İran ve Venezuela Krizlerinde ABD Devlet Aklı ve Jeopolitik Hesap

ABD dış politikasını yalnızca Donald Trump üzerinden okumak, son yıllarda sıkça yapılan ama ciddi eksikler barındıran bir yaklaşım. Çünkü Amerikan devlet yapısı, başkanlık makamının ötesine uzanan, kurumsallaşmış ve sürekliliği olan bir “müesses nizam” tarafından şekillendiriliyor. Pentagon, CIA ve Dışişleri Bakanlığı gibi kurumlar seçimlerle kolay değişmeyen, uzun vadeli stratejik aklı temsil ediyor. Buna ek olarak Amerikan iç siyasetinde etkili olan İsrail lobisi gibi yapılar da karar alma süreçlerinde dolaylı fakat güçlü bir rol oynuyor. Bu nedenle ABD’nin dış politika davranışlarını anlamak için bireysel liderlikten ziyade, bu kurumsal aklın ürettiği strateji belgelerine bakmak gerekir.  

Özellikle Ulusal Güvenlik Stratejisi belgeleri, Washington’un dünyayı nasıl okuduğunu ve hangi öncelikleri belirlediğini açık biçimde ortaya koyar. Bu belgelerde yazılanlar, çoğu zaman günlük siyasi söylemlerin ötesinde, devletin süreklilik arz eden jeopolitik hedeflerini yansıtır. Dolayısıyla ABD’nin attığı adımları Trump gibi liderlerin kişisel tercihleriyle sınırlı görmek yerine, bu stratejik çerçevenin sahaya nasıl yansıdığı olarak değerlendirmek daha sağlıklı bir analiz imkanı sunar. Bu perspektiften bakıldığında, son yıllarda öne çıkan Venezuela ve İran odaklı krizler ve operasyonlar, birbirinden kopuk gelişmeler değildir aksine daha geniş bir jeopolitik mücadelenin parçalarıdır. ABD’nin bu coğrafyalardaki hamleleri, yalnızca rejim değişikliği ya da bölgesel denge arayışıyla sınırlı değildir. Asıl mesele, küresel güç rekabeti bağlamında stratejik alanların kontrolü ve rakip aktörlerin etkisinin sınırlandırılmasıdır. 

Elbridge Colby'nin görüşleri 

Amerikan dış politikasındaki asıl sürekliliğin geçici liderlerden ziyade Washington’daki yerleşik strateji kadrolarında yattığı gerçeği ışığında, Elbridge Colby gibi isimler Amerikan devlet aklının işleyiş mekanizmalarını ve doktrinel dönüşümlerini kavramak açısından kritik bir referans noktası teşkil etmektedir. Elbridge Colby, Amerikan savunma stratejisini "Terörle Mücadele" odağından çıkarıp "Büyük Güç Rekabeti" eksenine oturtan nüfuzlu realist stratejistlerden biri olarak öne çıkmaktadır. Özellikle Ulusal Savunma Stratejisi’nin mimarlarından biri olması, onun akademik teoriyi pratik askeri planlama ve bütçe disipliniyle birleştirme yeteneğini kanıtlamaktadır. Colby’nin temel doktrini, dış politikayı ideolojik değerler veya demokrasi yayma çabalarından arındırarak tamamen güç dengesi ve ulusal çıkarlar üzerine kurmayı hedefler. Bu bağlamda, Amerika’nın en hayati çıkarının Asya kıtasında Çin merkezli bir bölgesel hegemonyanın kurulmasını engellemek olduğunu savunur; zira Çin’in bu bölgeyi domine etmesi, küresel ekonominin merkezini kontrol etmesi ve doğrudan ABD’nin refah ile güvenliğini tehdit etmesi anlamına gelmektedir. 

Gözden Kaçmasın

Dünyadaki Tüm Para Birimleri Neden Dolara Bağlı?

