Libya Siyasi İstikrara Yakın mı?

Uluslararası toplum, Libya’daki siyasi krizin çözümüne yönelik her yol haritası önerdiğinde, Libyalılar on yıldan fazla süredir özledikleri siyasi istikrarın yaklaştığını hissediyor.  

Ancak ülkede durum, Libya’daki siyasi gruplar arasındaki anlaşmazlığı içeren bir çıkmaza dönüştü.  

Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri’nin Libya Özel Temsilcisi Hanna Tetteh, BM Güvenlik Konseyi’ne (BMGK) verdiği bilgilendirmede bir kez daha yeni bir yol haritası ortaya koydu.  

Peki bu yol haritası, Libya’daki durumda yeni bir şey ifade ediyor mu? Bu öneri kaybedilen siyasi istikrar için bir umut ışığı olur mu? Yoksa önceki girişimlere mi benzeyecek?  

Yol haritası ve zaman çizelgesi  

Tetteh’in önerdiği 12 ila 18 aylık bir zaman dilimini kapsayan yol haritası, birleşik Libya kurumlarına ulaşmak için şu üç temel konuyu içeriyor:  

• Teknik olarak tutarlı ve uygulanabilir bir seçim çerçevesinin geliştirilmesi
• Ülkenin doğu ve batısındaki kurumları birleştiren tek bir yürütme hükümeti kurulması  
• Özellikle güvenlik, ekonomi ve seçim olmak üzere tartışmalı konuları ele almak üzere çeşitli kesimleri kapsayan bir diyalog başlatılması.

Teorik olarak Tetteh’in yol haritası, daha önceki BM girişimlerinin başarısızlığına yol açan nedenlerden kaçınıyordu.  

Bunlardan en sonuncusu, Birleşmiş Milletler Libya Destek Misyonu’nun (UNSMIL) seçim yapma girişimini duyurmasıydı.  

Bu kez yol haritasında, seçim konularını görüşmek üzere 20 üyeli bir danışma komitesi oluşturan önceki girişimin aksine, Libya’daki duruma ilişkin taraflar arasında seçimlere ilişkin bir diyalog başlatılması öngörüldü.  

Bu durum, girişime yönelik itirazlara ve eleştirilere yol açtı.  

Bazıları bunu, komiteler kurma veya temsilci atama kararları almaktan çok, UNSMIL misyonunun yetkilerinin aşılması olarak gördü.  

Bir diğer kesim ise, bunun kapsamlı çözümler sunmadığını, sadece çözüme yol açmayan, yeni itirazlara kapı açan önerilerle yetinen bir danışma kurulu olduğunu öne sürdü.  

Memnuniyet ve beklenti  

Yeni yol haritası, bunu ülkedeki bölünmüşlüğü sona erdirmek için “seçim yollarını birleştirme girişimi” olarak gören çeşitli Libya liderleri tarafından memnuniyetle karşılandı. 

Libya Cumhurbaşkanlığı Konseyi Başkanı Muhammed Menfi, yol haritasını siyasi manzarayı doğru okuyan "samimi bir çaba" olarak tanımladı.  

Ulusal Birlik Hükümeti Başkanı Abdulhamid Dibeybe ise, bu adımı memnuniyetle karşıladı.  

Dibeybe, bunun 2021’den bu yana seçim sürecini engelleyen engellerin aşılması için bir fırsat olduğunu ve seçimlerin önünü açan her yolun doğru yönde atılmış bir adım olduğunu söyledi.  

Temsilciler Meclisi Hükümeti Başkanı Usame Hammad da aynı şekilde yol haritasına yönelik memnuniyetini ifade etti.  

Hammad, Libya’nın yüce çıkarlarına hizmet etmek için çeşitli taraflarla iş birliği yapmaya hazır olduğunu da belirtti.  

Libya Ulusal Ordusu lideri General Halife Hafter veya onun herhangi bir destekçisi tarafından ise herhangi bir açıklama yapılmadı.

Libyalı siyasetçilerden oluşan bir diğer grup ise, bunun yeni bir şey sunmadığını, krizin geri dönmüş bir versiyonundan başka bir şey olmadığını, krizi uzattığını ve atılacak adımların uygulanması için gerçek çözümler veya garantiler sunmadığını ileri sürdü.  

Libya ve sorunlu Arap gerçekliği  

Libya’yı saran siyasi bölünmeler, sorunlu Arap dünyasında, ülke halkının 14 yıldır yaşadığı krizi çözmede başarısız oluyor.  

Hatta tam tersine, “Arap taraflar” bölünmeleri derinleştirmeye ve krizi uzatmaya çalışıyor.  

