J.M. Coetzee'nin Eserlerinde Konuşma Arayışı: Temsiller ve Anlamlar

J.M. Coetzee, Güney Afrikalı yazar, akademisyen ve Nobel Edebiyat Ödülü sahibi bir figür olarak, edebi eserlerinde koloni-sonrası dünyaya dair derinlikli sorgulamalarda bulunur. Kolonyal tarih, ırk ilişkileri, güç yapıları, sömürgecilik sonrası kimlik bunalımları ve ahlaki ikilemler, Coetzee’nin anlatılarında temel temalar arasında yer alır. Özellikle Waiting for the Barbarians (Barbarları Beklerken, 1980), Life & Times of Michael K (Michael K.’nın Yaşamı ve Zamanı, 1983) ve Disgrace (Utanç, 1999) gibi romanları, koloni-sonrası teorinin merkezindeki birçok sorunsalı hem biçim hem de içerik olarak yeniden düşünmeye davet eder. Coetzee’nin koloni-sonrası fikriyatını Edward Said, Homi K. Bhabha ve Gayatri Spivak gibi düşünürlerle ilişkilendirmek mümkündür.  

Sessizlik ve temsil

Coetzee'nin koloni-sonrası düşünceyle ilişkisinin merkezinde, temsil meselesi yer alır. Özellikle Michael K.’nın Yaşamı ve Zamanı, bu bağlamda önemli bir örnektir. Michael K., bir yandan konuşmayan ve iç dünyasını açık etmeyen bir anti-kahraman olarak temsilin sınırlarını sınarken, diğer yandan Güney Afrika’daki siyasal ve etnik karmaşanın ortasında bazı izlenimler içinde dönemi kateder. Coetzee burada, Gayatri Spivak’ın “Madun konuşabilir mi?” sorusunu çağrıştıracak şekilde, madun bir karakterin sözcülüğünü yapmadan; onun varlığını, konuşma deneylerini ortaya koymaya çalışır.

Spivak’a göre sömürgeleştirilmiş özne, Batılı söylemler içinde hep başkası olarak temsil edilir; konuşamaz, yalnızca temsil edilir. Coetzee ise, Michael K.’nın sessizliğini koruyarak, bu temsil düzenine eleştirel bir mesafe alır. Michael K., bir anlatı nesnesi değil, anlatının kendisinde yer açtığı ama tam da bu yerleştirme girişimlerine direnen bir karakterdir. Bu haliyle Coetzee, koloni-sonrası edebiyatın ana meselelerinden biri olan temsilin sınırlarını da yoklar.

Barbarları Beklerken, Coetzee’nin koloni-sonrası eleştirisini alegorik, kısmen mecazi bir düzleme taşıdığı bir başka önemli metindir. Anlatı, isimsiz bir İmparatorluk’un sınır karakolunda geçer. Merkezden gelen işkenceci figür Colonel Joll ve yerli halk arasındaki ilişki, modern bürokrasinin ve kolonyal şiddetin yüzeyselliğini sergiler. Buradaki "barbarlar", tıpkı kolonyal söylemdeki yerliler gibi, tanımlanamaz, sınırlandırılamaz ve ancak dışlama yoluyla düzenlenebilir bir tehdit olarak sahneye yerleştirilirler.

Michel Foucault’nun “biyopolitika” ve “iktidarın mikro düzeyde işlemesi” yönündeki analizleriyle birlikte okunduğunda, Coetzee’nin romanı, sömürgeci yapının yalnızca dışsal bir sömürü değil; aynı zamanda bireyin bedenine ve diline kadar işleyen bir dilsizleştirme ve düzenleme tertibatı olduğunu ortaya koyar. Bu anlamda, Barbarları Beklerken, koloni-sonrası şiddetin yalnızca fiziksel değil, epistemolojik; Spivak’ın “epistemik şiddet” adını verdiği bir düzlemde de gerçekleştiğini gösterir.

