Keşmir Sorunu: Pakistan, Hindistan ve Çin İçin Stratejik Zorunluluk

Doğal güzellikleriyle dünyanın en dikkat çekici bölgelerinden biri olarak tanımlanan Keşmir, gölleri, çayırları ve dağlarıyla öne çıkıyor.  

Himalayalar’ın çeşitli ekosistemlerini barındıran bu bölge, sahip olduğu coğrafi özellikler nedeniyle sıkça “yeryüzündeki cennet” olarak anılıyor.  

Pakistan, Hindistan, Çin ve Afganistan’la çevrili yaklaşık 86 bin milkarelik bir alanı kapsayan Keşmir, aynı zamanda yaklaşık 13 milyon insanın da anavatanı konumunda.  

Bölgenin fiili kontrolü ise parçalı bir yapıya sahip. Hindistan yaklaşık yüzde 45’ini, Pakistan yüzde 35’ini ve Çin ise yaklaşık yüzde 20’sini işgal etmekte.  

Ancak Keşmir, sahip olduğu doğal zenginliklerin ötesinde, stratejik konumu nedeniyle yaklaşık 70 yıldır Pakistan ile Hindistan arasında süregelen bir çatışma alanı olmayı sürdürüyor ve dünyanın en istikrarsız yerlerinden biri olarak biliniyor.  

Bu yönüyle Keşmir, yalnızca Güney Asya’nın değil, aynı zamanda modern uluslararası politikanın da en karmaşık ve çözülmesi güç anlaşmazlıklarından biri olmaya devam ediyor.  

Keşmir ve bölgesel güvenlik üzerine çalışan analist Abdullah Ali Khan’a göre Keşmir, Pakistan, Hindistan ve Çin olmak üzere üç nükleer güç için coğrafi, hidrolojik ve ekonomik açıdan son derece kritik bir alt kıta bölgesi.   

Bu bağlamda Keşmir’in her ülke için önemi farklı, ancak her biri açısından olağanüstü bir stratejik değere sahip.   

Tarihçesi  

Keşmir’deki bölünmüşlük, Hindistan ve Pakistan’ın Ağustos 1947’de İngiltere’den bağımsızlıklarını kazanmalarından çok daha önce şekillenmeye başlamıştı.   

Müslüman çoğunluğa sahip Keşmir, Hindistan Bağımsızlık Yasası kapsamında Hindistan ya da Pakistan’a katılma hakkına sahipti.  

Ancak dönemin Dogra hükümdarı Maharaja Hari Singh, başlangıçta Keşmir’in bağımsız kalmasını tercih etti.  

Ekim 1947’de Pakistan ordusunun desteklediği Peştun aşiret milislerinin Keşmir’e saldırmasıyla dengeler değişti.   

Askeri destek arayışına giren Maharaja Hari Singh, Hindistan’a Katılım Belgesi’ni imzaladı. Bunun ardından savaş patlak verdi ve Hindistan, Birleşmiş Milletler’den (BM) müdahale talep etti.  

BM, Keşmir’in hangi ülkeye katılacağına karar verilmesi için referandum önerisinde bulundu. Ancak iki ülke, oylama öncesinde bölgenin askerden arındırılması konusunda uzlaşmaya varamadı.  

1 Ocak 1949’da BM gözetiminde sağlanan ateşkesle bir hat oluşturuldu. Bu hat, 1972’de “Kontrol Hattı” (Line of Control – LOC) adını aldı.   

Ancak bu düzenleme, kalıcı bir çözüm getirmedi. 1965’te ikinci bir savaş yaşandı, 1999’da ise Hindistan ve Pakistan destekli güçler arasında kısa süreli fakat son derece sert bir çatışma meydana geldi.   

Böylece Keşmir, askeri gerilimlerin hiç eksik olmadığı kalıcı bir kriz alanına dönüştü.  