Haberi Görüntüle

The Strategy of Denial başlıklı 356 sayfalık çalışmasında Colby, ABD’nin sınırlı kaynaklara sahip olduğunu kabul ederek, Orta Doğu ve Avrupa gibi ikincil cephelerdeki yükümlülüklerin azaltılmasını ve tüm askeri-stratejik odak noktasının Hint-Pasifik bölgesine kaydırılmasını önermektedir. Bu stratejinin merkezinde Tayvan yer almaktadır; Colby’ye göre Tayvan’ın düşmesi, bölgedeki müttefiklerin ABD’ye olan güvenini sarsacak bir domino etkisi yaratarak savunma hattının çökmesine yol açabilir. Bu nedenle stratejinin özü, Çin’i ekonomik yaptırımlarla "cezalandırmaktan ziyade, olası bir işgal girişimini askeri kapasiteyle fiziksel olarak "engellemek" (denial) üzerine kuruludur. Bu yaklaşım, çatışmayı arzulamasa da savaşa hazır olmanın tek gerçek caydırıcılık yöntemi olduğunu savunan, duygusallıktan uzak ve coğrafi gerçeklere dayanan sert bir realizm örneğidir. 

Colby, klasik bir yorumcu değildir, 2018 Ulusal Savunma Stratejisi’nin (NDS) mutfağındaki baş mimardır. Bu belge, ABD güvenlik tarihinde bir devrin kapanışıdır: 11 Eylül sonrası başlayan "Terörle Mücadele" (War on Terror) dönemi rafa kaldırılmış, yerine "Büyük Güç Rekabeti" (Great Power Competition) dönemi başlatılmıştır. Bu değişim, sadece bir doktrin güncellemesinde ziyade, ABD’nin dünyayı yeniden okumasıdır. Artık hedef, sadece Orta Doğu’daki düzensiz aktörler değildir, Çin gibi sistemi temelinden sarsabilecek "sistemik rakipler"dir. 

Colby’nin düşünce dünyasının kalbinde "önceliklendirme" (prioritization) yatar. ABD’nin kaynaklarının sınırsız olmadığını bilen bu düşünce, her coğrafyada aynı anda tam kapasiteyle bulunmanın imkânsızlığını kabul etmektedir. Bu yüzden Washington, dikkatini dağıtan "ikincil alanlardan" (Orta Doğu, Doğu Avrupa) kontrollü bir çekilme yaşarken, ana cephe olan Asya-Pasifik hattına odaklanmaktadır. Bu perspektifle bakıldığında; Venezuela’daki siyasi hamleler ya da İran’a yönelik operasyonlar, çoğu zaman kendi başlarına nihai birer hedeften ziyade; Çin ile yürütülen büyük satranç oyununun "araçsal" ve "dolaylı" cepheleridir. 

Colby’nin literatüre en büyük katkısı olan "Denial Strategy" (engelleme stratejisi), rakibi tamamen yok etmekten çok, onun stratejik emellerine ulaşmasını imkânsız kılmayı amaçlamaktadır. Çin ile doğrudan savaşmak ya da rejimini değiştirmek gibi maliyeti yüksek ve riskli bir kumar oynamak yerine; Tayvan, Japonya ve Filipinler’den oluşan "savunma hattını" tahkim ederek Pekin’in bölgesel hegemonya kurmasını fiziksel olarak engellemeyi hedeflemektedir. Bu, duygusallıktan uzak, tamamen askeri kapasite ve coğrafi matematik üzerine kurulu seçici bir müdahalecilik anlayışıdır. Burada jeopolitik istihbarat kavramı, klasik askeri güçten daha hayati bir noktaya evrilmektedir. Artık zafer sadece cephede kazanılmamaktadır, rakibin niyetlerini okumak, kapasitesindeki kırılganlıkları analiz etmek ve ittifakları bir mimar titizliğiyle şekillendirmek belirleyici olmaktadır. ABD’nin kurumsal yapısı, istihbarat toplulukları ve strateji merkezleri, bu amaç doğrultusunda ilerlediği görülmektedir. Fakat şunu da belirtmek gerekmektedir. ABD’nin kurumsal strateji geleneği, küresel gelişmeleri ağırlıklı olarak askeri kapasiteler ve coğrafi kısıtlar üzerinden mekanik bir veri seti gibi okuma eğilimindedir. Ancak bu sert realizm odaklı yaklaşım, uluslararası sistemi tamamen Washington merkezli bir projeksiyon olarak kurguladığı ölçüde, yerel halkların siyasi iradelerini ve tarihsel hafızalarını stratejik denklemde ikincil plana iten bir analitik eksiklik barındırmaktadır. Her şeyi ABD’nin belirlediği ve yönettiği yönündeki determinist algı, aslında sahadaki çok katmanlı gerçekliği gölgeleyen küresel bir yanılsamadır. 