Madunu susturanlar 

Coetzee’nin en çok tartışılan romanlarından biri olan Utanç, Güney Afrika'nın apartheid sonrası dönemine dair çok katmanlı bir eleştiri sunar. Romanda David Lurie, beyaz, erkek ve entelektüel bir figür olarak, postkolonyal dönüşüm sürecinde ayrıcalıklarını ve anlam dünyasını yitirir. Lurie’nin, siyah bir öğrencisiyle yaşadığı gayriahlaki münasebetler ve ardından yaşadığı kırsal tecrit, onun, hem bireysel hem toplumsal düzeyde, varoluşsal çözülüşünü anlatır.

Roman, Lurie'nin yaşadığı “utanç” duygusunu, yalnızca bireysel bir pişmanlık değil, aynı zamanda sömürge geçmişinin bir tür kalıtımsal yükü olarak da ele alır. Bu bağlamda Homi Bhabha’nın “melezlik” ve “üçüncü mekân” kavramları, Coetzee'nin anlatısında yankılanır. Lurie’nin dünyası artık ne tam anlamıyla kolonyal bir ayrıcalık alanıdır ne de yeni oluşan melez kimlikler içinde yer bulabilir. Bu belirsizlik, koloni-sonrası öznenin içinde yer tuttuğu istisnai alanı simgeler.

Sessiz Direnç

Coetzee’nin postkolonyal fikriyatı yalnızca tematik düzeyde değil, biçimsel tercihlerinde de kendini gösterir. Özellikle anlatı biçimlerinde çifte anlatıcıyı ya da anlatıcının güvenilmezliğini tercih etmesi, hakikatin çoğul doğasını ve temsil edilemezliğini vurgular. Yazar, otoriter anlatıcı figürünü tasviye ederek, okura hem etik bir sorumluluk hem de yorum yükü bırakır. Bu yaklaşım, postkolonyal teoride sıkça tartışılan “yazının sorumluluğu” izleğine Coetzee’nin verdiği kendine özgü bir yanıttır.

Ayrıca Coetzee, metinlerinde kendisini de sorgulayan, zaman zaman ironik, arada metinlerarası yollardan kendi konumunu ifşa eden bir anlatım geliştirir. Özellikle Foe romanında (1986), Daniel Defoe'nun Robinson Crusoe’su üzerinden, kolonyal anlatının bastırdığı seslere (örneğin Cuma’ya) yeniden kulak verme çabası, bir çeşit koloni-sonrası yeniden yazım girişimi olarak okunabilir. Burada, metnin kendisi bir çatışma alanı haline gelir; kimin konuştuğu kadar, kimin susturulduğu da önemlidir. Yani Spivak’a ek olarak madunun konuşamamasının nedenlerini de anlaşılır, duyulur kılmaya çalışır.

J.M. Coetzee, koloni-sonrası fikirleri sadece ideolojik bir söylem düzeyinde değil, anlatının yapısal ve estetik boyutlarında da sorgulayan bir yazardır. Temsilin sınırlarını, etik sorumluluğu ve sessiz bırakılanların hakikatini araştıran metinleri, koloni-sonrası kuramla derin bir diyalog içindedir. Bu dünyanın yerlilerine dair çok sayıda tipleme oluşturur. Coetzee’nin karakterleri konuşmaz, direnç göstermez ya da kahramanlık anlatılarına sığmazlar; tam tersine, susar, geri çekilir ve böylece kolonyal anlatının dayattığı rollerin dışına çıkarlar. Ama bu sırada bir tertibatın kendisini de yabancılaştırırlar. Bu haliyle Coetzee, sadece bir edebiyatçı değil, aynı zamanda koloni-sonrası düşüncenin kavramsal sınırlarını genişleten bir düşünürdür denilebilir.

---

Kaynakça

• Coetzee, J. M. (1996). Barbarları beklerken (A. Doksatlı, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• (1998). Michael K.’nın yaşamı ve zamanı (S. Gündüz, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• (2001). Utanç (Ş. Tekeli, Çev.). Can Yayınları.  
• (2006). Foe (N. Duru, Çev.). Ayrıntı Yayınları.