Mekke Ortak Savunma Anlaşması Ne Anlama Geliyor?

Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan liderleri, 7 Ağustos'ta Mekke'de bir ortak savunma anlaşmasına imza attı. Bu gelişme her şeyden önce, üç başkentin de uzun süredir devam ettirdikleri savunma-güvenlik temalı görüşmelerin kurumsal bir hâle getirilmesindeki önemli bir adımı temsil etmektedir. Orta Doğu’da en başta İsrail ve yine İran tarafından büyük ölçüde zarara uğratılan Washington merkezli düzenin uzun süredir garanti edemediği güvenlik, artık bu üç başkentin birbirine garanti vermesi ile kendisini gösteriyor. 

Anlaşma tam olarak nedir? 

Anlaşma her ne kadar metni bakımından kısa gözükse de niyet bakımından ağır. Anlaşmanın en kritik noktası, üç devletin taraf olan devletlerden herhangi birine yönelik silahlı bir saldırıyı hepsine yapılmış saymayı taahhüt etmesiyle görünür durumda. Bu, Türkiye'nin zaten bir parçası olduğu NATO ittifakından tanıdığı geleneksel 5. madde formülü. Aslına bakıldığında tarafların ortak iradesiyle ve ifadesiyle anlaşma tümüyle savunma amaçlı, belirli bir aktörü hedef almıyor, diğer bölge ülkelerine açık ve mevcut hiçbir ikili ya da çok taraflı düzenlemeyi geçersiz kılmıyor. Anlaşma Körfez İşbirliği Konseyi'nin, İslam İşbirliği Teşkilatı'nın ve Arap Birliği'nin yerine geçme arzusunda olmadığını ortaya koyuyor. Aksine, bu ortaklıkların da güçlendirilmesi, her üç ülkenin de temel isteklerinden birini yansıtmakta. 

Anlaşmanın içerisinde hem imzalanma yeri ve zamanı hem de muhteviyat açısından kritik sembolizm görüntüleri de var. Anlaşma şu hâliyle çok kritik: İslam dünyasının kutsal mekânlarına ev sahipliği yapan ve dünyanın en büyük petrol ihracatçısı devleti, NATO'nun ikinci büyük ordusunu ve Orta Doğu’da askerî-endüstriyel kapasitesini defalarca kanıtlamış bir devlet ile tek nükleer silaha sahip Müslüman ülkeyi bir araya getiriyor. İmza için bölgenin en kutsal şehri Mekke’nin seçilmesi de tesadüf olarak okunmamalı. Bir belge yükümlülük bakımından inceyse, sembolik açıdan da hem bölgeye hem de dünyaya verilen mesaj bir o kadar önemli hâle gelmektedir. 

Anlaşma şu aşamada Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında olsa da bu üç ülkenin tamamen kapılarını kapattığı bir platform olmayacağını görüyoruz. Anlaşmanın “diğer bölge ülkelerine açık olabileceği" iması kapıyı aralık tutmakta; yani çerçeve bugün üç imzayla başlıyor ancak yarın genişleyebilecek biçimde tasarlanmış. Bu bakımdan, daha önceden de bu üç başkent ile farklı şekillerde bir araya gelmiş olan Kahire ve Doha gibi güçlü başkentler, bu anlaşmanın genişlemesi durumunda ilk akla gelen aktörler olmaktadır. 

Türkiye-Suudi Arabistan-Pakistan üçlüsü için anlamı 

Ankara, Riyad ve İslamabad açısından bu anlaşma hâlihazırda üç başkent arasında güçlenen bağların kurumsallaşmasına giden yolu açıyor. Türkiye ve Pakistan yıllardır savaş gemisi ve eğitim uçakları ve diğer ilgili askerî teçhizatlarda iş birliği yaparken, Türk savunma sanayisinin Körfez'e yaptığı İHA ihracatı, son yılların en büyük anlaşmalarından birini oluşturmuştu. Pakistan onlarca yıldır Suudi kuvvetlerine eğitim ve teknik destek veriyor, İran savaşı sırasında krallığa asker, savaş uçağı ve hava savunma unsurları da konuşlandırılmıştı. Bu açıdan bakıldığında Mekke Anlaşması’nın yaptığı şey, bu ikili alışkanlıklar ağına tek bir çatı ve siyasi bir başlık kazandırmaktır. Yani karşımızda, fiiliyatta zaten işleyen ilişkilerin kurumsallaşmaya en çok yaklaştığı anın bulunduğunu söylemek doğru olacaktır. 

Yakınlaşma bunun yanında üç başkent arasında ortak bir tehdit okumasına da dayanmaktadır. Suudi Arabistan, 28 Şubat'ta savaş başladığından beri İran ve müttefikleri tarafından defalarca vuruldu; petrol ihracatı ve kalkınma planları açığa çıktı, Amerikan şemsiyesine olan güveni sarsıldı. Riyad'ın kuzeyden ve güneyden eş zamanlı saldırılar beklediği yönündeki değerlendirmeler, ittifaklarını genişletme telaşının nedenini tek başına anlatıyor. Türkiye ve Pakistan, coğrafi konumları hasebiyle sıcak çatışmadan şimdilik uzak kalsalar da ikisi de ekonomilerini ve itibarlarını tehdit eden çatışmaları soğutmakta kararlı. Hürmüz Boğazı'nın kapanıp küresel enerji akışının beşte birinin durması, bu üç başkenti aynı kırılganlığın etrafında topladı. Her başkent, dışarıdan dikte edilen bir Orta Doğu yerine bölgesel güçlerce kurulan bir Orta Doğu tahayyül etmekte ve her biri bu hedefe tek başına ulaşmanın maliyetinin diğerlerine oranla fazla olduğunu görmüş durumda. Üstelik bu anlaşma bir gecede doğmuş bir anlaşmadan uzak, neredeyse bir yıldır süren müzakerelerin ürünü ve tarafların bunu sindire sindire kurduğunu gösteriyor. 