Arap Birliği, çözüm öneren ilk uluslararası kuruluş olmasına rağmen, uzun süre Libya krizinden uzak durdu.  

Libya krizinin patlak vermesinden on yıl sonra, Eylül 2024’te Kahire’de düzenlenen Arap Birliği Dışişleri Bakanları Konseyi toplantısında, “Libya Tarafları Arasında Diyalog Girişimi” sunuldu.  

Ama girişimin nasıl hayata geçirileceği, zamanlaması ve yürütme kurullarını nasıl denetleyeceği açıklanmadan, sadece bu fikir ortaya atıldı.  

Önyargılı Libya cephesi  

Libya, komşularının yokluğu veya krizin bir tarafına meyilli olmasından muzdarip.  

Libya sahnesindeki etkili aktörlerin başında gelen Mısır, General Halife Hafter’e yakın olduğunu ilan ederek, onu Libya ordusunun lideri olarak tanıyor ve resmi ziyaretlerde kabul ediyor.  

Bu durum Kahire’nin Libya ile ilişkilerinde resmi, tek taraflı bir yaklaşım benimsemesine yol açtı.  

Aynı zamanda Mısır’ın Aralık 2022’de, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) ve Yunanistan ile sınırların belirlenmesinde yapıldığı gibi, bir sınır belirleme anlaşması imzalamadan veya istişare etmeden Libya ile batı deniz sınırını belirleme yönündeki tek taraflı kararıyla sonuçlandı.  

Tunus, Libya meselesinde zaman zaman tarafsızlık iddiasında bulunup, zaman zaman da çekingen çözümler önererek tutarsız bir yol izliyor.  

Cezayir ve Fas’ın Libya krizine ilişkin tutumları ise, çözümü destekleyen bağımsız bir tavır takınmadan, varlıklarını kayıt altına almak ve uluslararası görüşleri yansıtmaktan öteye geçmiyor.  

Sudan ise iç savaşa sürüklenmiş ve yeni bir bölünmenin eşiğine gelmiş durumda.  

Ancak Sudan, BAE’nin bu konudaki müdahale haritalarına uygun olarak, Libya krizinde Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) milisleri ile General Halife Hafter arasındaki mevzileri koordine etmek gibi bir açıdan da varlık gösteriyor.  

Mısır-Türkiye ortaklığı krizin çözümüne katkı sağlayabilir  

Libya konusunda en fazla varlığı gösteren ve en yüksek role sahip iki ülke Mısır ve Türkiye olmaya devam ediyor.  

İki ülke arasında duyurulan yakınlaşma, Libya’daki siyasi ayrışmanın sona ermesi için bir fırsat olarak görülüyor.  

Eylül 2024’te, Türkiye ile Mısır Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi'nin ortak bildirisinde, Libya’ya ilişkin tutumlarda bir yakınlaşmayı temsil eden iki nokta yer aldı.  

İki ülke ayrıca, Afrika kıtasında kapasite inşasının geliştirilmesinin yanı sıra bölgesel konularda istişarenin daha da artırılması yönündeki arzularını dile getirdi.  

Ayrıca, BM’nin kolaylaştırıcılığında Libya’nın güvenliğini, istikrarını, egemenliğini, toprak bütünlüğünü ve siyasi birliğini korumayı amaçlayan, Libya liderliğini tesis edecek siyasi bir süreci destekleme isteklerini de ifade ettiler.  

Çok başlılık sıkıntısı  

Normal şartlar altında, herhangi bir kolektif yapıda birden fazla liderin varlığı, yolsuzluğun kaynağı oluyor, çelişkili kararlara, destekçilerin parçalanmasına ve tarafgirlik, bölünme ve güvensizlik ortamının yayılmasına yol açıyor.  

Bu çeşitliliğin, çalkantılı bir siyasi dönem geçiren ülkelerde daha derin etkileri oluyor.  

Libya bu krizin çarpıcı bir örneği. Zira bir yandan aşiret ve kabile aidiyetlerine dayalı çok sayıda siyasi liderin varlığı, diğer yandan siyasi ve coğrafi farklılıklar, üçüncü yandan da bölgesel ve uluslararası gerginlikler söz konusu.  

Libya’nın krizden çıkması için şimdi yapması gereken şey, siyasi çözüme yönelik ciddi girişimlerde bulunmaktır.  

Birleşik bir liderlik kurma yolunda tavizler verilmesi, 17 Şubat Devrimi’nin gerektirdiği ilerleme, refah ve adalet fırsatlarının kaçırılmasına yol açtı.  

Devrimin arenası olan Libya için, işler anlaşmazlık, çatışma ve ayrışmaya dönüşmeden önce, sadece şehitler kendilerini feda ettiler.