Latin Solu, Orta Doğu İslamcılığı ve Afrika Rönesansı

Küresel sistemin dönüşümünü yalnızca Batı’nın güç kaybı üzerinden okumak yeterli değildir. Asıl soru, Batı’nın siyasal, ekonomik ve fikrî merkezîliği aşınırken Batı dışı dünyanın buna karşı gerçek bir alternatif üretip üretemeyeceğidir. Çünkü bir sistemin zayıflaması kendiliğinden yeni bir sistemin ortaya çıkacağı anlamına gelmez. Mevcut düzen ancak ona rakip olacak fikirler, kurumlar, aktörler ve ilişki biçimleri doğduğunda dönüşür. 

Bu çerçevede Latin solu, Orta Doğu İslamcılığı ve Afrika Rönesansı, Batı'nın siyasi, ekonomik ve kültürel hegemonyasına itiraz eden üç önemli örnek olarak öne çıkmaktadır. Her biri, farklı tarihsel koşullarda kendi bölgelerinde toplumlara umut vermiş, devlet politikalarını etkilemiş ve küresel tartışmalarda dikkat çekmiştir. Ancak bu üç hareket, bugüne kadar Batı merkezli küresel düzenin yerine geçebilecek kalıcı ve kapsamlı bir sistem önerisi geliştirememiştir. Ortak noktaları Batı karşıtlığı olsa da Batı ile kurdukları ilişkinin niteliği ve alternatif üretme kapasiteleri birbirinden oldukça farklıdır.  

Latin solu: ABD karşıtlığıyla sınırlı bir dünya tasavvuru  

Latin solu, bu üç hareket arasında Batı ile en güçlü zihinsel bağlara sahip olanıdır. Anti-emperyalist, anti-Amerikancı ve sosyalist bir söylem kullanmasına rağmen Latin Amerika solunun bilgi kaynakları, entelektüel referansları ve dünyayı değerlendirme biçimi büyük ölçüde Batı merkezlidir. Ayrıca, bölgedeki sol hareketlerin Sovyetler Birliği ile kurduğu tarihsel ilişki de bu bağlamda dikkatle incelenmelidir. Moskova ile kurulan bağ, Batı dışı özgün bir dünya tasavvuruna ulaşmak anlamına gelmiyordu. Daha çok Batı’nın kendi içinde yaşadığı ideolojik ve jeopolitik mücadelenin diğer kutbuyla ilişki kurmak demekti. 

Latin Amerika solu açısından ABD yalnızca güçlü bir devlet değildir. Bölgenin siyasal hafızasında darbeler, müdahaleler, ekonomik bağımlılık, borç krizleri, göç, uyuşturucu politikaları ve ticari ilişkilerle özdeşleşmiş olan bu aktör, yalnızca güçlü bir devlet olmanın ötesinde bir rol üstlenmektedir. Dolayısıyla Washington hem mücadele edilmesi gereken merkez hem de etkisinden kurtulmanın zor olduğu bir güç olarak görülmektedir. 

Latin solunun temel açmazı da burada ortaya çıkmaktadır. ABD karşıtlığı çoğu zaman özgün bir dünya görüşünün yerini almıştır. Washington’a karşı olmak, otomatik olarak yeni bir düzen önerisi geliştirmek anlamına gelmez. Küba Devrimi, Che Guevara'nın sembolik etkisi ve devrimci romantizm, Latin Amerika'ya dünya çapında önemli bir moral güç kazandırdı. Ancak bu enerji, uzun vadede kurumsal, ekonomik ve entelektüel bir kapasiteye dönüşemedi. 

Hugo Chávez dönemi bunun en açık örneklerinden biridir. Yüksek petrol fiyatlarının sağladığı imkânlarla Venezuela, içeride sosyal politikaları genişletme; dışarıda ise ideolojik ittifaklar kurma fırsatı buldu. Chávez, Latin Amerika’da ABD karşıtı dalgayı siyasi bir projeye dönüştürmeye çalıştı. Ancak bu proje kalıcı kurumlar, sürdürülebilir ekonomik model ve bölgesel diplomatik mimari üretemedi. Petrol gelirlerine dayanan siyasal mobilizasyon, kaynakların azalmasıyla birlikte zayıfladı. 

Latin solunun küresel siyasette somut etki yaratabildiği nadir örneklerden biri 2010 Tahran Deklarasyonu'dur. Türkiye ve Brezilya'nın İran nükleer meselesi üzerindeki girişimi, Batı dışı aktörlerin küresel sorunlarda diplomatik bir rol üstlenebileceğini göstermesi açısından kayda değerdir. Fakat bu örnek Latin solunun kolektif başarısından çok, Brezilya’nın belirli bir dönemde artan diplomatik kapasitesi ve Türkiye’nin arabuluculuk iddiasıyla ilgiliydi. 

