuz mücadelesi değil, doğrudan doğruya Batı dünyasının kritik ham madde tedarik zinciri üzerindeki kontrolünü kaybetmeme çabasıdır. 

Tarihsel ve jeopolitik perspektiften bakıldığında, Fransa’nın Afrika’da uyguladığı bu tarz hibrit ve örtülü müdahale konseptleri yeni değildir. Soğuk Savaş yıllarından bu yana Paris, Afrika kıtasında kendi çizgisinden sapan, ulusal kaynaklarını kamulaştırmaya çalışan yahut Fransız para birimi CFA frangı sisteminden çıkmak isteyen her bağımsız lideri ya askerî darbelerle ya da örtülü istihbarat operasyonlarıyla tasfiye etme yoluna gitmiştir. Lakin günümüz dünya konjonktürü ve küresel güç dengeleri, 20. yüzyılın ortalarındaki şartlardan niteliksel olarak tamamen farklıdır. Bugün Afrika halklarında ve ordu kademelerinde gelişen sömürü karşıtı ve antiemperyalist bilinç, Batı’nın kurguladığı vesayet modellerini bünyesinden fırlatıp atmaktadır. Nijer halkının da 29 Ağustos kalkışması karşısında sergilediği tutum ve devletine sahip çıkma iradesi, söz konusu bilincin ne denli derinleştiğini gösteriyor. 

Sahel Devletleri Konfederasyonu ve değişen küresel denge 

Bu gelişmelerin bir diğer hayati boyutu ise Sahel Devletleri Konfederasyonu (Mali, Burkina Faso, Nijer'den müteşekkil) arasındaki stratejik dayanışma ve ortak güvenlik mimarisidir. Niamey’e yönelik bu tarz yıkıcı hamleler, aslında sadece Nijer’i değil, bölgede bağımsızlık meşalesini yakan ve Fransa ile ipleri koparan komşu ülkelerin güvenlik hatlarını da hedef almaktadır. Öte yandan, Sahel ülkelerinin kurduğu yeni blok, kolektif savunma ve istihbarat paylaşımı mekanizmaları sayesinde dışarıdan kurgulanan örtülü operasyonlara karşı bir koruyucu kalkan olabilecek mi? Hiç kuşkusuz bunu zaman gösterecek. Henüz somut bir emare ortaya konulamadı. Lakin, Niamey’deki eylemin başarısızlıkla sonuçlanması önemli bir motivasyon unsuru olacaktır. 

Gelişmelerin uluslararası hukuk ve küresel istihbarat dengeleri açısından doğuracağı sonuçlar da son derece hayatidir. Eğer Nijer makamlarının iddiaları uluslararası platformlara taşınır ve belgelenirse, bu durum Fransa’nın küresel kamuoyu nezdindeki itibarını telafi edilemez bir biçimde zedeleyecek ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi zemininde dahi tartışılacak jeopolitik bir skandala dönüşecektir. Fransa, bölgesel güç olma ve küresel aktör kalma iddiasını sürdürmeye çalışırken, uyguladığı bu tarz çağ dışı ve vesayetçi politikalarla aslında kendi diplomatik meşruiyetini altüst etmektedir. Sahel bölgesinde barışı, istikrarı ve terörle mücadeleyi tesis etme iddiasıyla yıllarca konuşlanan Fransız askerî unsurlarının bölgeden çekilmek zorunda kalmasıyla başlayan süreç, Niamey’deki bu son darbe girişiminin başarısızlıkla sonuçlanması sayesinde geri dönülemez bir yola girdi. 

Ayrıca gözden kaçırılmaması gereken bir diğer boyut ise Batı’nın Doğu Akdeniz’den Kuzey Afrika’ya, Kızıldeniz’den Sahel kuşatmasına kadar uzanan jeopolitik hat üzerindeki stratejik körlüğüdür. Türkiye gibi bölgesel aktörlerin "kazan-kazan" ilkesine ve eşit ortaklık anlayışına dayalı Afrika açılımı, kıta halkları nezdinde büyük bir teveccüh görürken, Fransa ve müttefiklerinin üstenci, buyurgan ve müdahaleci sömürgeci refleksleri şiddetli bir tepkiyle karşılaşmaktadır. Niamey’deki başarısız kalkışma, Batılı güçlerin Afrika’da artık eski konvansiyonel veya örtülü yöntemlerle sonuç alamayacağını, askerî güce veya istihbarat oyunlarına dayalı vesayet rejimlerinin dikiş tutmayacağını net bir biçimde kanıtlamıştır. 

Sonuç itibarıyla, Fransa’nın Sahel bölgesinde hızla kaybolan hegemonya rüyasını ve tarihsel illüzyonunu bu tür gizli operasyonlar, örtülü kışkırtmalar ve doğrudan yahut dolaylı asimetrik müdahalelerle geri kazanma çabası, bölgedeki anti-sömürgeci dip dalgayı bastırmak yerine daha da sertleştirmekten başka bir işe yaramayacak. Afrika artık eski pasif Afrika değil. Kara kıtanın özgürleşme arayışındaki halkları ve millî yönetici elitleri, kendi kaderlerini bizzat tayin etme iradesini açıkça sahaya ve diplomasi masasına yansıtıyorlar. Fransa’nın geçmişin emperyalist alışkanlıklarıyla ve krizleri tırmandırma konseptleriyle yürütmeye çalıştığı bu tür hamleler hem kendi diplomasisini Afrika kıtasında çok daha derin bir izolasyona mahkûm edecek hem de Batı Afrika’daki jeopolitik kırılmaları ve Doğu-Batı eksenindeki küresel bilek güreşini daha da derinleştirmeye devam edecektir. Nijer'de bastırılan bu son kalkışma, sadece Niamey’in değil, tüm Sahel coğrafyasının küresel vesayete karşı kazandığı stratejik ve psikolojik bir zafer olarak tarihe geçmiştir.