Bu süreçte Çin de denkleme dahil oldu. Özellikle 1962 Çin-Hindistan Savaşı Pekin’e, Çin yönetiminde bulunan ancak Hindistan’ın hak iddia ettiği Aksai Çin bölgesi üzerinde fiili egemenlik sağladı.  

Keşmir’in Pakistan için önemi  

Pakistan için Keşmir meselesi yalnızca bir toprak ihtilafı olarak görülmüyor. Bu sorun, ülkenin ideolojik temelleri, ulusal güvenliği ve Pakistan’ın bağımsızlığıyla doğrudan bağlantılı kabul ediliyor.  

Pakistan’ın kuruluş amacı, Hint Yarımadası’ndaki Müslümanlara ayrı bir vatan sağlamaktı.   

Bu doğrultuda ülkenin kurucusu Muhammed Ali Cinnah, Müslümanlar ile Hinduların tek bir ulus olarak bir arada yaşayamayacağını savunan İki Ulus Teorisi’ni ortaya koymuştu.  

Bu nedenle, Hindistan kontrolündeki Müslüman çoğunluklu Keşmir, Pakistan tarafından “tamamlanmamış bir proje” olarak değerlendiriliyor.  

Buna ek olarak Keşmir, Pakistan için hayati öneme sahip su kaynaklarını da barındırıyor. Keşmir, Pakistan için jeostratejik açıdan büyük önem taşıyor.  

İndus, Jhelum ve Chenab nehirleri Pakistan’ın tarım, enerji ve içme suyu ihtiyaçlarının belkemiğini oluşturuyor.  

İndus Nehri’nin kaynağının Keşmir’de bulunması, Pakistan’ı bu bölgeden gelen suya büyük ölçüde bağımlı hale getiriyor.   

Pakistan’ın Keşmir konusunda Hindistan karşısında stratejik bir kayıp yaşaması, ciddi bir su krizini beraberinde getirebilir.  

Bu durum tarımsal üretimi zayıflatabilir, gıda arzını riske sokabilir, enerji açığını derinleştirebilir ve uzun vadede ekonomik büyümeyi sekteye uğratabilir.  

Analist Abdullah Ali Khan’a göre Hindistan’ın İndus Nehri üzerindeki baraj kapaklarını zaman zaman açması, Pakistan’da büyük sellere yol açıyor.   

Bu durum binlerce can kaybına, mahsullerin yok olmasına ve tarım sektörünün ağır zarar görmesine neden oluyor.  

Öte yandan, mayıs ayında Keşmir’de meydana gelen bir terör saldırısının ardından Hindistan’ın 1960 tarihli İndus Suları Anlaşması’nı askıya alması, gerilimi yeni bir boyuta taşıdı.  

Bu adımla Hindistan, İndus Nehri’nin Pakistan’a akan sularının kendi payına düşen bölümünü durdurdu.   

Teknik altyapı yetersizliği nedeniyle akışın tamamen kesilmesi kısa vadede mümkün olmasa da yukarı havza üzerindeki kontrolün artırılması Pakistan’da ciddi bir su krizine ve bölgesel jeopolitik gerilimin tırmanmasına yol açabilecek potansiyel taşıyor.  

Hindistan’ın Keşmir’e yaklaşımı  

Hindistan açısından Keşmir, vazgeçilmez ve stratejik açıdan zorunlu bir bölge olarak görülüyor.   

Yeni Delhi’deki karar alıcılar, Keşmir’in Hindistan’a katılımının nihai ve tartışılmaz olduğu görüşünü benimsiyor.   

Bu yaklaşım doğrultusunda Hindistan hükümeti, 2019 yılında yürütülen geniş kapsamlı bir güvenlik operasyonu sırasında, Hindistan yönetimindeki Keşmir’in yarı özerk statüsünü kaldırdı.  

Bölgenin hem Çin hem de Pakistan ile sınır komşusu olması, Keşmir’i Hindistan’ın askeri savunma stratejisinde merkezi bir konuma yerleştiriyor.   