Bugün Latin Amerika’daki sol iktidarlar, sistem karşıtlığından daha çok sistem içindeki konumlarını iyileştirmeye çalışıyor. ABD ile daha dengeli ilişkiler kurmak, Çin yatırımlarından faydalanmak ve borç ile ticaret sorunlarını yönetmek, bu iktidarların temel öncelikleri arasında yer almaktadır. Bu durum pragmatik açıdan anlaşılabilir; ancak Latin solunun bir sistem alternatifi üretme iddiasını da sınırlamaktadır. 

Orta Doğu İslamcılığı: Özgün kavramlar, sınırlı kurumsal program  

Orta Doğu İslamcılığı, kendine özgü bir konumda bulunmaktadır. İslamcılık, Batı’ya karşı sadece siyasi bir tepki üretme potansiyeline sahip olmakla kalmayıp, aynı zamanda kendi kavram haritasını ve ahlaki çerçevesini oluşturma imkânını da taşımaktadır. İslam’ın tarihsel birikimi, hukuk, ahlak, toplum, ekonomi ve siyaset alanlarında özgün referanslar sunmaktadır. Adalet, ümmet, emanet, dayanışma, toplumsal sorumluluk ve ahlak gibi kavramlar, teorik olarak Batı merkezli düzenin aşırı bireyciliği, çıkar siyasetinin belirleyiciliği ve eşitsizlik üreten yapısına alternatif bir çerçeve sunma potansiyeline sahiptir. Bu bağlamda İslamcılık, küresel bir perspektif üretme kapasitesi en yüksek olan hareketlerden biridir. Zira yalnızca bir bölgenin ekonomik şikâyetlerine veya sömürgecilik deneyimlerine dayanmakla kalmaz; insan, toplum ve düzen üzerine daha geniş bir tartışma imkânı sunar. 

Ancak İslamcılığın temel sorunu, Batı’yı yeterince tanımadan Batı hakkında kesin hükümler verme eğilimidir. Batı ile mesafeli ilişki, zaman zaman Batı’yı olduğundan daha bütünleşik, daha güçlü ve daha belirleyici gösteren bir romantizm üretti. Bölgede seküler elitlerin uzun yıllar kurduğu “Batı üstünlüğü” anlatısı, muhafazakâr çevreleri de farklı biçimlerde etkiledi. Bir yandan Batı’ya karşı tepki gelişti; diğer yandan Batı’nın kurumları, teknolojisi, refahı ve siyasal kapasitesi ulaşılması zor bir model olarak algılandı. 

Sonuçta İslamcılık güçlü bir söylem üretti fakat bu söylemi çağdaş bir kurumsal programa dönüştürmekte zorlandı. Hukuk, eğitim, teknoloji, üretim, finans, şehirleşme, uluslararası kurumlar ve savunma kapasitesi gibi alanlarda somut ve uygulanabilir öneriler yeterince gelişmedi. Batı karşıtlığı, Batı sonrası bir sistem tahayyülünün önüne geçti. 

Bugün Orta Doğu’daki İslamcı veya muhafazakâr aktörlerin önemli bir kısmı yatırım, teknoloji, güvenlik ve uluslararası meşruiyet arayışı içinde Batı ile daha yakın ilişkiler kurmaya çalışıyor. Bu durum, ideolojik iddialarla devletlerin pratik ihtiyaçları arasındaki farkı açıkça ortaya koyuyor. Dolayısıyla İslamcılığın önündeki asıl mesele Batı’ya karşı söylem üretmek değil; kendi ahlaki ve fikrî birikimini çağdaş dünyanın kurumlarına, teknolojik kapasitesine ve ekonomik modeline dönüştürebilmektir. 

Afrika Rönesansı: Anti-kolonyal itirazdan kıtasal vizyona geçememek 

Afrika Rönesansı ise üçüncü farklı örnektir. Özellikle 1990’ların sonlarından itibaren öne çıkan bu yaklaşım, Afrika’nın birlik içinde hareket ederek küresel siyasette yeniden özneleşmesini savunmaktadır. Anti-kolonyalizm, ekonomik bağımsızlık, kalkınma, bölgesel entegrasyon ve Afrika’nın kendi kaderini tayin etmesi, bu düşüncenin temel unsurlarıdır. 