Bölgede neleri değiştirebilir? 

Anlaşma, bölgedeki büyük devletlerin hem İran'a hem de dizginlenmemiş bir İsrail'e karşı korunurken Amerikan güvenlik tekelini de aşındırdığı, çok kutuplu bir Orta Doğu'ya işaret ediyor. Üç başkentin verdiği mesaj açık: Ne Tahran ne de Tel Aviv herkes adına şartları belirleyemez. İran açısından etki iki yönlü olarak okunabilir. Bu güvenlik platformu temelde Tahran’ın faaliyetlerini de dikkatle izleyecek ama platformun kurulması aynı zamanda İran'ın yıllardır tekrarladığı "Washington'ın koruması hiçbir zaman güvenilir olmadı" tezini de doğruluyor. 

En çok kaybedecek taraf İsrail. İsrail hükûmeti imzanın ardından saatlerce resmî bir yorumdan kaçındı ve bu sessizlik, kayıtsızlıktan çok rahatsızlık gibi görünmeli. İsrail'in gözünde anlaşma, konsolide olan hasım bir cephe gibi duruyor. Üstelik artık Pakistan'ın nükleer şemsiyesi de erişim mesafesinde olan bir cephe. İsrail'in bölge genelindeki saldırılarının ardından gelen bu adım, bu tırmanışın İsrail’e faturasını yansıtmakta. İsrail’in güç göstermek için yaptığı pervasız hamleler, tam da Riyad'ı İbrahim Anlaşmaları mantığından uzaklaştırıyor. İsrail'in yanıtını da tahmin etmek zor olmasa gerek. Washington ile daha sıkı bir eş güdüm, Hindistan ile ısınan ilişkiler ve yeni blokun dikişlerini bulmaya dönük sessiz bir çaba, İsrail’in burada alabileceği aksiyonları bizlere gösteriyor. Ancak bu blokun İsrail'i doğrudan bir askerî karşılaşmaya sürükleme ihtimali düşük, zira metnin ruhu savunmacı olarak kurgulandı. Anlaşmanın asıl işlevi, tek taraflı İsrail hamlelerinin maliyetini yükseltmek, yani caydırmaktır. Ankara ile Riyad'ın istediği de tam olarak budur. 

Kimsenin açıkça yanıtlamayacağı nükleer soru 

En keskin muğlaklık, herkesin netleşmesini istediği ama kimsenin çözmeye yanaşmadığı sorudur. İslamabad, geçen yıl Riyad'la anlaşmasını imzaladığında cephaneliğinin "gerektiğinde kullanıma açılabileceğini" ima etmiş, sonra bu imayı geri çekmişti. Genel yorumlar da bu yönde: Pakistan'ın nükleer caydırıcılığı Hindistan'a odaklı olduğu için anlaşmanın büyük ihtimalle açık bir nükleer bileşen taşımadığı değerlendiriliyor. Tanımlanmamış bir nükleer gölge, anlaşmaya İsrail karşısında sinyal gücü kazandırırken açık bir garantinin tetikleyeceği yayılma fırtınasından üçünü de kurtarıyor. Caydırıcılık tam da hiçbir zaman açıkça yazılmadığı için işliyor. 

Merkezdeki Amerikan paradoksu 

Aslına baktığımızda, Ankara ve Riyad, Batı güvenlik sisteminden çıkmayı düşünen aktörler değiller. Her iki aktör de daha çok o sistemin başarısızlıklarına karşı bir sigorta kuruyorlar. Her ikisi de Washington'la kanalı açık tutuyor; Riyad-Tel Aviv ile normalleşme görüşmeleriyle, Türkiye ise Beyaz Saray'la kendi pazarlığıyla süreci yönetti. Anlaşmayı, sadık müttefiklerin firarı olarak değil, hüsrana uğramış ortakların ihtiyat tedbiri olarak okumak daha doğru.  

Mekke'deki tören ile işleyen bir ittifak arasındaki mesafe geniş ve asıl sınav bu mesafeyi kapatmaktır. Ortak savunma maddesi, ortak komuta yapıları, paylaşılan istihbarat, müşterek tedarik ve takvime bağlanmış tatbikatları gerektirmektedir. Suudi çevrelerin bu konudaki değerlendirmesi de temkinli: çerçevenin üç devletin toplu ağırlığını ancak kurumsallaşıp somut iş birliğine dönüşürse güçlendirebileceği düşünülüyor. 

Aynı zamanda aktörler arasındaki yapısal sürtüşmeler de sürüyor: İran'a yönelik farklı duruşlardan Pakistan'ın Çin ve Hindistan'a dönük politikalarına, oradan Suudi Arabistan'ın Washington'la paralel ilişkilerine kadar. Bu çerçevede Mekke Anlaşması’nın doğuracağı en olası sonuç, caydırıcı bir duruş sergileyen ama tuzağa düşmekten çekinen, işlevsel fakat olabildiğince de esnek olan bir bağlayıcılıktır.