ABD’nin aşırı pragmatik "önceliklendirme" refleksi, müttefiklik ilişkilerini uzun vadeli ortaklıklardan ziyade konjonktürel birer stratejik araç seviyesine indirgemektedir. Bu durum, yerel aktörlerin ve sivil toplumun özgün reflekslerini, milliyetçi dirençleri ve bölgesel güç dengelerini dışlayan bir perspektif üretmektedir. Oysa kâğıt üzerindeki kusursuz jeopolitik istihbarat; toplumsal dinamikleri, kimliksel aidiyetleri ve iç siyasetin öngörülemez değişkenlerini hesaba katmadığı sürece, stratejik bir başarıdan ziyade "geri tepme" (blowback) etkisiyle sonuçlanmaya mahkûmdur. Nihayetinde uluslararası sistem, ABD strateji belgelerinin rasyonel sınırlarından çok daha karmaşık, aktör çeşitliliği yüksek ve bölgesel dinamiklerin belirleyici olduğu kaotik bir yapı arz etmektedir. 

Sonuç olarak, ABD dış politikasını yalnızca başkanlık makamındaki isimler üzerinden okumak, küresel siyasetin yapısal sürekliliğini ve derin stratejik katmanlarını ıskalamak anlamına gelmektedir. Trump’ın sert retoriği ya da Biden’ın diplomatik üslubu arasındaki biçimsel farklar, Washington’un yerleşik kurumları tarafından şekillendirilen temel yönelimi değiştirmemektedir. Elbridge Colby gibi figürlerin entelektüel mimarlığını yaptığı bu kurumsal akıl; savunma belgelerinden istihbarat doktrinlerine kadar uzanan bir "büyük strateji" yürütmektedir. Bu bağlamda, bugün tanık olduğumuz bölgesel krizler münferit olaylar değil, büyük güç rekabetinin sahadaki stratejik tezahürleridir. Ancak bu kurumsal derinliği anlamak, dünyayı sadece Washington merkezli bir projeksiyon olarak görmeyi gerektirmez. Aksine, ABD’nin realizm odaklı planları; yerel dinamiklerin özgün dirençleri, toplumsal hafızalar ve bölgesel aktörlerin otonom hamleleri karşısında sık sık sınırlarına dayanmaktadır. Her şeyi ABD’nin ya da İsrail lobisinin belirlediği yönündeki determinist yanılsama, sahadaki çok katmanlı gerçekliğin değişkenliği ile her an sarsılmaya müsaittir. Dolayısıyla, günümüz uluslararası sistemini kavramanın yolu, "kim başkan?" sorusundan ziyade, "strateji nedir?" ve "bu strateji sahadaki hangi dirençle karşılaşmaktadır?" sorularını sormaktan geçmektedir. Gerçek jeopolitik analiz, işte bu kurumsal akıl ile bölgesel gerçeklik arasındaki çatışma alanında gizlidir.