İnsanı Yaşat ki Devlet Yaşasın: Osmanlı’dan Günümüze Sosyal Adalet

“Osmanlı Devleti’nin ömrünü uzun kılan etkenlerden biri adaletli yönetim içinde insana verilen değerdi.”

Son İslam imparatorluğu sayılan Osmanlı Devleti’nin tam 623 sene boyunca ayakta kalabilmiş olması, yalnızca güçlü ordulara, zekice yürütülen diplomasiye ya da geniş topraklara mı dayanıyordu? Yoksa bu uzun ömürlü yapı, kökleri çok daha derinlerde olan, insanı merkeze alan bir anlayıştan mı besleniyordu?

Bugün, sosyal devlet anlayışının evrensel değer kabul edildiği bir çağda, Osmanlı’nın yüzyıllar önce uyguladığı insani duruş, hala ibret ve ilham verici örnekler sunmaktadır. Çünkü Osmanlı, devletin bekasını insanın refahına bağlamış, "İnsanı yaşat ki devlet yaşasın" sözünü sadece bir ilke değil, bir yönetim felsefesi olarak benimsemişti.

İkiz ve üçüz doğuran ailelere yapılan yardımlar

Osmanlı’nın ne kadar "yakın" bir devlet olduğunu gösteren çarpıcı örneklerden biri, ikiz ve üçüz çocuk doğuran ailelere özel yardımlar yapılmasıdır. Trablusgarp’tan Trabzon’a, Üsküp’ten Şam’a kadar yapılan yardım sadece bir sosyal destek değil; aynı zamanda aileyi onurlandıran, devleti halkın sevincine ortak eden zarif bir diplomatik jesttir. Bu tür uygulamalar, hem doğum oranlarını artırma gibi stratejik hedefler içerirken, aynı zamanda halkın devlete olan güvenini de pekiştirmiştir.

Zimem defteri: İsimsiz iyilik

Osmanlı toplumunda “görünmeden iyilik” bir meziyet sayılırdı. Ramazan aylarında zenginler bakkala gider, veresiye defterinden (zimem defteri) rastgele borçlar öder, kimin borcunu sildiklerini bilmeden oradan ayrılırlardı. Ne borçlu kim olduğunu bilirdi, ne de borcunu ödeyen bununla övünürdü. Bugün sosyal yardımların reklam malzemesi haline getirildiği bir çağda, bu uygulama sessiz ama ahlaki bir ihtişam barındırır.

İmarethane: Herkese açık sofralar

Camilerin ve külliyelerin çevresinde kurulan imarethaneler, sadece fakirlere değil; öğrencilere, yolculara ve darda kalmış herkese kapılarını açardı. Burada sunulan yemek, sadece karın doyurmaz; insan onurunu da koruyan bir toplumsal dayanışmanın simgesidir.

Hayvanlara merhamet eden bir sistem

Osmanlı, insan merkezli olduğu kadar doğa ve hayvan dostu da bir uygarlıktı. Kuşlar için yapılan "kuş sarayları", kışın sokak hayvanları için bırakılan yiyecekler, hastalanan hayvanların tedavisi için kurulan vakıflar, bugün bile ulaşmakta zorlandığımız bir vicdan seviyesini göstermektedir. Şair Ahmet Haşim, Bursa’ya yaptığı seyahatte şöyle diyordu:

“Bilmem Bursa’yı gezerken gördünüz mü? Haffaflar Çarşısı’nın ortasında bir meydan var. Bu meydan malul hayvanların düşkünler yurdudur. Kanadı, bacağı kırık leylekler, bunamış kargalar halkın sadakasıyla yaşarlar...”

Düşkün Leylekler Evi’nin hikayesi esasında sadece tarihsel bir merak unsuru değil, aynı zamanda ahlaki bir aynadır; bize medeniyetin güçle değil, güçsüzlere nasıl davrandığıyla ölçüldüğünü hatırlatır.

Toplumu ayakta tutan vakıf medeniyeti

Osmanlı’da hemen her ihtiyaca yönelik bir vakıf bulunurdu. Evlenemeyen genç kızlar için çeyiz vakfı, hastalar için ilaç sağlayan vakıflar, hatta kavga eden komşular barışsın diye gizlice borçlarını ödeyen “arabulucu” vakıflar vardı. Devlet, sosyal hayatın her alanını organize ederken baskı kurmamış; aksine toplumun kendi kendine iyiliği örgütlemesine imkan tanımıştır.

Gücün kaynağı merhametti

Osmanlı Devleti’ni 600 yılı aşkın süre ayakta tutan şey, sadece bir yönetim sistemi değil; o sistemin taşıdığı ahlaki ve insani değerlerdi. Bugün bu değerlerin yeniden hatırlanması, sadece geçmişe duyulan bir özlem değil; geleceğe nasıl bir toplum inşa etmek istediğimize dair bir tercihtir. Belki de en büyük medeniyet, saraylar değil; kimsenin aç kalmadığı bir mahalledir.

Osmanlı Devleti’nin uzun ömrünün sırrı, yalnızca askeri ve siyasi gücünde değil, insanı merkeze alan sosyal adalet anlayışındaydı. “İnsanı yaşat ki devlet yaşasın” ilkesiyle hareket eden Osmanlı devlet ricali, ailelere doğum yardımı yapmaktan zimem defteri geleneğine, herkese açık imarethanelerden hayvanlara merhamet gösteren vakıflara kadar birçok uygulamayla toplumsal dayanışmayı kurumsallaştırdı. Vakıf medeniyeti sayesinde toplum kendi ihtiyaçlarını iyilik temelli örgütler aracılığıyla çözdü. Sonuçta Osmanlı’nın asıl gücü, merhamet ve insani değerlerden beslenen bir yönetim anlayışıydı.  

İmarethane ve hatta Bursa’da yaralı kuşlar için kurulan hastaneler, toplum, inanç ve yerel yönetimin çabalarını bir araya getiren yapılar olarak, Türkiye'de modern veterinerlik düşüncesi ve uygulamasının temelini attı.

Bundan yüzyıl sonra, ortak bakım anlayışından çok uzak bir dünyada, bu miras Gazze'de bebeklerle dolu hastanelerin bombalanması gibi günümüz vahşetleriyle keskin bir tezat oluşturmaktadır. Bu, bir zamanlar kırık kanatları iyileştirmekle onurlandırılan bir imparatorluğun mirasının yanında, bugün iyileştirme amacıyla var olan yerleri aynı coğrafyada yok etmekle meşgul sözde modern bir devletle karşı karşıyadır.

Kaynakça  

• Barkan, Ö. L. (1942). Osmanlı İmparatorluğu’nda İmaret Müessesesi. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 4(1–4), 279–311.
• Genç, M. (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi. İstanbul: Ötüken.
• İnalcık, H. (2012). Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300–1600) (R. Anhegger, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Orhonlu, C. (1990). Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyal ve Ekonomik Hayat. İstanbul: Eren Yayıncılık.
• Öztürk, N. (1995). Osmanlılarda Vakıf Müessesesi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Singer, A. (2002). Constructing Ottoman Beneficence: An Imperial Soup Kitchen in Jerusalem. Albany: State University of New York Press.
• Yediyıldız, B. (1982). Osmanlı Vakıf Müessesesi: XV–XVIII. Yüzyıllar Arası Bir İnceleme. Ankara: Türk Tarih Kurumu.