Afrika Birliği’nin güçlendirilmesi, bölgesel örgütlerin daha işlevsel hâle getirilmesi, ortak pazar, serbest ticaret alanı ve kıtasal dayanışma gibi hedefler, Afrika Rönesansı’nın önemli başlıkları arasında yer almaktadır. Bu yaklaşım, kıtanın yalnızca yardım alan veya krizlerle anılan bir coğrafya olmaktan çıkıp, küresel siyasette kendi sözünü söylemesi gerektiği fikrine dayanmaktadır. Ancak Afrika Rönesansı, büyük ölçüde ekonomik sömürüye ve sömürgecilik geçmişine yönelik bir itiraz olarak kaldı. Afrika’nın dünyadaki özgün siyasal ve düşünsel konumunu nasıl tanımlayacağı sorusuna yeterince güçlü cevap veremedi. Afrika Birliği, küresel ilginin kıtaya yöneldiği dönemde daha görünür hâle geldi; ancak üye devletlerin farklı çıkarları, rejim yapıları, güvenlik öncelikleri ve dış ilişkileri, kıtasal birlik fikrini sınırladı. 

Bugün Afrika devletleri Çin, Türkiye, Körfez ülkeleri, Avrupa, ABD ve Rusya ile ilişkilerini büyük ölçüde kendi kısa vadeli çıkarları üzerinden yürütüyor. Bu pragmatizm anlaşılabilir. Kıtanın yatırım, altyapı, güvenlik, enerji ve ticaret ihtiyacı dikkate alındığında devletlerin seçeneklerini çeşitlendirmesi doğaldır. Ancak ikili ilişkiler, güvenlik ortaklıkları ve ülke bazlı çıkarlar kıtasal bir vizyonun yerini almaya başladığında Afrika Rönesansı’nın temel iddiası zayıflamaktadır. 

Sahel’deki darbeler, Doğu Afrika’daki rekabet, Kızıldeniz hattındaki güç mücadelesi ve kıta genelindeki dış aktör yarışı, Afrika’nın ortak bir siyaset geliştirmekte ne denli zorlandığını gözler önüne seriyor. Afrika artık küresel sistemin dışında değildir; aksine sistemin en yoğun rekabet alanlarından biridir. Fakat küresel ilginin artması, otomatik olarak Afrika’nın kolektif bir siyasi güç hâline geldiği anlamına gelmemektedir. 

Karşıtlıktan düzen önerisine 

Latin solu, Orta Doğu İslamcılığı ve Afrika Rönesansı farklı tarihsel tecrübelere sahip olsa da bugün benzer bir sorunla karşı karşıyadır: Entelektüel ve kurumsal yetersizlik. Latin solu, tekrar eden anti-Amerikancı söylemin ötesine geçmekte zorlanıyor. İslamcılık güçlü kavramlara sahip olmasına rağmen bunları çağdaş bir sistem önerisine dönüştüremiyor. Afrika Rönesansı ise anti-kolonyal eleştiriyi kıtasal bir gelecek tahayyülüne bağlamakta yetersiz kalıyor. 

Dahası bu durum, Batı’nın da ciddi bir fikrî ve siyasal kriz yaşadığı döneme rastlıyor. Batı artık eski öz güvenine, evrenselci iddiasına ve kurumsal çekiciliğine sahip değil. Avrupa kendi güvenlik ve ekonomik sorunlarıyla uğraşıyor; ABD ise küresel liderlik ile içe kapanma arasında gidip geliyor. Fakat Batı’nın zayıflaması, Batı dışı dünyanın kendiliğinden yükseldiği anlamına gelmez. 

Bir düzenin gerilemesi ile alternatif bir düzenin kurulması birbirinden farklı süreçlerdir. İlkinde mevcut sistem aşınır; ikincisinde yeni fikirler, kurumlar, ittifaklar ve toplum tasavvurları ortaya çıkar. Bugün Batı dışı dünyanın önemli aktörleri sistemle kavga etmekten çok sistem içinde daha iyi bir yer edinmeye çalışıyor. Bu da alternatif düzen söyleminin neden zayıf kaldığını açıklıyor. 

Asıl mesele kör bir Batı karşıtlığı değildir. Eleştirel bir bakış açısıyla daha adil, daha dengeli ve daha insani bir dünya düzeni önerebilmek önemlidir. Bunun için güçlü söylemlerden çok güçlü kurumlara; sembolik itirazlardan çok sürdürülebilir ekonomik ve teknolojik kapasiteye; geçici ittifaklardan çok ortak bir gelecek tahayyülüne ihtiyaç vardır. 

Batı zayıflarken Latin solu, Orta Doğu İslamcılığı ve Afrika Rönesansı için asıl özgünlük testi şimdi başlamaktadır: Bu hareketler yalnızca karşıtlıklarını mı sürdürecek, yoksa dünyaya gerçekten yeni bir sistem ve düzen önerisi sunabilecekler mi?