Himalayalar’a erişim sağlayan Keşmir, Hindistan’a potansiyel tehditlere karşı stratejik derinlik kazandırıyor.  

Analist Abdullah Ali Khan’a göre, Keşmir’in Hindistan açısından önemi yalnızca askeri boyutla sınırlı değil.   

Hindistan, nehirlerin akışını kontrol ederek Pakistan’ın tarım altyapısı ve yoğun nüfuslu ovaları üzerinde ciddi baskı kurma kapasitesine sahip.  

Ayrıca Keşmir, Hindistan’ın Orta Asya’ya açılımında da kilit bir rol oynuyor. Hidroelektrik, doğal gaz ve petrol gibi kaynaklar açısından zengin olan Orta Asya’ya daha doğrudan erişim hedefleyen Hindistan, Keşmir üzerinden Afganistan’la kara bağlantısı kurarak bölgedeki stratejik varlığını güçlendirmeyi amaçlıyor.  

Çin’in Keşmir’deki hesapları  

Her ne kadar Güney Asya ülkesi olmasa da Çin, bölgedeki gelişmeleri yakından takip ediyor.   

Keşmir’le sınır komşusu olan Pekin, bölgenin yaklaşık dörtte birini kontrol altında tutuyor. Buna rağmen Çin’in Keşmir’de gözardı edilen rolü giderek artıyor.  

Tibet ile Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ni birbirine bağlayan stratejik Aksai Çin, Çin’in kontrolü altında bulunuyor. Bu bölge, Çin’in iç güvenliği açısından kritik öneme sahip.  

Özellikle Sincan ve Tibet’teki istikrar kaygıları, bu hattın güvenliğini daha da önemli hale getiriyor.  

Çin tarafından inşa edilen ve Aksai Çin’den geçen 219 numaralı Ulusal Karayolu, bu iki bölgeyi birbirine bağlayan hayati bir arter konumunda. Bu yolun kaybedilmesi, Çin’in kara bağlantısını kesintiye uğratabilir.   

Aynı zamanda bu yol, herhangi bir isyanı bastırmak için birliklerin toplanmasını kolaylaştıracağı için de öneme sahip.  

Dahası, yolun Hindistan’ın kontrolüne geçmesi halinde, Çin doğrudan askeri saldırı riskiyle karşı karşıya kalabilir. Bu nedenle Pekin’in, egemenliğini korumak için Aksai Çin’den vazgeçmesi olası görünmüyor.  

Analist Khan, Çin için Keşmir’in “altın yumurtlayan tavuk” olduğuna vurgu yaparak, Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru’nun (CPEC) bunun en açık örneği olduğunu söyledi.  

Keşmir, CPEC’in Pakistan’a bağlanmasında kilit bir rol oynuyor.   

Eğer Hindistan Keşmir’in tamamında kontrol sağlarsa, Çin’in böyle bir senaryoda CPEC’i Pakistan’a bağlamak için Hindistan’ın iznine ihtiyaç duyması kaçınılmaz hale gelebilir.  

Sonuç  

Keşmir’in, adeta bir volkan gibi patlayarak bölgesel sınırları aşan küresel bir krize dönüşme ihtimali göz ardı edilemez.  

Pakistan Keşmir’i tarihsel ve meşru bir miras olarak görürken, Hindistan da benzer bir hak iddiasını güçlü biçimde savunuyor.   

Bu nedenle Keşmir sorunu, basit bir toprak anlaşmazlığının çok ötesinde anlamlar taşıyor.  

Ekonomik ve stratejik olarak birbirine sıkı biçimde bağlı olan Pakistan, Hindistan ve Çin için Keşmir, hayati bir gereklilik olarak öne çıkıyor.   

Keşmir sorununa kalıcı bir çözüm üretilmediği sürece, bu bölgenin istikrarsızlık ve çatışmalardan etkilenmeye devam etmesi kaçınılmaz görünüyor.